श्री दिवाकर बुरसे
इंद्रधनुष्य
☆ ‘कुट्टनीमतम् – समाजदर्शन आणि व्यंग्य…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
कुट्टनीमतम् — समाजदर्शन आणि व्यंग्य
संस्कृत साहित्यातील काव्यप्रकार बहुधा अलंकार, रस आणि भावनांनी परिपूर्ण असतात. परंतु काही ग्रंथ असे आहेत, ज्यांनी समाजातील वास्तव आणि त्यातील ढोंग यांचे निर्भीड चित्रण केले आहे. दामोदरगुप्त यांचे “कुट्टनीमतम्” हे असेच एक विलक्षण व्यंग्यात्मक काव्य आहे.
लेखक व काल
“कुट्टनीमतम्” या ग्रंथाचे लेखक दामोदरगुप्त हे काश्मीरचे कवी होते. त्यांचा काळ इ. स. ८वे शतक, म्हणजेच राजा जयापीडचा काळ मानला जातो. हा संस्कृत साहित्यातील पुनरुज्जीवनाचा सुवर्णकाल होता.
ग्रंथाचे स्वरूप
‘कुट्टनीमतम्’ म्हणजे “कुट्टनीचे मत”. कुट्टनी म्हणजे वेश्या व्यवसाय चालवणारी मध्यस्थ स्त्री. या ग्रंथात ती आपल्या मुलीला उपदेश करते, परंतु त्या उपदेशामधून लेखकाने संपूर्ण समाजाचे वास्तव उभे केले आहे. त्यामुळे हा ग्रंथ केवळ कामकाव्य किंवा शृंगारचित्र नव्हे, तर एक सामाजिक व्यंग्य आहे.
समाजदर्शन
या काव्यातून ८व्या शतकातील काश्मीरचे नगरजीवन जिवंत होते. कवीने त्या काळातील व्यापार आणि धनलालसा, धर्म आणि नैतिकतेतील ढोंग, राजकारणातील भ्रष्टाचार, स्त्रीजीवनाचे सामाजिक आणि आर्थिक पैलू यांचे वास्तवदर्शी चित्रण केले आहे.
स्त्रियांना केवळ सौंदर्याचा विषय मानणारा समाज, धर्मगुरूंचा बाह्याचार, आणि संपत्ती मिळविण्यासाठी कोणतेही मार्ग स्वीकारणारा व्यापारी वर्ग, हे सर्व या ग्रंथात स्पष्ट दिसते. म्हणून “कुट्टनीमतम्” हा केवळ साहित्यिक नव्हे, तर सांस्कृतिक संदर्भग्रंथ आहे.
व्यंग्यात्मकता
दामोदरगुप्त यांचे लेखन विनोद, व्यंग्य आणि तटस्थ वास्तववादाने ओथंबलेले आहे. कवी थेट उपदेश करत नाही; तो केवळ आरसा दाखवतो. कुट्टनीच्या तोंडून समाजातील विकृतींवर अप्रत्यक्ष भाष्य होते. एक प्रसिद्ध श्लोक पहा –
अर्थानामार्जने दुःखं, अर्थानां रक्षणे भयम्
भोगे क्लेशो व्यये दुःखं, नार्थः कञ्चिद् सुखावहः॥
अर्थ:- धन मिळवताना दुःख (कष्ट) असते,
त्या धनाचे रक्षण करताना भय असते, त्या धनाचा उपभोग घेताना क्लेश असतो, आणि ते धन खर्च करताना देखील दुःख होते. म्हणून धन काहीही खरे सुख देत नाही.
सारांश: धनामुळे माणसाला सतत काही ना काही चिंता, कष्ट आणि भय असते; म्हणून खरे सुख पैशात नाही.
यातून धनलालसेच्या व्यर्थतेवर कोरडे हसणारा दृष्टिकोन दिसतो.
उदाहरण म्हणून या ग्रंथातील पाच सुंदर श्लोक पुढे देत आहे
१.
यत्र स्त्रियो न रमन्ते नानृतं तत्र वच्यते।
लोभो न दृश्यते यत्र तत्कुट्टनीनां गृहम्॥
अर्थ:- जिथे स्त्रियांना आनंद मिळत नाही, खोटं बोललं जात नाही, आणि लोभही नाही — असं घर असतंच नाही; असं घर म्हणजे कुट्टनीचं घर होय! हा श्लोक समाजातील दांभिकतेवर विनोदी व्यंग करतो.
२.
अलंकारैरलंकृता नारी यदि न हसति न वदति न चलति चक्षुभ्याम्।
तस्याः सौन्दर्यमपि रजःसंवलितं फलं यथा धान्यम्॥
अर्थ:- जर स्त्रीने अलंकार धारण केले तरी ती न हसली, न बोलली, न डोळ्यांनी भाव व्यक्त केले — तर तिचं सौंदर्यही धुळीत माखलेल्या धान्याप्रमाणे व्यर्थ आहे. स्त्रीसौंदर्य हे तिच्या भावभंगिमेतून प्रकटते, केवळ अलंकारातून नव्हे.
३.
यत्र धर्मो न वित्तेन, प्रेम न प्रतिश्रुत्या च।
तत्र लोको न रमते, किमु द्यूतं मद्यं वा॥
अर्थ:- जिथे धर्म पैशाने विकला जात नाही आणि प्रेम वचनांनी खरेदी होत नाही, असा जगात कोठे आनंद राहील? मग जुगार आणि मद्य यांचीच का निंदा करावी? हा श्लोक समाजातील नैतिक अधःपतनावर उपरोधिक भाष्य करतो.
४.
मुखं चन्दनचर्चितं वदनपङ्केरुहं स्मितं चारु।
किन्तु हृदयं विषमयम्, तदपि लोका न जानन्ति॥
अर्थ:- चेहरा चंदनाने सुगंधित, हसू मोहक — पण अंतःकरण विषारी; हे लोक ओळखत नाहीत. बाह्य सौंदर्य आणि अंतर्गत कपट यातील विरोधाभास.
५.
नृणां हृदये स्त्रियः स्थिता, स्त्रीणां हृदये मनोऽन्यस्य।
यत्र परस्परं संगमः, तत्रैव स्नेहबन्धनम्॥
अर्थ:- पुरुषांच्या हृदयात स्त्रिया आणि स्त्रियांच्या हृदयात दुसरेच पुरुष असतात; जेव्हा हे विचार एकत्र येतात, तेव्हाच स्नेहबंध तयार होतो. मानवी संबंधांतील अस्थिरता आणि परस्पर स्वार्थ यांचे सूक्ष्म निरीक्षण. हे सर्व श्लोक ‘कुट्टनीमतम्’ या ग्रंथातील रस, विनोद आणि वास्तवदर्शीपणाचं सुंदर दर्शन घडवतात.
काव्यगुण
“कुट्टनीमतम्” मध्ये सुमारे ७३० श्लोक असून भाषाशैली सजीव, विनोदी आणि नाट्यपूर्ण आहे. संवादरचना आणि पात्रचित्रण हे त्याचे मोठे बलस्थान आहे. प्रत्येक ओळीत कवीची चातुर्यपूर्ण निरीक्षणशक्ती आणि वास्तव जाणणारी दृष्टि दिसते.
समारोप
थोडक्यात, “कुट्टनीमतम्” हे संस्कृत साहित्यातील अद्वितीय यथार्थवादी व्यंग्यकाव्य आहे. कवीने वेश्या व्यवसायाच्या पार्श्वभूमीवरून संपूर्ण समाजाचा आरसा उभा केला आहे. धर्म, सत्ता, पैसा आणि नीतिमत्ता या चौघांतील संघर्ष त्याने कुशलतेने दाखवला आहे. म्हणूनच हा ग्रंथ केवळ साहित्यकृती नसून एक सामाजिक आरसा आणि सांस्कृतिक साक्षीदार मानला जातो.
🙏🏽🙏🏽🙏🏽
© श्री दिवाकर बुरसे
पुणे
संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
