श्री मनोहर जांबोटकर
वाचताना वेचलेले
☆ माणूस आजाराने मरत नाही… – लेखक : . अखिलेश राजूरकर ☆ प्रस्तुति – श्री मनोहर जांबोटकर ☆
☆
माणूस आजाराने मरत नाही; तो कारणं संपली की मरू लागतो…
मी गेली अनेक वर्षे आयसीयूमध्ये काम करतो आहे.
हजारो रुग्ण पाहिले.
हजारो नातेवाईकांचे डोळे पाहिले.
हजारो वेळा मृत्यूला दारात उभं पाहिलं.
आणि तरीही, आजही काही गोष्टी मला आश्चर्यचकित करतात.
मी जे लिहितो आहे ते कोणतं संशोधन नाही. कोणताही वैद्यकीय निष्कर्ष नाही. याला अनेक अपवाद असतील. अचानक घडणारे अपघात, क्षणात होणारे मृत्यू, नियतीचे काही क्रूर फटके — मी त्याबद्दल बोलत नाही.
मी त्या संघर्षाबद्दल बोलतो आहे जो आयसीयूमध्ये दिवसेन्-दिवस चालतो.
जिथे जीवन आणि मृत्यू दोघेही एकाच खोलीत बसलेले असतात.
जिथे एखाद्या माणसाला चार दिवस, आठ दिवस, कधी चार आठवडे लढावं लागतं.
या संघर्षात मला एक गोष्ट वारंवार दिसली आहे.
काही रुग्ण असे असतात की त्यांच्या शरीरात आजारांशिवाय दुसरं काहीच नसावं असं वाटतं.
डायबिटीज.
रक्तदाब.
थायरॉईड.
जुना हार्ट अटॅक.
पक्षाघात.
किडनीचे विकार.
फुफ्फुसांचे आजार.
त्यांचे अहवाल पाहिले की वैद्यकीय भाषेत त्यांच्याबद्दल आशावादी राहणं कठीण वाटतं.
पण हेच लोक कधी कधी मृत्यूच्या दारातून परत येतात.
हळूहळू बसायला लागतात.
पुन्हा चालतात.
पुन्हा घरी जातात.
आणि काही महिन्यांनी OPD मध्ये हसत भेटायला येतात.
दुसऱ्या बाजूला एखादा रुग्ण असतो.
वयाने कमी.
मोठे आजार नाहीत.
तुलनेने निरोगी.
पण तो मात्र आपल्या हातातून निसटून जातो.
वर्षानुवर्षे हे पाहिल्यानंतर मी स्वतःला एक प्रश्न विचारू लागलो.
नेमकं काय असतं ते, जे काही लोकांना परत खेचून आणतं?
काय असतं ते, जे काही लोकांना मृत्यूच्या सावलीतूनही चालत बाहेर आणतं?
वैद्यकीय विज्ञान त्याची अनेक उत्तरं देतं.
पण सगळी उत्तरं देत नाही.
आणि कालांतराने मला एक गोष्ट जाणवू लागली.
कदाचित माणूस किती आजारी आहे, हे नेहमी महत्त्वाचं नसतं.
कधी कधी त्याला अजून किती जगायचं आहे, हे जास्त महत्त्वाचं असतं.
त्याला अजून मुलाचं लग्न बघायचं असतं.
मुलीचा संसार उभा राहिलेला पाहायचा असतो.
नातवाला मोठं होताना पाहायचं असतं.
कर्ज फेडायचं असतं.
घर बांधायचं असतं.
एखादं स्वप्न पूर्ण करायचं असतं.
किंवा फक्त घरी परत जाऊन आपल्या माणसांमध्ये पुन्हा बसायचं असतं.
व्हेंटिलेटरवर पडलेले अनेक रुग्ण मला आजही आठवतात.
त्यांच्या शरीरात शक्ती उरलेली नसते.
पण त्यांच्या डोळ्यांत भविष्य उरलेलं असतं.
आणि मला वाटतं, त्या भविष्याची ओढच त्यांना परत आणत असते.
आयसीयूमध्ये मशीन हृदयाचे ठोके मोजतात.
ऑक्सिजन मोजतात.
रक्तदाब मोजतात.
शरीरातल्या जवळजवळ प्रत्येक गोष्टीचं मोजमाप करतात.
पण एक गोष्ट मोजण्यासाठी अजून कोणतंही मशीन तयार झालेलं नाही.
“या माणसाकडे अजून किती जगण्याची कारणं उरली आहेत?”
कदाचित हीच ती संख्या आहे जी सर्वात महत्त्वाची असते.
मी अनेक वृद्ध जोडपी पाहिली आहेत.
पन्नास-साठ वर्षे एकत्र जगलेली.
त्यांपैकी एक व्यक्ती गेल्यानंतर दुसरी फार काळ जगत नाही.
कदाचित त्याला वैद्यकीय स्पष्टीकरण असेल.
पण एक डॉक्टर म्हणून अनेकदा मला असं वाटतं की त्यांच्या आयुष्याचा अर्थच हरवलेला असतो.
त्यांच्या जगण्याचं कारण निघून गेलेलं असतं.
आणि ज्या दिवशी कारणं संपतात, त्या दिवशी माणूस थोडा थोडा मरायला लागतो.
उलट एखादा बाप असतो.
अत्यंत गंभीर अवस्थेत.
पण त्याला अजून मुलांना उभं करायचं असतं.
घर सांभाळायचं असतं.
जबाबदाऱ्या पूर्ण करायच्या असतात.
आणि अशा लोकांना मी मृत्यूच्या दारातून परत फिरताना पाहिलं आहे.
म्हणून आज इतकी वर्षे आयसीयूमध्ये उभं राहिल्यानंतर जर कोणी मला विचारलं की जीवनाबद्दल सर्वात मोठा धडा कोणता मिळाला?
तर मी एवढंच सांगेन—
माणूस फक्त श्वासांवर जगत नाही.
तो फक्त हृदयाच्या ठोक्यांवर जगत नाही.
तो फक्त औषधांवरही जगत नाही.
तो जगतो त्या कारणांवर, ज्यासाठी त्याला उद्या पुन्हा डोळे उघडायचे असतात.
कदाचित म्हणूनच मानसोपचारतज्ज्ञ Viktor Frankl यांनी लिहिलं होतं—
“He who has a why to live can bear almost any how. “
“ज्याच्याकडे जगण्याचं कारण असतं, तो कोणताही संघर्ष सहन करू शकतो. “
आयसीयूने मला या एका वाक्याचा अर्थ रोज शिकवला आहे.
आजार शरीराला कमकुवत करतात.
पण आशा माणसाला जिवंत ठेवते. हा प्रकार फेसबुकवर पोस्ट केल्यास लोक “लाईक” करून पुढे जाणार नाहीत; ते शेवटपर्यंत वाचतील, स्वतःच्या आई-वडिलांचा, जोडीदाराचा किंवा एखाद्या ICU अनुभवाचा विचार करतील. तिथेच लेख जिंकतो.
*
लेखक :डॉ. अखिलेश राजूरकर
प्रस्तुती :श्री मनोहर जांबोटकर
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
