रेखा जांबवडेकर
📖 वाचताना वेचलेले 📖
☆ कोकणातली गरिबी… लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : सौ. रेखा जांबवडेकर ☆
☆
कोकणात पूर्वी गरिबी होती. आज हे वाक्य आपण सहज बोलून जातो. पण त्या गरिबीचा अर्थ फक्त घरात पैसे कमी होते एवढाच नव्हता. बाजारातून आज काय आणायचं, हा प्रश्न विचारण्याआधी, आज परसात काय आहे? हा प्रश्न विचारावा लागायचा. आणि कदाचित कोकणातल्या अनेक अप्रतिम पदार्थांचा जन्म याच प्रश्नातून झाला असावा.
परसात फणसाचं झाड होतं. फणस पिकेपर्यंत थांबायची गरज नव्हती. कच्चा फणस आला की भाजी. तो पिकला की गरे. गरे जास्त झाले की सांदणं. त्याची साठं. आणि सगळं संपल्यावर राहिलेल्या आठळ्याही कचऱ्यात नाहीत. त्या भाजून खायच्या. नाहीतर त्यांची भाजी.
एका फणसाच्या झाडाला कोकणी माणसाने बहुधा सांगूनच ठेवलं होतं – “तुझं काहीही वाया जाणार नाही! ”
आंब्याची गोष्ट तर आणखी मोठी. आंबा पिकण्याआधी कैरी. कैरीचं लोणचं. पन्हं. चटण्या. मग आंबा पिकला की रस. रस खाऊन झाला तरी गोष्ट संपत नाही. त्याची साठं. आंब्याचा शिरा.
आणि शेवटी राहिलेली बाठसुद्धा भाजून खायची.
पण या सगळ्यांचा खरा राजा—नारळ. कोकणाचा कल्पवृक्ष.
शहाळं असताना गोड पाणी आणि मऊ मलई. नारळ झाला की ओलं खोबरं. त्याचं दूध काढायचं. चटणीत घालायचं. भाजी-आमटीच्या वाटणात वापरायचं. मोदक, नारळीभात, करंज्या अशा कितीतरी पदार्थांत खोबरं. खोबरं सुकलं की सुकं खोबरं. त्यापासून तेल. पण नारळाचं मोठेपण स्वयंपाकघराच्या दाराशी संपत नव्हतं. करवंटीही कामाची.
आणि झावळी?
ती वाळली की तिच्या हिरांपासून झाडू. झावळ्यांचा उपयोग घर शाकारायला.
म्हणजे ज्या झाडाने ताटात चव दिली, त्याच झाडाने अंगण झाडायला झाडू दिला आणि डोक्यावर छप्परही दिलं!
त्याला कल्पवृक्ष म्हणणं ही केवळ काव्यात्मक उपमा नव्हती.
ती कोकणी माणसाने त्या झाडात शोधलेली पूर्ण उपयोगाची शक्यता होती.
परसात अळू उगवलं तर त्याचं फदफदं. तीच पानं बेसन-मसाला लावून गुंडाळली की अळूवड्या.
कोकम आलं—सरबत झालं. साल वाळवली की आमसूल.
चिंच आली— गर खाल्ला. आणि चिंचोकासुद्धा मुलांच्या जगात निरुपयोगी नव्हता.
म्हणजे त्या घरात कचरा कुठे संपतो आणि कच्चा माल कुठे सुरू होतो, याची सीमाच फार अस्पष्ट होती.
आज supermarket मध्ये गेल्यावर आपल्यासमोर शेकडो पर्याय असतात.
त्या काळात पर्याय कमी होते. पण कल्पकता जास्त होती.
आज आपला प्रश्न असतो— “आज काय खायचं? ”
तेव्हा प्रश्न बहुधा वेगळा असावा— “आज जे मिळालंय, त्यातून काय काय करता येईल? ”
दोन प्रश्न.
पण दोन अगदी वेगळ्या जीवनदृष्टी.
पहिल्या प्रश्नाला पैसा पर्याय देतो. दुसऱ्या प्रश्नाला कल्पकता.
कदाचित म्हणूनच कोकणी स्वयंपाकाची खरी श्रीमंती पदार्थांच्या संख्येत नव्हती. ती एका गोष्टीतून किती गोष्टी निर्माण करता येतात, यात होती.
फणस फक्त फळ नव्हता. आंबा फक्त आंबा नव्हता. कोकम फक्त सरबत नव्हतं. आणि नारळ तर कधीच फक्त नारळ नव्हता.
परसात जे उगवलं, त्याच्याशी त्या पिढीने जणू एक करारच केला होता— “तू जे देशील, त्यातून आम्ही काहीतरी चांगलं करू. ”
मला या वाक्यात फक्त पाककला दिसत नाही. एक संपूर्ण पिढी दिसते. कारण त्यांच्या आयुष्यातही त्यांना हवं ते सगळं मिळालं नाही.
हवा तितका पैसा नाही. हवी ती साधनं नाहीत. हव्या त्या संधी नाहीत. पण त्यांनी आयुष्याकडेही कदाचित आपल्या परसासारखंच पाहिलं.
जे उगवलं, त्याचा उपयोग केला. अभावाचं लोणचं घातलं. अडचणीचं सांदणं केलं. कष्टाचं सरबत केलं. आणि पुढच्या पिढीच्या ताटात शक्य तितकं चांगलं वाढलं.
आज आपल्या घरात पर्याय जास्त आहेत. फ्रिज भरलेले आहेत. बाजार एका फोनवर घरी येतो.
पण म्हणूनच कदाचित तो जुना प्रश्न अधिक महत्त्वाचा झाला आहे – समृद्धी म्हणजे आपल्या हातात किती गोष्टी आहेत हे,
की हातातल्या एका गोष्टीत किती शक्यता आपल्याला दिसतात हे?
कोकणातल्या त्या जुन्या परसांनी त्याचं उत्तर फार पूर्वी दिलं होतं.
त्यांच्याकडे फार काही नव्हतं. पण जे होतं, त्यातलं फारसं काही “फक्त एवढंच” नव्हतं. फणसात त्यांना अनेक पदार्थ दिसत होते. कैरीत पुढचा ऋतू दिसत होता. कोकमात वर्षभराची चव दिसत होती. नारळात तर अन्नापासून छपरापर्यंत एक संसार दिसत होता.
कदाचित म्हणूनच गरिबीने कोकणाला फक्त काटकसर शिकवली नाही. तिने एक वेगळीच श्रीमंती शिकवली.
निसर्गाने किती दिलं, यावर समृद्धी ठरत नाही. त्याने जे दिलं, त्यात आपल्याला किती शक्यता दिसल्या, यावर ती ठरते.
☆
लेखक :अज्ञात
प्रस्तुती : रेखा जांबवडेकर
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
