श्री अनिल वामोरकर
📖 वाचताना वेचलेले 📖
☆ “बिल्ववृक्षाची अमर कथा…” – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर
स्कंद पुराणातील बिल्ववृक्षाची अमर कथा:
युगानुयुगांच्या पलीकडे वसलेल्या त्या अनादि काळात, जेव्हा विश्वाचे नियम अजूनही स्वतःचे अस्तित्व शोधत होते, तेव्हा मंदार पर्वताच्या उत्तुंग रांगांवर एक वेगळेच चैतन्य स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेत होते… कैलासाच्या गोठवणाऱ्या बर्फाळ शिखरांपेक्षा मंदार पर्वताचे वातावरण अधिक उबदार, गूढ आणि हिरवळीने नटलेले होते. दाट धुक्याची मखमली चादर ओढून उभ्या असलेल्या देवदार, पारिजात आणि कदंबाच्या विशाल वृक्षांमधून वाहणारा मंद वारा जणू स्वर्गीय सुरावट आळवत होता. सूर्याची तांबूस-सोनेरी किरणे जेव्हा त्या घनदाट अरण्यपथावर पडत, तेव्हा पानांवरचे दवबिंदू एखाद्या मोत्यासारखे चमकून उठत असत. याच अलौकिक अरण्यातून साक्षात देवाधिदेव महादेव आणि जगन्माता पार्वती शांत पावलांनी फेरफटका मारत होते… विचार करूनच अंगावर काटा येतो प्रत्यक्ष देवाधिदेव महादेव आणि साक्षात या विश्वाची जगत जननी पार्वती तिथून फेरफटका मारतात… काय अद्भुत!
महादेवांच्या अंगावरील भस्म त्या कोवळ्या उन्हात सौम्य चकाकत होते, तर त्यांच्या विशाल जटांमधून एक-दोन मोकळ्या बटा वाऱ्याच्या लहरींसोबत संथपणे हेलकावत होत्या. त्यांच्या शेजारी चालणाऱ्या माता पार्वतीच्या मुखमंडलावर जगातील समस्त सृष्टीचे वात्सल्य एकवटले होते. त्यावेळी पार्वती केवळ एक देवी नव्हत्या, तर या अथांग विश्वाचे पालनपोषण करणारी एक आई, आणि महादेवांच्या वैराग्याला प्रेमाच्या बंधनात गुंफणारी एक सहचारिणी होत्या. चालता चालता पार्वतीच्या पायातील नूपुरांचा मंद झंकार अरण्यातील श्वापदांनाही एक वेगळीच शांतता देत होता. हिंस्र व्याघ्र आणि निष्पाप हरणे एकाच झऱ्याचे पाणी पिऊन शांत बसले होते, कारण साक्षात शिव आणि शक्ती आज त्यांच्या भूमीवर अवतरले होते… प्रत्यक्ष परब्रम्हाचे दर्शन घेण्याचे भाग्य या पशुपक्ष्यांचे होते… लता वेलींचे होते…
दोघेही चालत चालत पर्वताच्या एका अत्यंत उंच आणि विस्तीर्ण पठारावर आले. तिथे पोहोचताच अचानक उन्हाची तीव्रता वाढू लागली होती. स्वर्गीय मार्ग असला तरी त्या दिवशी सूर्यदेव जणू आपल्या संपूर्ण तेजाने तळपत होते. त्या रखरखत्या उन्हात आणि सततच्या भ्रमणामुळे पार्वतीदेवींच्या श्वासांची गती किंचित मंदावली. त्यांच्या सुकुमार पावलांना चालण्याचा थोडा शीण जाणवू लागला होता. ही तीच पार्वती होती जिने महादेवांना प्राप्त करण्यासाठी हजारो वर्षे पंचाग्नी साधना केली होती, कडक थंडीत आणि मुसळधार पावसात उभ्या राहून कठोर तपश्चर्या केली होती; परंतु आज महादेवांच्या सान्निध्यात त्या एका साध्या, कोमल स्त्रीच्या रूपात होत्या. त्यांच्या गोऱ्यापान आणि चंदनासारख्या तेजस्वी कपाळावर श्रमाचे बारीक, चकाकणारे घामाचे थेंब जमा होऊ लागले. महादेवांनी तिरप्या नजरेने आपल्या प्रियेकडे पाहिले. विश्वाचा संहार करणाऱ्या त्या त्रिनेत्र महादेवांच्या डोळ्यांत यावेळी प्रचंड वात्सल्य आणि अपार प्रेम दाटून आले होते. त्यांनी विचारले, “हे गिरिजे, तू थकलीस का? ज्या हिमालयाची तू कन्या आहेस, त्या पर्वतांच्या अंगाखांद्यावर चालताना तुझ्या मुखावर हा श्रमाचा भार कसा? ” पार्वतीदेवींनी हळूच मान वर केली आणि महादेवांच्या डोळ्यांत पाहत अत्यंत लाघवी स्वरात म्हणाल्या, “हे देवाधिदेव, तुमच्यासोबत चालताना विश्वाचा भारही हलका वाटतो, मग या शरीराचा शीण तो काय? पण या सूर्यकिरणांचा दाह इतका तीव्र आहे की माझ्या शरीरालाही या पंचमहाभूतांच्या नियमांची जाणीव करून देत आहे. “
पार्वतीचे हे शब्द ऐकून महादेवांच्या ओठांवर एक गूढ स्मितहास्य उमटले. ते थांबले, आणि पार्वतीही थांबली. त्या शांत क्षणी, पार्वतीच्या कपाळावरून घामाचा एक अत्यंत तेजस्वी, स्फटिकासारखा पारदर्शक थेंब हळूच ओघळला. तो केवळ घाम नव्हता, तर साक्षात आदिशक्तीच्या तपाचे, तिच्या प्रेमाचे आणि तिच्या चैतन्याचे सांद्र रूप होते. तो थेंब हवेत क्षणभर चमकला, आणि पुढच्याच क्षणी मंदार पर्वताच्या त्या काळ्याभोर, सुपीक मातीवर टपकन पडला. तो थेंब जमिनीला स्पर्श करताच संपूर्ण भूमंडळात एक सूक्ष्म कंपन निर्माण झाले. सभोवतालचा वारा क्षणार्धात थांबला. पानांची सळसळ थांबली. आकाशातील ढग त्या पठारावर येऊन स्तब्ध झाले. जणू काही एखादी महान घटना घडण्यासाठी संपूर्ण निसर्गाने आपला श्वास रोखून धरला होता. पार्वती स्वतः त्या मातीकडे आश्चर्याने पाहू लागल्या, कारण ज्या ठिकाणी तो घामाचा थेंब पडला होता, तिथे मातीतून एक तेजस्वी, हिरवागार प्रकाश बाहेर पडत होता.
त्या दिव्य प्रकाशातून एका क्षणात एक कोवळा अंकुर वर आला. पाहता पाहता, काही सेकंदांच्या आत त्या अंकुराने एका भव्य, देखण्या वृक्षाचे रूप धारण केले. त्या वृक्षाची उंची वाढली, त्याच्या फांद्या चारी दिशांना पसरल्या, आणि त्यावर अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण पाने उमलली. ती पाने साधीसुधी नव्हती.. एका प्रकारचे दिव्यत्व त्या प्रत्येक पानातून झळकत होते… प्रत्येक देठावर तीन-तीन पाने एकमेकांना जोडून एका त्रिकोणी आकारात डोलत होती. त्या झाडाच्या खोडातून एक विलक्षण, मनाला मोहून टाकणारा सुगंध सुटला होता. त्या सुगंधाने संपूर्ण मंदार पर्वत दरवळून गेला. पार्वती आश्चर्यचकित होऊन त्या वृक्षाकडे पाहतच राहिल्या. त्यांनी आपल्या हाताची नाजूक बोटे पुढे केली आणि त्या झाडाच्या एका कोवळ्या पानाला स्पर्श केला. तो स्पर्श होताच त्यांच्या संपूर्ण शरीरात एक विजेची लहर धावून गेली. त्यांना स्वतःच्याच अस्तित्वाचा, स्वतःच्याच आत्म्याचा एक अंश त्या झाडामध्ये धडधडताना जाणवला. देवी पार्वतीने चकित होऊन महादेवांकडे पाहिले आणि विचारले, “हे प्रभू, हा कोणता चमत्कार आहे? माझ्या शरीराच्या एका क्षुल्लक घामाच्या थेंबातून अशा अद्भुत वृक्षाची निर्मिती कशी झाली? आणि या वृक्षाच्या पानात, फांद्यांमध्ये मला माझेच अस्तित्व का भासत आहे? या झाडाचे रहस्य काय आहे? “
महादेवांचे डोळे मिटले होते. ते काही क्षण त्या वृक्षाच्या अंतरंगात सुरू असलेले चैतन्य पाहत होते. जेव्हा त्यांनी डोळे उघडले, तेव्हा त्यांचा चेहरा एका अलौकिक तेजाने उजळून निघाला होता. ते पुढे आले आणि त्यांनी त्या वृक्षाच्या खोडावर अत्यंत प्रेमाने हात ठेवला.
महादेवांचा गंभीर आणि धीरगंभीर आवाज त्या खोऱ्यात घुमू लागला, ” उमा, हा कोणताही साधा वृक्ष नाही. हे विश्वाचे एक नवीन आश्रयस्थान आहे. तुझ्या घामाच्या थेंबातून जन्मलेला हा वृक्ष आजपासून संपूर्ण त्रिभुवनात ‘बिल्ववृक्ष’ या नावाने अमर होईल. ज्याप्रमाणे तू माझ्या अस्तित्वाचा अर्धा भाग आहेस, त्याचप्रमाणे हा बिल्ववृक्ष माझ्या पूजेचा अविभाज्य भाग बनेल. या वृक्षाच्या कणाकणात तुझेच विविध रूप वास करेल. ” महादेवांचे हे बोलणे ऐकून पार्वतीची उत्सुकता अधिकच वाढली. त्या म्हणाल्या, “माझे रूप? या वृक्षाच्या अंगांगात मी कशी सामावले आहे, हे कृपा करून मला सांगा. “
भगवान शिव त्या वृक्षाच्या मुळांकडे पाहत म्हणाले, “ऐक प्रिये, या बिल्ववृक्षाच्या मुळांमध्ये तुझे ‘गिरिजा’ रूप वास करेल, जे पृथ्वीला घट्ट धरून ठेवेल आणि भक्तांना स्थैर्य देईल. याच्या खोडामध्ये तुझे ‘माहेश्वरी’ रूप असेल, जे विश्वाचे नियंत्रण करते. याच्या विशाल आणि पसरलेल्या फांद्यांमध्ये तुझे ‘दाक्षायणी’ रूप वास करेल, जे त्यागाचे आणि शक्तीचे प्रतीक आहे. या वृक्षाच्या प्रत्येक पानापानात साक्षात तुझे ‘पार्वती’ रूप असेल, जे अत्यंत कोमल, शीतल आणि पवित्र आहे. जेव्हा या वृक्षाला सुवासिक फुले येतील, तेव्हा त्या फुलांमध्ये तुझे ‘गौरी’ रूप दरवळेल. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, जेव्हा या वृक्षाला फळे लागतील, तेव्हा त्या अमृतासमान फळांमध्ये तुझे ‘कात्यायनी’ आणि साक्षात ‘महालक्ष्मी’ रूप वास करेल. म्हणूनच या वृक्षाला केवळ बिल्ववृक्ष नव्हे, तर ‘श्रीवृक्ष’ असेही म्हटले जाईल. “
महादेवांचे हे गूढ आणि अद्भुत वर्णन ऐकताना साक्षात पार्वतीच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. ज्या वृक्षाचा जन्म त्यांच्या घामातून झाला होता, त्याला महादेवांनी आपल्या हृदयाजवळ स्थान दिले होते. पण पार्वतीच्या मनात अजूनही एक शंका होती. त्यांनी विचारले, “हे देवाधिदेव, या वृक्षाची पाने तीनच्या समूहात का आहेत? या त्रिदलांमागे कोणते रहस्य दडलेले आहे? “
महादेवांनी एक त्रिदल तोडले. त्यांच्या हातावर ते हिरवेगार बेलपत्र अलौकिक दिसत होते. महादेवांनी ते पान आपल्या त्रिनेत्राजवळ धरले आणि म्हणाले, “हे त्रिदल म्हणजे केवळ तीन पाने नाहीत. हे माझ्या तीन नेत्रांचे प्रतीक आहे. हे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे संतुलन आहे. हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांच्या शक्तीचे साक्षात रूप आहे. हे त्रिदल म्हणजे सृष्टीची निर्मिती, तिचे पालन आणि तिचा संहार या तिन्ही अवस्थांचा संगम आहे. जो कोणी भक्त संसारात राहून पापांच्या जाळ्यात अडकला असेल, संकटांनी घेरला गेला असेल, त्याने जर अंतःकरणापासून हे त्रिदल बेलपत्र माझ्या लिंगस्वरूपावर अर्पण केले, तर त्याचे तीन जन्मांचे पाप एका क्षणात भस्मसात होईल. जो मला एक बिल्वपत्र अर्पण करेल, त्याला हजारो सुवर्णकमळे अर्पण केल्याचे पुण्य प्राप्त होईल. “
त्यानंतर महादेवांनी त्या वृक्षाला एक अत्यंत दुर्लभ आणि दैवी वरदान दिले. महादेव म्हणाले, “या पृथ्वीतलावर जेव्हा कलियुगाचा अंधकार पसरेल, मानवाचे मन विकारांनी आणि पापांनी मलीन होईल, तेव्हा हा बिल्ववृक्ष त्यांच्यासाठी तारणहार ठरेल. या वृक्षाच्या सावलीत बसून जो कोणी साधना करेल, त्याला साक्षात कैलासावर बसल्याचे समाधान मिळेल. जो मनुष्य बिल्ववृक्षाची लागवड करेल, त्याचे संगोपन करेल, त्याच्या कुळातील पिढ्यान् पिढ्या दारिद्र्य आणि अज्ञानाच्या अंधारातून मुक्त होतील. एवढेच नाही, तर माझ्या पूजेमध्ये गंगाजळ आणि बिल्वपत्र या दोनच गोष्टी मला सर्वात जास्त प्रिय असतील. हिरे, मोती, सुवर्ण किंवा राजवैभव मला प्रसन्न करू शकणार नाही, परंतु एका गरीब भक्ताने वाहिलेले हे साधे, हिरवेगार त्रिदल मला संपूर्ण विश्वाचे सुख देईल. “
महादेवांचे हे अमृततुल्य शब्द ऐकून मंदार पर्वतावरील समस्त निसर्ग जणू नतमस्तक झाला. स्वर्गातून देवांनी त्या बिल्ववृक्षावर पुष्पवृष्टी केली. गंधर्वांनी मधुर संगीत छेडले आणि अप्सरांनी नृत्य केले. पार्वतीदेवींनी अत्यंत भक्तीभावाने पुढे होऊन त्या नवजात बिल्ववृक्षाला आलिंगन दिले. एका मातेने आपल्या बाळाला छातीशी धरावे, तसे त्यांनी त्या झाडाला स्पर्श केला. त्यांच्या स्पर्शाने त्या झाडावर अनेक सुंदर, गोलाकार फळे लगडली. ती फळे बाहेरून अत्यंत कठीण, पण आतून अत्यंत मधुर आणि औषधी रसाने भरलेली होती, जी माणसाच्या शरीरातील सर्व दाह आणि रोग शांत करण्याची शक्ती ठेवत होती.
शिव आणि शक्ती यांच्या या अद्वैत प्रेमातून, एका घामाच्या थेंबापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज सनातन संस्कृतीचा सर्वात पवित्र आधारस्तंभ बनला आहे. मंदार पर्वतावरील त्या दुपारच्या शांततेत जन्मलेला हा बिल्ववृक्ष आजही महादेवांच्या मंदिरात, भक्तांच्या अंगणात आणि शिवाच्या मस्तकावर तितक्याच श्रद्धेने डोलत आहे. जेव्हा जेव्हा आपण महादेवाच्या पिंडीवर एक बेलपत्र वाहतो, तेव्हा नकळत आपण केवळ एक पान वाहत नसतो, तर माता पार्वतीच्या त्या त्यागाला, तिच्या घामातील चैतन्याला आणि महादेवांच्या त्या अथांग प्रेमाला स्पर्श करत असतो. हा वृक्ष आपल्याला शिकवतो की निसर्गातील प्रत्येक गोष्टीत ईश्वराचा वास आहे, आणि समर्पणाची खरी ताकद ही बाह्य श्रीमंतीत नसून अंतःकरणाच्या शुद्धतेत असते.
माता पार्वतीच्या घामातून जन्मलेल्या आणि साक्षात महादेवाला प्रिय असणाऱ्या या बिल्ववृक्षाची ही दुर्मिळ कथा!
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर
अमरावती
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/ सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
