श्री मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – २२ ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
जवळजवळ १६५ वर्षांपूर्वी कोलकत्ता जवळच्या ‘जोरासांको’ येथील ठाकूर घराण्याच्या महाल सदृश घरात ७ मे १८४१ रोजी रविंद्रनाथांचा जन्म झाला. वडील महर्षी देवेंद्रनाथ व आई शारदा देवी यांचं ते चौदावं अपत्य होते. साहजिकच त्यांना आईचा सहवास फार वर्षे लाभला नाही. वडील पण सतत प्रवासांत असत. ऋषीतुल्य व्यक्तिमत्वाचे देवेंद्रनाथ वरचेवर हिमालयात भटकंती करत, तिथे जाऊन रहात, त्यामुळे त्यांचा सहवास देखील फारसा मिळायचा नाही. पण जेंव्हा रविंद्र उर्फ ‘रोबी’ ने शाळे विषयीच्या तक्रारी त्यांना सांगितल्या तेंव्हा त्यांना फार वाईट वाटले व त्यांनी रोबीला शाळेतून काढले ते कायमचेच.
घरीच वडील त्यांना शिकवू लागले. प्रवासात ते रोबीला आपल्या सोबत घेऊन जाऊ लागले. तिथे निसर्गाच्या सानिध्यात शाळेत न मिळणारं, पण बौद्धिक व भावनिक जग समृद्ध करणारे शिक्षण सहज बोलता बोलता रोबीला मिळू लागलं. वडिलांबरोबर केलेला प्रवास, हिमालयातील भटकंती, निसर्गाकडून व वडिलांकडून मिळालेलं ज्ञान हा रविन्द्रनाथ यांच्या जीवनातला सुवर्णकाळ होता. याच काळात या शाळा सोडून दिलेल्या तथाकथित अज्ञानी मुलाचं रूपांतर एका सुसंस्कृत मुलात झालं. (The ugly duckling was transformed into an admired swan) ही शिदोरी त्यांना नोबेल पुरस्कारा पर्यंत घेऊन गेली व शिक्षणपद्धतीचा कायापालट करणाऱ्या शिक्षणमहर्षी या पदवीपर्यंत घेऊन गेली. पूर्ण भारताने नाही तर जगाने त्यांना कलाक्षेत्र, शिक्षणक्षेत्र, समाजसुधारणेचं क्षेत्र, तत्वज्ञानाचे क्षेत्र अशा अनेक क्षेत्रांतील गुरुपद बहाल केलं व गुरुदेव या पदवीने सन्मानित केलं. कोणतेही समाजमान्य पारंपारिक शिक्षण न घेतलेला, कोणत्याही विद्यापीठाची कसलीही पदवी गाठीशी नसलेला हा माणूस शिक्षणक्षेत्रात ‘न भूतो न भविष्यति’ असा प्रयोग यशस्वीपणे करून दाखवतो ही गोष्ट अचंबित करणारी आहे.
त्यांच्या मनात शाळेविषयी तिरस्कार निर्माण करणाऱ्या, त्या काळी सर्वसंमत असणाऱ्या, मुलांना शारीरिक क्लेश देणाऱ्या, अपमानास्पद शिक्षा करणाऱ्या पद्धतीचे जगाने खरंतर आभारच मानायला हवेत कारण त्यामुळेच रविंद्रनाथांनी शाळा सोडली. वडिलांकडून, निसर्गाकडून, पुस्तकां कडून ज्ञान मिळवून ते संवेदनशील विचारवंत, हरहुन्नरी कलाकार बनले.
रविंद्रनाथांनी लहानपणीच तीन तीन क्रांतीकारी चळवळी खूप जवळून पाहिल्या, अनुभवल्या. एक म्हणजे राजा राममोहन रॉय यांची धार्मिक पुनरुत्थानाची चळवळ, ज्यातून ब्राह्मो
समाजाची निर्मिती झाली. दुसरी म्हणजे बंकिमचंद्र चटर्जी यांनी चालू केलेली साहित्यिक चळवळ, ज्यामुळे भारतीय, वाङ्मयीन विश्व खडबडून जागे झाले. आणि तिसरी राजकीय चळवळ ‘Indian National movement’, जी राजकीय व सांस्कृतिक दडपशाहीचा निषेध करत होती. या तीनही चळवळींत टागोर कुटुंबियांचा सक्रिय सहभाग होता व त्यामुळे बालपणी व तरुणपणी रविंद्रनाथांनी या सर्व हालचाली खूप जवळून पाहिल्या होत्या.
पौर्वात्य व पाश्चिमात्य दोन्ही संस्कृतीतील चांगल्या गोष्टी एकत्र आणून संघर्षाशिवाय मानवजातीच्या कल्याणासाठी काम करावं अशी भावना कदाचित या तिन्ही चळवळींचा त्यांच्या कोवळ्या मनावर झालेल्या परिणामाचा परिपाक असावा.
वयात बरंच अंतर असूनही वडीलबंधू सत्येंद्रनाथांबरोबर रविंद्रनाथांचे वडिलांप्रमाणेच मित्रत्वाचे संबंध होते. आय ए एस असलेल्या सत्येंद्रनाथांच्या देशातील निरनिराळ्या शहरांत बदल्या व्हायच्या पण तिकडे जाऊन रोबी त्यांच्याबरोबर रहात, वेद, उपनिषदे, संत वाङ्मय यांचे वाचन करीत व त्यांच्याबरोबर चर्चा करून आपल्या ज्ञान कक्षा विस्तारित असत.
‘रोबी’ या आपल्या आत्मकथनपर पुस्तकात त्यांनी म्हटलय की, ” ज्या देवाचा व प्रेमाचा माझ्या सर्व साहित्यात संदर्भ आला आहे तो या जीवनाचा देव (God of life) आहे व ते प्रेम जीवनावरील प्रेम आहे. ” त्यांच्या शब्दांतून उमटणारे दैवी सूर, धर्म, भाषा, देश अशा सर्व सीमा लांघून सर्व विश्वात घुमले. आपल्या एका कवितेत ते स्वतःलाच सांगतात, “Move out of yourself, stand out in the open, you will hear the music of the universe in your heart. “
—–
☆ गीत : ६४ ☆
ON the slope of the desolate river among tall grasses I asked her, “Maiden, where do
you go shading your lamp with your mantle? My house is all dark and lonesome ⎯ lend
me your light! ” She raised her dark eyes for a moment and looked at my face through
the dusk. “I have come to the river, ” she said, “to float my lamp on the stream when the
daylight wanes in the west. ” I stood alone among tall grasses and watched the timid
flame of her lamp uselessly drifting in the tide.
In the silence of gathering night I asked her, “Maiden, your lights are all lit ⎯ then where do you go with your lamp? My house is all dark and lonesome, ⎯ lend me your light. ”
She raised her dark eyes on my face and stood for a moment doubtful. “I have come, ” she said at last, “to dedicate my lamp to the sky. ” I stood and watched her light
uselessly burning in the void.
In the moonless gloom of midnight I asked her, “Maiden, what is your quest holding the
lamp near your heart? My house is all dark and lonesome, ⎯ lend me your light. ” She
stopped for a minute and thought and gazed at my face in the dark. “I have brought my light, ” she said, “to join the carnival of lamps. ” I stood and watched her little lamp uselessly lost among lights.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत :६४ ☆
नदीच्या उतरणीला उभा मी असताना,
मज दिसली ती, झाकुनि एक दीप नेताना
निघालीस कोठे हा दीप
तुझा घेउनि?
देशील कां, घर माझे
आले अंधारुनि?
डोळे मोठ्ठे करूनि क्षण
मजकडे पाही
म्हणे मावळतीला सोडेन नदी प्रवाही
भित्री ज्योत थरथरुनि
वहातच गेली
निशेच्या तमी पुन्हा दिवा घेउनि दिसली
आता तरी देशील कां,
घर माझे उजळण्या?
म्हणे दिवा हा आणिला
नभासि अर्पिण्या
अवकाश पोकळीत दीप व्यर्थ तेवला
गडद रात्री, आली फिरुनि,
दीप छातीशी धरिला
पुन्हा मी पुसले, टक लावुनि, पहात म्हणते
आनंदोत्सव असे दिव्यांचा, त्याचसाठी नेते
अनंत दिवे, ध्येय रहित, तेवती प्रकाशात
ती अन् तिचा दीप दोन्ही हरवले गर्दीत
भक्तीचा दीप न मिळे, असा आयता कोणास
ज्याचा त्याने तो ठेवावा चेतवुनि हृदयास
भावानुवाद ©️ मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत : ६५ ☆
WHAT divine drink wouldst thou have, my God, from this overflowing cup of my life?
My poet, is it thy delight to see thy creation through my eyes and to stand at the portals
of my ears silently to listen to thine own eternal harmony?
Thy world is weaving words in my mind and thy joy is adding music to them. Thou givest
thyself to me in love and then feelest thine own entire sweetness in me.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ६५ ☆
*
भरुनी वाहतो देवा
सुखी जीवनाचा ठेवा
*
तूच दिले मज हे जीवन
विविध रसांनी नटवून
*
कोणता रस तुजला
अर्पू मी न कळे मला
*
तूच निर्मिलेले जग
मम नेत्री पाहशील का?
संगीत तूच निर्मिलेले
मम श्रोत्री ऐकशील का?
*
विश्व तुझेच मम हृदयी
गोफ विणे शब्दमयी
*
अलौकिक तव आलापी
सुखदायक हो भवतापी
*
बली सम तू दाता असशी
मम चेतसी तुलाच देशी
*
तव माधुरी मी हृदयी धरी
तव हृदयांगण जी तृप्त करी
☆
भावानुवाद ©️ मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत ६६ ☆
SHE who ever had remained in the depth of my being, in the twilight of gleams and of glimpses; she who never opened her veils in the morning light, will be my last gift to thee, my God, folded in my final song.
Words have wooed yet failed to win her; persuasion has stretched to her its eager arms in vain.
I have roamed from country to country keeping her in the core of my heart, and around her have risen and fallen the growth and decay of my life.
Over my thoughts and actions, my slumbers and dreams, she reigned yet dwelled alone and apart.
Many a man knocked at my door and asked for her and turned away in despair.
There was none in the world who ever saw her face to face, and she remained in her
loneliness waiting for thy recognition.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ६६ ☆
*
जी अंतरात माझ्या, ती संधीप्रकाश किरणात
कुणी न तिज पाहिले, दिवसाच्या प्रकाशात
*
प्रेमयाचना शब्दांची, फोल तिला जिंकण्यास
प्रयत्न निष्फळ होत, तिचे मन वळविण्यास
*
देशोदेशी फिरलो, हृदयात तिज स्थापुनि
आयुष्याचे चढउतार, भोवती तिच्या गुंफुनि
*
अनन्य भक्ती तुजप्रती, हृदयी येई उमलुनि
मार्ग चाललो, जो दिला तिनेच मला दावुनि
*
सत्ता तिचीच, मम स्वप्न, विचार वा कृती
निराश झाले, ज्यांना ती मागून हवी होती
*
वाट पाहते, तव मान्यतेची, एकटीच राहुनि
अर्पण करी, तिज देवा, अखेरच्या गीतातुनि
*
– क्रमशः भाग २२..
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © सौ.मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
