…. यामध्ये बिलोरी हा शब्द येतो. मराठी साहित्यात समुद्र बिलोरी असतो, डोळे बिलोरी असतात. रंग बिलोरी असतात आणि अगदी चांदणेही बिलोरी असते.
…. हे बिलोरी म्हणजे नक्की काय? आजूबाजूच्या शब्दांवरून त्याचा साधारण अर्थ लक्षात येतो ; पण हा शब्द नक्की कोठून आला? विस्तारित शब्दरचनाकारात बिलीर आणि बिलोर अशा दोन शब्दांचे अर्थ दिले आहेत… बिलोर म्हणजे उंंची काच किंवा स्फटिक आणि बिलोरी म्हणजे काचेचे.
मराठी विश्व- कोषात झुंबराविषयीच्या लेखात ” बिलोरी काच” असा उल्लेख आहे. 17 व्या शतकापासून वोदिमियातील झुंबरे लोकप्रिय होती. त्याचे कारण असे की या झुंबरांमध्ये बसवलेले काचेचे लोलक रंग फेकत. लोलकांमध्ये बसवलेले काचेचे मणी स्फटिकाप्रमाणे पैलू पाडलेले असत. त्यावरून चमकदार, प्रकाशमान गोष्टींना बिलोरी म्हणू लागले असावेत.
बोरकरांच्या कवितेचे उदाहरण घ्यायचे, तर सृष्टीत प्रकाश पडल्यानंतर समुद्राचा पृष्ठभाग चकाकतो. हा चकाकणारा पृष्ठभाग म्हणजे ‘ बिलोरी आयना ‘ आहे अशी त्यांनी कल्पना केली. बिलोरी रंग म्हणजे चमकदार रंग आणि चमचम करणारे चांदणे बिलोरी असतेच! बिलवर या दागिन्याचे नावही बिलोरी वरून आले. हे बिलवर चमकदार असतात.
बिलोरी आरसा म्हणताना त्या काचेमागे लावलेल्या पार्याची प्रत, आरशांच्या कडांना दिलेले पैलू, आरशावर दिसणारे प्रतिबिंब हे सारे लक्षात येते. बिलोरी आयना हा उत्तम प्रतिचा असणार, अशी खात्री हा शब्द देतो.
.. ‘आम्ही जातो आमच्या गावा’… या चित्रपटात “देहाची तिजोरी” हे गाणे आहे…
☆ “अगदी तुमच्या माझ्या घरातील वास्तव…” – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆
….
“प्रभू श्रीरामचंद्रांचा जन्म किती वाजता झाला? ”
“श्रीकृष्णाचा जन्म किती वाजता झाला? “
“नृसिंह जन्म कुठल्या वेळी झाला? “
“हनुमंतांचा जन्म कुठल्या वेळी झाला? ”
अशा प्रकारचे काही प्रश्न मी डिसेंबर महिन्यातल्या एका सेशनमध्ये मुलामुलींना विचारले होते. समोर बसलेली सगळी मुलंमुली १३ ते २५ वयोगटातली, उच्चशिक्षित कुटुंबातली, आर्थिकदृष्ट्या सुबत्ता असलेली, नामांकित खाजगी शाळांमध्ये जाणारी होती. पण मी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरं त्यांना देता आली नाहीत. मी त्यांना वेगवेगळ्या फळभाज्या, पालेभाज्या आणि फळं यांची नावं सांगून त्यांच्या सेवनातून आपल्याला कुठले घटक मिळतात, असं विचारलं. त्याचीही उत्तरं मिळाली नाहीत.
“घरात तुम्ही एकटेच आहात आणि भूक लागली तर तुम्ही काय करुन खाल? “असं विचारल्यावर जवळपास सगळ्यांनी मॅगी नूडल्स, पास्ता, जॅम टोस्ट अशी नावं सांगितली.
“श्रावण महिन्यात आपल्या घरी कोणकोणते कार्यक्रम असतात? “
“गणपती विसर्जनाच्या दिवशी गणपती घरातून बाहेर पडताना आपण उंबऱ्यापाशी काय म्हणतो?”
“गुढीपाडवा, दसरा आणि दिवाळी पाडव्यादिवशी आपण सरस्वती पूजन किंवा पाटीपूजन करतो का? “
“पाटीवरची सरस्वती काढता येते का? “
“पंचामृत कसं करतात? “
“नैवेद्याचं पान कसं वाढतात? “
“चैत्रांगण कसं काढतात? ”
“चैत्रगौर म्हणजे काय? “
“खंडेनवमीच्या दिवशी काय करतात? “
“आषाढी एकादशीचं महत्त्व काय? “
यापैकी एकाही प्रश्नाचं उत्तर एकालाही देता आलं नाही. मग मात्र मला जरा अस्वस्थता आली.
एका जुडीमध्ये किती दुर्वा असतात? , माळावस्त्र कसं करतात? , औक्षण कसं करतात – तेलाच्या दिव्यानं की तुपाच्या दिव्यानं? , पुरणाची आरती माहिती आहे का? , धोतर कसं नेसतात? तुमचं कुलदैवत आणि कुलदेवता माहिती आहे का? … हे प्रश्न विचारले तेव्हाही हाच अनुभव आला. अनेकांनी तर “आमच्या घरी असे काही सणवार आम्ही करतच नाही. सगळे सण मोठ्या घरी असतात किंवा गावी असतात” अशी उत्तरं दिली. मुंज झालेल्यांना बहुतेक सगळ्यांना मुंज का करतात? हेही ठाऊक नव्हतं.
मुलांना श्लोक, वेचे येत नाहीत. संतांचे अभंग येत नाहीत, एक तेवढी गणपतीची सोडली तर बाकी आरत्या येत नाहीत. उत्तमोत्तम कवींच्या कविता येत नाहीत. त्यांनी प्रवासवर्णनं वाचलेली नाहीत. वाचनालयात जाण्याची सवय नाही. एखादं चार ओळींचं पत्र लिहिता येत नाही. पाकिटावर पत्ता कुठल्या क्रमानं लिहितात, ते माहिती नाही. फार तर गणपती स्तोत्र, रामरक्षा, मारुती स्तोत्र येतं. पण, महिषासुरमर्दिनी स्तोत्र, पांडुरंगाष्टक, भगवद्गीतेचे अध्याय, प्रज्ञाविवर्धन स्तोत्र, आदित्यहृदय स्तोत्र येत नाही. मनाचे श्लोक येत नाहीत, करुणाष्टके ठाऊक नाहीत. संपूर्ण वन्दे मातरम् सुद्धा ठाऊक नाही.
आपत्कालीन परिस्थितीत काय कराल? असं विचारलं, तर तेही सांगता येईना. ॲम्ब्युलन्स कशी बोलवाल? गॅस सिलेंडर लिकेज असेल तर काय कराल? कुणी लिफ्ट मध्ये अडकलं तर काय कराल? सीसीटीव्ही फुटेज पाहता येतं का? ऑफलाईन रेल्वे रिझर्व्हेशन करता येतं का? बँकेत चेक भरता येतो का? वीजबिल वाचता येतं का? पुण्यात बस ने फिरता येईल का? धान्य निवडता येतं का? हॉट प्रेस ऑईल आणि कोल्ड प्रेस ऑईल यात फरक काय असतो? पाम ऑईल म्हणजे नेमकं काय? वनस्पती तूप म्हणजे काय? कोलेस्टेरॉल म्हणजे काय? हेही कुणाला सांगता येईना…!
घरातल्या सगळ्यांच्या कपड्यांना इस्त्री करता येते का? उभी इस्त्री आणि आडवी इस्त्री म्हणजे काय? वॉशिंग मशीन न वापरता कपडे धुता येतात का? शाळेतला डबा स्वतःचा स्वतःला घासून ठेवता येतो का? शर्टाचं बटण तुटलं तर लावता येतं का किंवा उसवला तर टाके घालता येतात का? गिफ्ट पॅक करता येतं का? कोऱ्या कागदांची वही शिवता येते का? भाज्या निवडता, चिरता येतात का? कंपोस्ट खत करता येतं का? फोडणी करता येते का? दह्याचं विरजण लावता येतं का? ताक करता येतं का? लोणी कढवता येतं का? मुगाची खिचडी करता येते का? असं विचारलं तर तेही येत नव्हतं.
हे सगळं इतक्या स्पष्ट समोर आलं आणि त्याचीच अस्वस्थता मनातून जाता जाईना. मुलांच्या जडण-घडणीला जो सांस्कृतिक आधार असायला हवा, तो तयारच झाला नसल्याचं लक्षात आलं. वय वर्षे पंधरा-सोळा ते वय वर्षे बावीस-तेवीस या वयोगटात यातलं काहीही येत नसेल तर मामला गंभीर आहे, हे पालकांना जाणवून देणं गरजेचं वाटलं.
फक्त भरभक्कम गुणांच्या मार्कलिस्ट मिळवल्या आणि भरपूर पॅकेज मिळवलं म्हणजे आपलं आयुष्य परिपूर्ण झालं, असं होऊ शकत नाही, हे मुलं आणि पालक या दोघांनाही लक्षात यायला हवं. बरं, शालेय अभ्यासात तरी उत्कृष्ट गुणवत्ता आहे का? तर पुष्कळदा तसंही नसतं. वर्षानुवर्षं मराठी ऐकून, वाचून, बोलून सुद्धा “भेटलं, मिळालं, सापडलं” यातला फरक कळत नाही. “जर आणि अगर” यातला फरक कळत नाही. मराठी बोलताना हिंदी इंग्रजी शब्द बेसुमार घुसवलेले असतात. देवनागरी लिखाणाबद्दल तर विचारायलाच नको. विज्ञानात पुस्तकी सर्किट डायग्राम येते, पण प्रत्यक्षात सर्किट तयार करता येत नाही. साधा सिलिंग मधला एलईडी बल्ब पण बदलता येत नाही.
रात्री झोपण्यापूर्वी गॅस सिलेंडरचा नॉब बंद करता येत नाही. आखूड आणि तंग कपड्यांपेक्षा अंगभर शुद्ध सुती कपडे वापरण्याचं महत्त्व समजत नाही. जंक फूड मधला धोका लक्षात येत नाही. रोजच्या आयुष्यात प्लॅस्टिकचा वापर कसा टाळावा, हे कळत नाही. सिग्नलला थांबल्यावर दुचाकी बंद करावी, यातलं पर्यावरण महत्व कळत नाही. कापडी पिशवीचा वापर का वाढवायला हवा, हे समजत नाही. बाहेरून अन्न पार्सल आणायला जाताना सोबत स्टीलचा डबा घेऊन जावा, गरम पदार्थ प्लॅस्टिक कंटेनर किंवा फॉइल मधून पार्सल आणू नये, हे विज्ञान शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना कळू नये? कृत्रिम शीतपेये कशी हानिकारक आहेत, हे कळत नाही. मग विज्ञानाचा नेमका अभ्यास ही मुलंमुली करतात तरी कशी?
मग आयुष्य उत्तम जगण्यासाठीची सामाजिक, सांस्कृतिक, वैचारिक, भावनिक, शैक्षणिक, पर्यावरणविषयक, वैज्ञानिक, आर्थिक आणि राष्ट्रीय चारित्र्य विषयक जीवनदृष्टी आहे का? ते सर्वांगीण जीवनपोषण आपल्या मुलामुलींना कसं मिळणार, कुठून मिळणार, कोण देणार ह्याचा विचार आपण केला आहे का?
हे प्रश्न इतके लख्ख समोर दिसल्यावर दोन महिन्यांपूर्वी आम्ही पालकांसाठी एक सत्र आयोजित केलं होतं. त्यामध्ये “आपल्या मुलांनी कोणत्या गोष्टी शिकाव्यात, असं तुम्हाला वाटतं? ” असा प्रश्न मी उपस्थित पालकांना विचारला. बहुतेक सगळ्या पालकांची गाडी ‘शाळेच्या परीक्षेत भरपूर मार्क’ याच गोष्टीपाशी अडली होती. नॅशनल एन्ट्रन्सेस मध्ये स्कोअर झाला की बस्स.. डोक्यात एवढा एकच विचार.. आपल्या जगण्याची गुणवत्ता फक्त पैसा कशी ठरवणार?
आपल्या मुलामुलींचा सामाजिक, सांस्कृतिक, बौद्धिक बुद्धिभेद का होतो आहे? “मी, माझं, मला, फक्त माझ्यापुरतं” हा फॉर्म्युला आपल्या मुलांच्या भविष्याच्या दृष्टीनं कितपत उपयोगी पडणार आहे? “आयुष्यात पैसा हेच एकमेव सत्य आहे” ही धारणा आपल्या मुलांना सुरक्षित आणि स्वस्थ जगवेल का? असे प्रश्नच पालकांना पडत नाहीत, ह्याचं मला फार आश्चर्य वाटलं आणि तेवढंच वाईटही वाटलं. आपल्या मुलामुलींना चांगले मित्र मैत्रिणी नाहीत, चांगलं वाचनीय साहित्य त्यांना ठाऊक नाही, विद्वानांचा सहवास नाही, आपल्याला मिळालेल्या चांगल्या आयुष्याविषयी कृतज्ञता नाही. निदान आपल्या चांगल्या आरोग्याविषयी तरी दैनंदिन जीवनात बदल घडवायला हवा, तर तेही नाही.
जर असं असेल तर हा केवळ शिक्षणव्यवस्थेचा दोष नाही. नव्या पिढीला घडवण्याचं धोरण समाजानंच ठरवण्याची गरज आहे. कारण, कुठलाच पुस्तकी अभ्यासक्रम आणि मार्कलिस्ट आपल्या मुलांच्या सुदृढ, समंजस आणि शहाण्या जगण्याचा पाया घालण्यासाठी पुरा पडणार नाही. शाळा, कुटुंब आणि समाज या तिघांनीही एकत्र येऊन काही नीति ठरवली तर हे चित्र बदलता येईल. समाजातल्या प्रत्येकानं ‘ही माझी जबाबदारी आहे’ असं मान्य करुन सक्रिय सहभाग घेतला नाही, तर आपल्या पुढच्या पिढ्यांची आयुष्याची वस्त्रं अशी फाटत राहतील, ज्यांना लावायला ठिगळं अपुरी पडतील.
पुस्तकी अभ्यास, विद्याभ्यास आणि कौशल्याभ्यास या तीनही वेगळ्या गोष्टी आहेत. आपल्या आयुष्यात या तीनही गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत, हे मान्यच आहे. पण शाळेची सुट्टी ही पुस्तकी अभ्यासाची सुट्टी आहे, असं लक्षात घेऊन जीवनविद्या आणि कौशल्य विकास या दोन्हीं विकासांवर भर द्यायला हवा. जाणिवेच्या समृद्धीपासून ते प्रत्यक्ष कृतिशीलतेपर्यंतचा प्रवास व्हायला हवा. आपल्या संस्कृतीमधलं विज्ञान मुलांना समजायला हवं आणि विज्ञानातली नैतिक संस्कृती सुद्धा उमगायला हवी. खिशाला पटणं आणि मनाला पटणं यातला फरक नव्या पिढीला शिकवायला हवा.
पर्यावरणाच्या स्वास्थ्याला आणि राष्ट्रीय हिताला ज्या गोष्टी हिताच्या नाहीत, त्या कितीही आर्थिक मोबदला देणाऱ्या असल्या तरीही त्या नाकारण्याचं धैर्य मुलांमध्ये यायला हवं. महिन्याभराचा अनलिमिटेड डेटा पॅक मारुन घरात निवांत बसून सोशल मीडियावर वाट्टेल तसं व्यक्त होण्यात काहीही कर्तृत्व नाही, उलट ते लाज आणणारं लक्षण आहे, हेही घडवणं आता संस्कारांचा भाग झालंय. महापुरुषांचे विचार कृतीमध्ये आणण्यासाठी आणि अनुकरण करण्यासाठी असतात. डॉल्बी सिस्टिमपुढं नाचण्यानं ते विचार आपल्या व्यक्तिमत्वात येत नाहीत, हाही संस्कार आता नितांत गरजेचा झाला आहे. तरच ‘आयुष्य म्हणजे इव्हेंट नसतो’ हे पुढच्या पिढ्यांमध्ये रुजायला मदत होईल.
म्हणूनच म्हणतो पालकमित्रांनो, उन्हाळी सुट्टीकडे बघण्याचा आपला दृष्टिकोन बदला. मूल घडवण्याचा खरा अभ्यासक्रम फार व्हास्ट आहे आणि त्यात उत्तीर्ण होण्यासाठी आपल्याला स्वतःलाच पाण्यात उतरावं लागेल. मुलांच्या पाठीशी नाही तर त्यांच्या सोबत राहावं लागेल. आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे ह्या सगळ्याला मानेवरचं जोखड न समजता स्वतः डेव्हलपमेंटल मेंटॉर होण्यातला आनंदसुद्धा मनसोक्त लुटला पाहिजे.
लक्षात घ्या, आपल्या मुलांना आपल्याच सक्रियतेची सगळ्यात जास्त गरज आहे. ती जबाबदारी आऊटसोर्स करता येणार नाही. केवळ जन्म दिल्यानं पालक होता येत नाही आणि शाळा, कोर्सेस, ग्राउंड, शिबिरं यांच्या फिया भरल्यानं संगोपन केलं असं म्हणता येत नाही. आपल्या मुलांच्या व्यक्तिमत्वाचं शिल्प अधिक देखणं घडवायचं असेल तर, शिक्षकांसोबत आपणही ती शिल्पकला शिकून घेणं गरजेचं आहे. टाकीचे घाव सोसल्याशिवाय मुलांना उत्तमपण येणार नाही अन् ते घाव आपणच घातल्याशिवाय आपलं पालकत्व सुफळ संपूर्ण होणार नाही. तेव्हां, पालकत्वाचं व्रत स्वतःच केलं तरच त्याचा लाभ आपल्या पदरी पडेल, अन्यथा….!
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : श्री मोहन निमोणकर
संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो. ८४४६३९५७१३.
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
– – – मनाचे आश्रयस्थान, विसाव्याची जागा, ज्याच्या आधारावर अस्तित्व टेकवावे — तो ‘मित्र’.
मैत्रीच्या व्याख्या कराव्या तेवढ्या कमी. प्रत्येक मैत्रीचं स्वरूप निराळं, स्थान निराळं, गंध निराळा, अस्तित्व निराळं. त्या-त्या ठिकाणी, त्या-त्या वेळी सर्वोच्च स्थानावर असणारी ही मैत्री — अगदी अनादिकालापासून.
नाती तयार होण्याआधी, कुटुंबव्यवस्था आणि त्यातील काटेकोर बंधना पूर्वीही माणसाला एकमेकांविषयी जे काही वाटत असेल, ते नातं मैत्रीचं असणार… सहवासाच्या वेलीवर सहज फुलणार, सतत सोबत असणार, आपलंसं वाटणारं. कोणतीच बंधनं नसणार, पण अनेक भावनिक बंध असणार.
पुराणांपासून इतिहासातील अनेक कथांमध्ये, ग्रंथांमध्ये मैत्रीची सर्वोच्च उदाहरणं दिसतात. पण जेव्हा स्त्री आणि पुरुषाची मैत्री असते, तेव्हा मात्र भुवई थोडी तिरकी होतेच.
अशा या तिरक्या भुवयांना आणि डोळ्यांना वरील छायाचित्र किती बोलकं उत्तर देतं! मैत्री किती प्रगल्भ आणि एकमेकांना समृद्ध करणारी असू शकते, हे त्या भावनिक, प्रेमपूर्वक, उत्साहाने दिलेल्या आलिंगनातून उमगते.
हे आलिंगन दिले आहे पद्मभूषण व पद्मविभूषण या नागरी सन्मानांनी, आणि चार मानद डॉक्टरेटने अलंकृत झालेल्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या किराणा घराण्याच्या प्रसिद्ध गायिका सम्राज्ञी गंगूबाई हनगल यांनी पद्मश्री, पद्मभूषण, पद्मविभूषण, भारतरत्न मित्र उस्ताद बिस्मिल्ला खान यांना.
काय असेल या आलिंगनात? ..
मित्रा, तुझ्या पवित्र सुरांमुळे कजरी, चैती, पूरबीचं चैतन्य मी अनुभवले. तुझ्या संगीताचा साज माझ्या सुरांना मिळाला म्हणून आज ठुमरी रंगली. परिपूर्णतेचा अद्भुत क्षण, सख्या, फक्त तुझ्या साथीमुळे गांधारीला दिसला… तुझ्यासोबत.
हे संगीताचं जग निराळं; इथले नियम धारदार.
सख्या, जगाला सुरांची किंमत होती, पण सनईची नव्हती.
घराबाहेर, वाड्याबाहेर वाजणारी ही सनई… तू शीर्षस्थानी नेऊन ठेवलीस. कन्हैरा रागाने तू धर्माच्या भिंती सुरांनी भेदू शकतात हे दाखवून दिलंस.
स्त्रीचं गाणं हे असंच — अनेक मर्यादांनी परंपरेने बांधलेलं. अशा वेळी सुरांच्या चौकटी विस्तारित करताना, प्रगल्भ करताना तू मला वेळोवेळी साथ दिलीस. कधी अबोलपणे, कधी सुरातून तू समर्थपणे पाठीशी उभा राहिलास…
स्वर्गीय सुरांच्या परिपूर्णतेचा अद्भुत क्षण, मित्रा, फक्त तुझ्या साथीमुळे!
म्हणूनच हे प्रेमपूर्वक, आदरयुक्त आलिंगन.
सखे, स्वरगंगे, अमृतगंगे,
गंगा तीरावरील माझ्या सुरांमध्ये तुझा स्वर मिसळल्याने
मी अधिक सकस आणि प्रगल्भ होत गेलो.
तुझ्या स्वरलयीचा साक्षात्कार मी अनुभवतो आहे.
सौजन्य मूर्ती असणारी तू — गाण्यातील स्त्रियांची बंधनं अभ्यासपूर्ण आणि आत्मविश्वासाने झुगारून, हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायनाचे नवे मापदंड तयार केलेस.
गंगालहरी गांधारी तू, सुरांची दिव्यदृष्टी दिलीस.
गंगेच्या पुत्राकडून तुला हे भावयुक्त, प्रेमपूर्वक आलिंगन!
खरंच, संगीताला नसतातच बंधनं — लिंगाचं, धर्माचं, भाषेचं, देशाचं! या सगळ्याच्या पलीकडे म्हणूनच, ही मैत्री आणि हे आलिंगन स्त्री-पुरुष भेदाच्या पलीकडचं.
मैत्री ही अशीच असते.
म्हणूनच ज्ञानी, पराक्रमी, सुंदर, प्रगल्भ असे पाच पुरुष सोबतीला असतानाही, ज्याच्या खांद्यावर डोकं ठेवून रडावं,
ज्याचा हात हातात घेऊन राग-अपमान भडभडून सांगावसं वाटतं —पतिव्रता द्रौपदीला वाटतो तो सखा कृष्ण.
घरात भाईंसारखा, जगाला हसवणारा, बडबडणारा आनंदघन असतानाही, ज्याच्याशी मनातलं सारं हळुवार बोलावं असं सुनीताबाईंना वाटतं, ते म्हणजे जगापासून अलिप्त असणारे जी. ए. कुलकर्णी.
त्यांची पत्रं — हा एक काव्यात्मक अनुभव, मैत्री — संवेदनशील, चिंतनशील, मनोज्ञ! दोघांचे प्रतिभा आणि व्यासंग अफाट, म्हणूनच अशी मैत्री ही सामान्य परिप्रेक्षे पलीकडची.
मैत्री हे नातंच असं आहे —
अधिक नाजूक, अधिक तरल.
अत्यंत धूसर अशी सीमारेषा असणार,
म्हणून दोन्ही व्यक्ती तशाच हव्या —
तरच हे बहुपदरी, बहुरंगी नातं अधिक प्रगल्भ आणि सहवासाने अधिक पवित्र होत जातं.
—
मैत्री दिनाच्या हार्दिक शुभेच्छा!
लेखिका : डॉ. ज्योती बुवा तोरसकर
(• राग कन्हैरा : कुंभमेळ्यात पं. बिस्मिल्ला यांनी सादर केलेला नवीन राग
गंगापुत्र : बिस्मिल्ला खा
गांधारी : गंगुबाईंचं नाव
गंगालहरी : गंगुबाईंनी स्थापन केलेले संगीत विद्यापीठ)
प्रस्तुती : सुश्री प्रभा हर्षे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ “विचारांचे विश्लेषण.. का गरजेचे??…” ☆ सुश्री संध्या बेडेकर ☆
*मी जे कष्ट केले ते माझ्या मुलांना करायला लागू नये. * – – हा विचार बरोबर आहे का??
अजय, ताई भाऊजींचा एकुलता एक मुलगा. ताईचा परिवार मध्यम परिस्थितीचा. भाऊजी स्वभावाने खूप चांगले, सांपत्तिक स्थिती मात्र बेताचीच. पण ताई अजयला काही कमी पडू नये, याची भाऊजी नेहमी काळजी घ्यायचे. सगळी बचत स्वतः वरच करायचे. एकंदरीत मध्यमवर्गीय सुखी कुटुंब. अजयच्या शिक्षणासाठी नेहमी लक्ष दयायचे. तो म्हणेल तशी मदत करायचे.
अजयने पण कधी हट्ट केला नाही. छान अभ्यास केला. इंजिनीअर झाला. आणि एका मोठ्या कंपनीत नोकरी करतोय. •••
ताई शांत स्वभावाची होती. कधी तक्रार केली नाही. पण अनेक लहान सहान इच्छा तिच्या राहूनच गेल्या. •••
अजयने घरात नेहमी पैशाची चणचण बघीतली म्हणून त्याची एक वेगळयाच प्रकारची मानसिकता तयार होत गेली. •••
“मी खूप पैसे कमवेन. माझ्या परिवाराला खूप आनंदात ठेवेन. माझ्या मुलाला काही कमी पडू देणार नाही. एवढा पैसा एकत्र करेन की माझ्या सारखे कष्ट करायची गरज त्याला पडणार नाही. वगैरे वगैरे तो नेहमी म्हणत असे. “
भाऊजी यावर काहीच बोलत नसत. त्यांचा conscious clear होता. त्यांचे जेमतेम शिक्षण, त्यानुसार नोकरी आणि त्याच प्रमाणात त्यांनी प्रामाणिक कमाई आयुष्यभर केली. कष्ट केले. काटकसर केली. त्यांना माहीत होते, ••• अजयचा प्रगतीचा मार्ग म्हणजे त्याच शिक्षणच आहे. त्याकडे त्यांनी लक्ष दिल. तेथे कोणत्याही प्रकारचे दुर्लक्ष केले नाही. •••
आपली बौद्धिक, सांपत्तिक स्थिती सुधारण्यासाठी शिक्षण हे एक अचूक आणि प्रभावशाली शस्त्र आहे. हे भाऊजी समजून ह़ोते. अजयने पण मेहनत केली. आणि आज त्याचे परिणामही दिसतायेत. •••
बरोबर आहे
Patience and hard work is a key that connects efforts to success.
*
मग अजयचे हे विचार, •••
“मी जे कष्ट केले ते माझ्या मुलाला करावे लागू नये ” •••
ते बरोबर आहेत का??
आज त्याच्या मेहनतीनेच तो या स्टेजवर पोहचला आहे. •••
कष्ट करून मिळालेल्या पैशाचे महत्व आणि किंमत तो ओळखून आहे. •••
आणि असा किती पैसा जमवून ठेवणार आहे अजय? म्हणजे आयुष्यभर मुलाच्या हातात त्याला जे लागेल, तो जे मागेल ते देणार का?
पैसा वापरायची आणि सांभाळायची अक्कलही असावी लागते. •••
मुलांना खर्च करायची सवय लागेल, पण पैसा कमवायची आणि पैसा कुठे आणि कसा वाचवायचा?? हे शिकणे राहून जाईल. •••
अजयच्या तुलनेत त्यांच्या मुलाची परिस्थिती चांगलीच राहणार आहे. •••
जेंव्हा एखाद्या विशिष्ट परिस्थितीतून आपण जातो तेव्हा आपली मानसिकता तयार होत असते. •••
म्हणतात ना, ••••
“Reactions r based on one’s past memories, but conclusion and Response is a conscious process in present moments. “
आज ताई म्हणाली, •••
अरे अजय!! तुझे असे विचार मला पटत नाहीत. आपण कोणत्या आई वडीलांच्या पोटी, कोणत्या देशात, कोणत्या सामाजिक परिस्थितीत जन्म घ्यावा?? हे आपल्या हातात नसतच. •••
आपल्या घरात खूप आधुनिक सुखसोयी नव्हत्या. म्हणजे अगदी तुला अभ्यासासाठी वेगळी खोली वगैरे नव्हती. तुला तबला शिकायचा होता पण तो खर्च आपण करू शकत नव्हत़ो. हे मान्य आहे. परंतु तुझ्या मेहनतीने तू चागला शिकला. आज आपली परिस्थिती चांगली आहे. कष्ट केल्याशिवाय हे सर्व घडल का? •••
आयुष्याच्या प्रत्येक वळणावर कस वागाव? , कस जगाव? याचे प्रशिक्षण / धडे आपल्याला कष्ट केल्यावर, चालताना पडल्यावर, आयुष्यात नकार ऐकल्यावर, अपयशाचा सामना झाल्यावर होणाऱ्या दुःखामुळेच शिकायला मिळतात. •••
तुम्ही मानसिक दृष्ट्या मजबूत होता.
मानसिक सामर्थ्य हा एक महत्वाचा गुण आहे. आयुष्यात येणारे अडथळे, संकट अपयश यांना सामोरे जाण्याची मानसिक आणि शारीरिक क्षमता असलीच पाहिजे. आपले भावनिक व्यवस्थापन करता आले पाहिजे. शाळा कॉलेजचा अभ्यास, डिग्री नोकरीसाठी आवश्यक आहे. परंतु अनुभवांची ठोकर लागल्याशिवाय आयुष्याचं गणित सोडविता येत नाहीत. •••
Psychology of adjustments should be taught in every branch of learning from childhood. •••
आज तुझी प्रगती बघून आम्हाला आनंद आहे. आपली मुल आपल्या पेक्षा दोन पावलं पूढे गेली ही आई वडिलांसाठी अभिमानाची गोष्ट असते.
तू खूप पैसे कमव. परंतु आपल्या मुलांना कष्ट करायची सवय असलीच पाहिजे. तुझ्या पेक्षा दोन पावलं पुढे जायला त्याला तू आधार नक्की दे. त्यांना नाही ऐकायची सवय असलीच पाहिजे. •••
खरतर तूझे स्वकर्तुत्वाने मिळालेले यश हीच गोष्ट तुझ्या मुलांसाठी प्रेरणा असेल. •••
किती तरी मोठे बिझनेस मॅन, खेळाडूंनी शुन्यातून स्वतः चे जग तयार केले आज त्यांच्या यशोगाथांची उदाहरण देतात. हे सर्व मेहनतीशिवाय झाले का?? •••
आयुष्यातील लहान संकटे, पूढे येणाऱ्या मोठया संकटांचा सामना करण्यासाठी बळ मिळण्यासाठीच निर्मित झालेली असतात. ••
वाईट परिस्थिती, कठीण काळ हाच माणसाचा सर्वात मोठा गुरू असतो. त्या काळात एवढे शिकायला मिळते की त्या ज्ञानाची शिदोरी जन्मभर पुरते. •••
मुलांना आधार द्यावा, जमेल तेवढ्या सुखसोई द्यावा. परंतु पैशाची किंमत आणि कष्टाची सवय त्यांना असलीच पाहिजे. •••
(अशा स्त्रिया ज्यांच्या कर्तृत्वाची, त्यागाची दखल कधीच घेतली गेली नाही, कौतुकही कधी झाले नाही.)
लहान वयात ओंजळीत मावणार नाही एवढं ऐश्वर्य मिळालं की हातात व्यसनांचा चषक देऊन ओंजळ रिकामी करणारे खूप भेटतात. चांगल्या वाईटाची समज नसते. आपला मित्र कोण आणि शत्रू कोण ओळखायला डोळ्यावर धुंदीचा पडदा असतो. कधीतरी या गोष्टीचा पश्चाताप झाला, तरी आपण या चक्रातून कधीच सुटू शकणार नाही ही जाणीव बोचत राहते व माणूस आत्महत्येला प्रवृत्त होतो. असंच काहीसं माझे पती, कासीमबाजारचे महाराजा, कृष्णनाथ यांचं झालं.
माझं नाव वडिलांनी शारदा सुंदरी ठेवलं होतं. कां, ते मात्र कळलं नाही कारण सुंदर मी पाळण्यातही दिसली असेन पण शाळा, शिक्षण यांचा वाराही जिथून वाहत नाही तिथे शारदा कुठून जन्माला येणार होती? पण नाही, परिस्थितीनं नावातील शारदा हा शब्दही खरा करून दाखवला. लग्नानंतर मात्र माझ्या तेजस्वी कांतीला पाहून स्वर्णमयी हे नाव ठेवलं असावं. ते कसं ठेवलं, कां ठेवलं हे विचारण्याइतका पतीचा सहवास व प्रेम मिळालंच नाही.
लग्नाच्या वेळी मी अवघी नऊ दहा वर्षाची होते. गरीब घरातून आलेली. इथली पडदा पद्धत, राजघराण्याच्या रूढींची ओळख अंगवळणी पडण्यापूर्वीच मातृत्वाची जबाबदारी आली. पती घराबाहेर काय करतात हे समजणे शक्य नव्हतं आणि ते समजून घ्यायला हवं ही जाणीवही नव्हती. माझ्या अंगावर दोन मुलींची जबाबदारी टाकून त्यांनी माझा हात सोडून दिला. आणि त्या क्षणी मी प्रौढ झाले. अवघ्या १६_१७ वयाची विधवा!
घराण्याला वारस नव्हता. त्यामुळे राज्याला राजाच नाही, म्हणून सगळी जहागिरी सरकार जमा करण्यास व राज्य ताब्यात घेण्यास ब्रिटिश सरकार तयारच होते. त्यात आत्महत्या करणे हा गुन्हा होता त्याची शिक्षा म्हणूनही जहागिरी सरकार जमा होणार होती. त्यातच महाराजांनी आधीच मृत्युपत्र तयार केले होते आणि आपली सगळी संपत्ती नोकर म्हणून असणारा केशव सरकार याच्या नावे केली होती. त्याशिवाय इतर काही मित्रांनी अशी कागदपत्रं दाखवली की त्यात त्यांच्या नावे जहागिरीचा काही भाग केला होता. माझ्यासाठी हे सगळे एकावर एक धक्के होते. सोसाट्याचा वारा सुटला की वाळलेली पाने गळून पडतात, मला देवानं असे एक एक धक्के दिले की माझी सारी कोवळी स्वप्ने गळून पडली.
एकच गोष्ट लक्षात आली ती म्हणजे दोन्ही मुलींना घेऊन राजवाडा सोडून रस्त्यावर भीक मागावी लागणार आहे त्या क्षणी खडबडून जागी झाले. आणि ठरवलं, आता धैर्य आणि मुत्सद्देगिरी हेच गुण आपल्याला तारणार आहेत. पहिली गोष्ट करावी लागली ती म्हणजे साक्षर होणं! नाही म्हणायला एक सुखाचा धागा होता तो म्हणजे आमचे वयोवृद्ध दिवाणजी मथुरानाथ बॅनर्जी. त्यांनी मला साक्षर केलं. बांगला, संस्कृत, फारसी, इंग्रजी चार भाषा शिकायला मदत केली. ते म्हणाले, मी तुला बापासारखा आहे. काळजी करू नकोस. आपण दोघे झटून हे राज्य टिकवूया, अबाधित ठेवूया. आणि माझा कायद्याचा अभ्यास सुरू झाला. एका मागोमाग एक खटलेही सुरू झाले. पतीच्या निधनानंतर वारस नसेल तर अधिकार पत्नीला मिळायला हवेत यासाठी मी राणी व्हिक्टोरिया यांना पत्र लिहीलं. त्यांनीही माझ्या मताला दुजोरा दिला आणि मला या सगळ्या खटल्यातून सही सलामत सुटता आलं. मृत्युपत्रे अनेक मिळाल्यामुळे त्यावेळी महाराजांची मानसिक स्थिती ठीक नव्हती हे सिद्ध करून सर्व मृत्युपत्रे बेकायदेशीर ठरवली. आणि मी बंगालची बेताज, अनभिषिक्त राणी झाले.
थोडी सावरायला सुरुवात होत होती, पण धक्क्यांची मालिका सुरूच होती. लहान मुलीचा थोड्याशा आजाराने मृत्यू झाला. मोठ्या मुलीचे लग्न झाले तिला एक मुलगी ही झाली. आणि तिच्या अकाली मृत्यूला सामोरे जावे लागले. एक बाकी नियतीनं ठरवलं होतं की दुःखं कोसळायला लागली की त्यांना कुरवाळत बसायला मला वेळच द्यायचा नाही. उलट खडबडून जागं करायचं. आमच्या जावयांनी, आपल्याला पत्नीचा म्हणजे माझ्या मुलीचा व त्यांच्या मुलीचा जहागिरीतील वाटा मिळावा म्हणून खटला दाखल केला. हाही खटला मी जिंकला पण आता मी जास्तच एकटी पडले.
दरम्यानच्या काळात मी सगळ्या जहागिरीची माहिती करून घेतली. भाडेकरू, शेतात राबणारे यांच्याशी सलोख्याचे संबंध निर्माण केले. त्यांच्या अडीअडचणी समजून घेऊन त्यांना वेळोवेळी मदत केली. या लोकांना मानाने वागवले पाहिजे, अमानुषपणा त्यांच्या बाबतीत होता कामा नये, अशी सक्त ताकीद तिथल्या अधिकाऱ्यांना दिली होती. त्यामुळे एक दयाळू राणी अशी समाज मनात प्रतिमा निर्माण झाली. जहागिरीत फिरताना हत्ती, तलवारबाज सैनिक, रसद भरलेल्या गाड्या घेऊन पालखीत बसून मी जात होते. लोकांना माझ्या येण्याची खबर मिळावी म्हणून ढोल वाजवून सूचना दिली जाई. मग मी त्यांच्या अडचणी ऐकून घेऊन त्या सोडवत असे. माझं आरस्पानी सौंदर्य माझा शत्रू होऊ नये म्हणून मरेपर्यंत मी पडदा बाजूला केला नाही.
माझी ईश्वरचंद्र विद्यासागर या प्रसिद्ध समाज सुधारकाशी ओळख झाली आणि माझे आयुष्यच बदलले. एकाही जहागिरीचा लिलाव होण्याची वेळ तर येऊ दिली नाहीच पण दूर दूर पर्यंत जाहगिरीचा विस्तार केला आणि मिळणाऱ्या सगळ्या पैशाचा चांगल्या कामासाठी विनीयोग व्हावा यासाठी राजीवलोचन यांच्यासारखे दिवाण मदतीला घेतले. विधवा, निराश्रित, विद्यार्थी, विद्यार्थिनी यांच्यासाठी वसतीगृहे बांधली. विद्वानांना त्यांच्या कामासाठी आर्थिक मदत केली. स्त्री शिक्षणावर भर दिला. शिक्षण विनाशुल्क केले. मेडिकल कॉलेज ची सोय केली. फक्त बंगालच नाही तर बाहेरच्या शिक्षण संस्थांनाही मदत केली. स्त्रियांना शिक्षणाचे व आरोग्याचे महत्त्व पटवून देण्यावर माझा भर होता. परदेशी शिक्षणासाठी जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांना पूर्ण आर्थिक मदत देत होते. त्याशिवाय तलाव खोदून पाण्याची सोय करणे, नद्यांची सफाई करणे, झाडे लावणे ही कामे केली. महिला व लहान मुलांसाठी दवाखाने, औषधाची दुकाने काढणे, कुष्ठरोग्यांसाठी आश्रम बांधणे, छापखाने काढणे या गोष्टी केल्या. दुष्काळ, नैसर्गिक आपत्ती आली तर बाधितांना अन्न, पाणी, कपडा, अंथरूण पांघरूण सगळी सोय करत होते. बंगालमध्ये माझ्या कारकिर्दीत बऱ्याच वेळा दुष्काळ पडला पण मदत देण्यात कधी हयगय केली नाही. फक्त बंगालच नाही तर आयर्लंड ला मोठा दुष्काळ पडला तेव्हाही आमच्याकडून मदतीचा हात दिला गेला होता. या सर्व सामाजिक कार्यांची नोंद घेऊन १८७१ मध्ये ब्रिटिश सरकारकडून महाराणी ही उपाधी मिळाली. तसेच १८७८ ला ‘ऑर्डर ऑफ द ग्राउंड ऑफ इंडिया’ ची सदस्यता मिळाली.
आधुनिकतेचे मला वावडे नव्हतेच. सामाजिक बदल स्वीकारायला हवेत हीच माझी धारणा होती. पण पडदा प्रथा मात्र मी सोडायला तयार नव्हते. त्यासाठी ईस्ट इंडिया विरुद्ध कायदेशीर लढा करावा लागला. बंगालमधील प्रतिष्ठेची दुर्गा पुजा बंद करण्याचा फतवा काढला होता. त्यासाठीही मी ईस्ट इंडिया कंपनी विरुद्ध लढले व पुन्हा मानाने दुर्गापूजा सुरू केली. शिक्षणामुळे मला वाचनाची आवड निर्माण झाली. इतिहास, भूगोल, विज्ञान, धर्म या विषयावरील पुस्तकांचा खजिनाच माझ्याजवळ होता. राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय वर्तमानपत्रे, कोर्टाच्या निर्णयावरील सरकारी प्रकाशने यांचे आवर्जून वाचन करीत होते व महत्त्वाच्या गोष्टींची कात्रणे काढून त्यांची चिकटवही बनवीत होते.
शेवटपर्यंत मी कोणालाही माझे चित्र किंवा फोटो काढण्याची परवानगी दिली नाही. इतिहास माझ्या चेहऱ्यावरून नाही तर माझ्या कार्यावरून मला ओळखेल ही खात्री आहे. जनता माझ्यासाठी नारायण होती तर तिचं कल्याण ही माझी देवपूजा होती.
निरक्षर म्हणून दुर्लक्षित, विधवा म्हणून उपेक्षित, अपमानित या सगळ्या मधून बाहेर पडून भाडेकरू, कष्टकरी कुळं, कासीमबाजारची जनता व ब्रिटिश सरकार यांच्याकडून एक कल्याणकारी महाराणी म्हणून माझा स्वीकार झाला आणि मी धन्य झाले!!
☆ ।। श्री नारद उवाच ।। – नारद भक्ति सूत्रे — लेख १५ ☆ श्री संदीप रामचंद्र सुंकले☆
।। श्री नारद उवाच ।।
पूजादिष्वनुराग इति पाराशर्यः
अर्थ : पराशर ऋषीचे पुत्र श्रीव्यास महर्षी यांच्या मताप्रमाणे भगवंताची विविध प्रकारे पूजा करणे म्हणजे भक्ति होय.
विवेचन :श्रीनारदमहर्षी प्रथम पराशरसुत व्यासमहर्षींनी प्रतिपादित केलेली भक्तिची लक्षणे सांगत आहेत. त्यांचे एक नाव कृष्ण द्वैपायन असेही आहे. अर्थात ते साक्षात नारायणाचा अवतार आहेत असे मानले जाते. महाभारतात एक श्लोक आहे.
“कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम्।
को ह्यन्यः पुरुषव्याघ्र महाभारतकृद् भवेत्॥”
श्रीनारदमहर्षीनीच व्यासांना भागवताचा उपदेश केला होता, हे प्रथम सांगितलेच आहे. तोच भागवताचा उपदेश व्यासानी आपला ज्ञानी पुत्र जो शुक त्याला केला. महर्षी नारद हे वेदव्यासांचे गुरू मानले जातात. नारदांनी व्यासांना भक्तिमार्गाचा उपदेश केल्याचे सांगितले जाते, अर्थात एका दृष्टीने वेदव्यास हे नारदाचे शिष्य होत. आपल्या शिष्याचे मत आपल्या ग्रंथाच्या अग्रस्थानी ठेवण्याची उदात्तता आपल्या संस्कृतीत होती हे यावरून सिद्ध होताना दिसते. वेदव्यासांच्या श्रेष्ठत्वाची नारदांना पूर्ण कल्पना होती हेच याचे कारण असावे.
भक्तीमध्ये भज्य, भजक व भजन (सेवा) अशी त्रिपुटी मानली जाते. भक्ती करणारा भक्त आपल्या भावनेप्रमाणे भज्य, सेव्य जो असेल त्याच्या अधिकाधिक सेवेचा लाभ कसा मिळेल हे पाहून सेवेची अर्थात पूजेची पद्धती स्वीकारीत असतो. या दृष्टीने व्यासांना सेवेमध्ये पूजापद्धती श्रेष्ठ वाटली. कारण त्या सेवेत कर्मेंद्रिये, ज्ञानेंद्रिये, मनबुद्धि, चित्तप्राणादि सर्वांचा समावेश होत असतो. अशी भक्ति करताना सर्वांगाने सेवा घडते. आपल्याकडे प्रामुख्याने षोडशोपचार पूजा आणि पंचोपचार पूजा सांगितली गेली आहे. सध्याच्या धकाधकीच्या आयुष्यात सोळा उपचार करणे सर्च दृष्ट्या जिकिरीचे ठरत असते, त्यासाठी किमान पंचोपचार पूजा करावी असा दंडक घातला गेला. सोळा उपचार कोणते ते आपण पाहू.
१. आवाहन (देवतेचे आवाहन करणे),
२. पाद्य (अर्थात देवाला पाय धुण्यासाठी पाणी देणे)
३. अर्घ्य (देवाला गंध, फुल, अक्षता मिश्रित पाणी देणे)
४. आसन (देवाला आसन ग्रहण करण्याची विनंती करणे
५. आचमन (देवाला तोंड धुवायला व पिण्यासाठी पाणी देणे)
६. स्नान (देवाला पंचामृत, सुगंधी द्रव्ये, अथवा उष्णोदकाने स्नान घालावे.
७. देवाचे अंग पुसणे, देवाला उपवस्त्र अर्पण करणे.
८. देवाला जानवे समर्पण करणे.
९. चंदन, कस्तुरी इ. सुगंधी द्रव्यांचे विलेपन करणे.
१०. फुले आणि हार समर्पण करणे.
११. धूप दाखवणे.
१२. दीप, निरांजन ओवाळणे.
१३. नैवेद्य दाखवणे.
१४. मंत्रपुष्पांजली म्हणणे.
१५. दक्षिणा देणे.
१६. प्रदक्षिणा घाल.
(टीप : रुढी परंपरे नुसार एखादा उपचार किंवा त्याचा क्रम मागेपुढे होऊ शकतो)
सोळा उपचार करणे शक्य नसल्यास स्नान, गंध, फुल, दीप आणि नैवेद्य इत्यादी किमान पाच उपचार करून पूजा करावी.
सगुण पूजा कशी करावी याचा विचार आपण केला आता मानसपूजा कशी करावी याचा विचार आपण करू.
सगुण पूजेत खास करून मानस पूजेचे महत्व सर्व संतांनी गायिले आहे.
मानसपूजेला परमार्थात फार महत्त्व आहे. मानसपूजा म्हणजे सूक्ष्म अर्चन, तर प्रत्यक्ष सगुण मूर्तीची केलेली पूजा म्हणजे स्थूल अर्चन होय. आपले आराध्य दैवत किंवा सद्गुरू यांची कल्पनेने, मनाने केलेली पूजा म्हणजे मानसपूजा.
मानसपूजेला परमार्थात फार महत्त्व आहे. मानसपूजा म्हणजे सूक्ष्म अर्चन, तर प्रत्यक्ष सगुण मूर्तीची केलेली पूजा म्हणजे स्थूल अर्चन होय. आपले आराध्य दैवत किंवा सद्गुरू यांची कल्पनेने, मनाने केलेली पूजा म्हणजे मानसपूजा. त्यासाठी आपल्या अंतरंगामध्ये आपल्या आराध्य देवतेची किंवा सद्गुरूंची मूर्ती स्थापन करणे आवश्यक असते; किंबहुना मानसपूजेचे ते साध्य आहे. त्यासाठी उपासना आवश्यक आहे. अंत:करण पवित्र असल्याशिवाय तेथे परमात्मा विराजमान होणार नाही.
आपण इथे अगदी संक्षिप्त रूपात मानसपूजा कशी असते किंवा करतात याचा आढावा इथे घेतला आहे.
सगुण उपासनेत एक गोष्ट खूप महत्वाची आहे असे लज्जा येते. देव प्रसन्न होण्यासाठी कितीही बाह्योपचार केले पण मनीचा भाव जर शुद्ध नसेल, तर त्यापासून लाभ होण्याची शक्यता फारच कमी आहे असे समजावे.
संत ज्ञानेश्वरांनी ताटी लावून घेतली आणि स्वतःला कोंडून घेतले, तेव्हा त्यांनी ताटी उघडावी म्हणून छोट्या मुक्ताईने त्यांची समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला. त्यात मुक्ताई म्हणते,
“शुद्ध ज्याचा भाव झाला, दुरी नाही देव त्याला”
मुक्ताबाई म्हणतात, ज्याच्या मनीचा भाव शुद्ध झाला, तो देवापासून दूर राहूच शकणार नाही, नव्हे देवच त्याच्यापासून दूर राहू शकणार नाही.
एक उदाहरण पाहू. *एक मिठाची बरणी आहे. त्यातील मीठ बाहेर काढले आणि त्यात पाणी ओतले तरी त्याचा खारटपणा जात नाही. त्याच्यात सतत पाणी ओतत राहिले तर पाण्याचा खारटपणा हळूहळू कमी होत जातो आणि कालांतराने त्या बरणीतील पाणी खारट लागत नाही. मनुष्याचे मन असेच वासनांनी लडबडलेले असते. साधना सुरू केली की वासना रुपी खारटपणा हळूहळू कमी होत जातो. असे करता करता मनातील मळ निघून गेला की मनाचा तळ स्वच्छ होतो, अर्थात भाव शुद्ध होतो, मग अंतरात असलेला भगवंत प्रगट होतो*.
☆ श्वासांचं सोनं केलेला सैनिक!☆ श्री संभाजी बबन गायके☆
कॅप्टन आर. सुब्रमनियन
श्वासांचं सोनं केलेला सैनिक!
– – – एका बलिदानाचे रौप्यमहोत्सवी स्मरण!
आज १९ जून, २०२५… आणि तो दिवस होता १९ जून, २०००! अर्थात आज पंचवीस वर्षे झालीत त्याला जाऊन. तो म्हणायचा… मरणाच्या दारात जाऊन न आलेला माणूस कधी जगलाच नव्हता, असं समजावं! जो लढणं स्वीकारतो.. त्याच्या जीवनाची लज्जतच काही न्यारी असते… सुरक्षित कोषात राहणा-यांना ही खुमारी समजायची नाही!
१९४७, १९६५, १९७१ अशी पराभवांची hat-trick झालेली असूनही (ना)पाकिस्तानने १९९९ मध्ये चौथं दु:साहस केलेच… आणि अर्थातच पुन्हा पराभवाचे तोंड पाहिले! परंतु, त्यांची ‘जित्याची खोड… त्यांना मारल्याशिवाय जाणार नाही’ हेच ते वारंवार सिद्ध करतात!
एकतर कारगिल संघर्ष संपल्यावरही त्यांच्या काही तुकड्यांनी युद्ध सुरूच ठेवले होते… एवढा तर त्यांच्या सेनेत समन्वय आहे! त्यांचीही नांगी ठेचून काढल्यावर ते काही दिवसच शांत राहिले. आणि मग पुन्हा छुप्या मार्गाने भारतात घुसखोरी करून अतिरेकी तुकड्या पाठवायला सुरुवात केली गेली. कारगिल युद्धाला एक वर्ष पूर्ण झालेले होते. वर्ष होते २०००.. काश्मीर मधील कुपवाडा सेक्टरमधील हाफुरडा पर्वतराजीमधून पाकिस्तान खूप मोठ्या संख्येने प्रशिक्षित अतिरेकी भारतीय सीमेत पाठवणार असल्याची खबर भारतीय गुप्तचरांना लागली.. हरकत-उल-मुजाहिद्दीन या नावाच्या अतिरेकी संघटनेची ही योजना होती… आणि अर्थातच पाकिस्तानी सैन्याचा यांना पूर्ण सक्रीय पाठिंबा होता!
भारत-पाकिस्तान सीमा म्हणजे काही सलग बांधलेली भिंत किंवा तार-कंपाउंड नव्हे. अतिरेकी आत घुसलेच कसे? हा प्रश्न इथे केवळ मूर्ख माणसेच विचारू शकतात… नुकत्याच झालेल्या पहलगाम प्रकरणी आपलेच काही बिनडोक नागरिक नेमका हाच प्रश्न विचारताना आपण पाहिले असतीलच. असो. प्रचंड घनदाट जंगल, उंच पहाडी, द-यांनी वेढलेला परिसर आहे हा. बर्फ असते.. धुके असते बरेचदा. पावसात दोन फुटांवरचे दिसत नाही. त्याचा फायदा घेत अतिरेकी घुसतात! त्यांच्या घुसण्याच्या मार्गावर छुपे मोर्चे लावून त्यांना रोखणे हाच एक मोठा उपाय असतो. कारण एकदा का ते आत खोलवर घुसले की त्यांना टिपणे जिकीरीचे होऊन जाते!
या अतिरेक्यांचा माग काढत काढत त्यांना नष्ट करण्यासाठी एक मोठे सैन्य अभियान त्वरीत हाती घेण्यात आले… seek and destroy अर्थात शोध आणि विनाश!
स्पेशल फोर्सेसच्या PARA वाल्यांना याच कामासाठी तर प्रशिक्षित केले जाते.. त्यातील चार्ली टीम या कामासाठी नेमली गेली.
१८ जून… मोहीम सुरु झाली. भारतीय सेनेच्या या मोहिमेचे नेतृत्व करत होता 12 ऑगस्ट, १९७२ रोजी मुंबईच्या गोरेगावात जन्मलेला एक तरुण, तडफदार, दिलदार आणि दिलेर अधिकारी! अहमदाबाद येथे माध्यमिक-पूर्व शिक्षण, पुढे मुंबईतून दहावी-बारावीपर्यंतचे उत्कृष्ठ गुण मिळवत पूर्ण केलेले शिक्षण, १९९३ मध्ये एन. डी. ए. खडकवासला, १९९७ मध्ये इंडियन मिलिटरी अकादमी, देहरादून, ७ जून १९९७ रोजी 1, Para सेकंड लेफ्टनंट, प्रचंड आव्हानात्मक paratrooper training, महू येथे लष्कर मुख्यालयात आणि पुढे बेळगाव येथे आर्टीलरी ट्रेनिंग असे टप्पे पार करत करत १९९९ मध्ये कारगिल परिसरात नेमणूक होण्यापर्यंत या विविध खेळांमध्ये निष्णात असलेल्या मुलाची मजल गेली होती…. यासाठी कठोर परिश्रम हा तर परवलीचा शब्द! किंबहुना PARA-SF म्हणजे एव्हरेस्ट सर करण्याच्या तोडीचे!
२००० मध्ये साहेब कॅप्टनपदी पदोन्नती प्राप्त करते झाले! खांद्यावरचे सितारे वाढले होते.. आणि जबाबदारी सुद्धा! कॅप्टन आर. सुब्रमनियन साहेब आता नव्या उमेदीने देशसेवा करण्याच्या मार्गावर अग्रेसर झाले. त्याआधी त्यांनी अनेक मोहिमांमध्ये स्वत: पुढे होऊन नेतृत्व स्वीकारले होते.
विशेषत: काश्मीर खो-यातले त्यांचे काम अतिशय यशस्वी होते. कॅप्टन साहेब नुकतेच सुट्टीवरून परतले होते. त्यांचे युनिट एका मोठ्या ऑपरेशनची तयारी करताना त्यांना दिसले. अर्थातच, साहेबांनी त्वरीत त्या युनिटचे नेतृत्व हाती घेतले. सुमारे नऊ अतिरेकी भारतीय सीमेत घुसल्याची बातमी होती… आणि या सर्वच्या सर्व नऊही श्वापदांना यमसदनी धाडणे गरजेचे होते. हवामानाचा, रात्रीच्या भयावह अंधाराचा अजिबात बाऊ न करून घेता कॅप्टन साहेब आणि त्यांचे सहकारी सैनिक अतिरेक्यांच्या शोधात निघाले…. आज contact होगा… त्यांना माहीत होतं. आपल्या सैनिकांची चाहूल लागताच पाकिस्तानी अतिरेकी सावध झाले आणि पुढे रात्रभर घमासान लढाई सुरु राहिली… तहान, भूक, मरणाची भीती याचा लवलेशही आपल्या बहादूर सैनिकांच्या मनात नव्हता. पहाटे पर्यंत बहुदा सहा अतिरेक्यांचे मुडदे पडले! विरुद्ध बाजूने येणारा गोळीबार थांबला… एकतर सर्वच खलास झाले असतील किंवा वाचलेले परत मागे पळून गेले असतील, असा अंदाज लावून आपल्या सैनिकांनी काही वेळ विश्रांती घेतली.
१९ जून उजाडला… सकाळचे आठ वाजले. त्या अतिरेक्यांचे मृतदेह आणि त्यांच्या जवळ आलेल्या इतर वस्तू ताब्यात घेण्यासाठी सैनिकांची एक तुकडी नेमण्यात आली. रात्रभर जागलेले कॅप्टन साहेब याही तुकडीसोबत निघाले…! आपल्या दुर्दैवाने तीन जनावरं तोपर्यंत बचावली होती… आणि आपल्या सैनिकांची वाट पहात होती. शत्रू असले म्हणून काय झाले… त्यांनाही आपल्या सैनिकांची कार्यपद्धती साधारण माहिती असते. त्यांनी व्यवस्थित सापळा रचला होता. आपल्या सैनिकांवर अचूक गोळीबार करता यावा, अशा जागा त्यांनी धरून ठेवल्या होत्या… कॅप्टन साहेब आणि इतर सैनिक त्यांच्या टप्प्यात येताच उरलेल्या तीन अतिरेक्यांनी एके ४७ मधून तुफान गोळीबार आरंभला! कॅप्टन साहेब अर्थात सर्वांच्या अग्रभागी होते. कोणत्याही परिस्थितीमध्ये गोंधळून न जाता धैर्य धरून शत्रूला शक्य ते तिखट प्रत्युत्तर देण्याचे प्रशिक्षण स्पेशल फोर्सेस आणि इतर सर्वच सैनिकांना दिलेले असतेच. कॅप्टन साहेबांनी ताबडतोड जवाबी फायर सुरु केला… पण त्यांच्या खांद्यामध्ये आणि मानेत काही गोळ्या शिरल्या… रक्ताची धार, वेदना यांचा प्रवाह सुरु झाला! साहेबांनी जमिनीवर लोळण घेतली… आणि पुढच्याच क्षणी ते उभे राहिले… कारण ते जर उभे राहिले नसते तर इतर सैनिक अतिरेक्यांच्या गोळीबाराच्या मा-यात अलगद सापडले असते… साहेब पुढे धावत गेले… तीन एके ४७ एकाच वेळी एकाच दिशेला फायर करीत होत्या… शेकडो गोळ्या असतात या…. burst म्हणतात याला… म्हणजे नेम धरण्याची गरज नाही… केवळ फवारा मारल्यासारखा गोळीबार… समोरचा या मरणाच्या पावसात चिंब भिजला नाही तरच नवल! कॅप्टन साहेब फायर करीत पुढे निघाले… वायुवेगाने. दोघांना अचूक टिपले… तिसरा अगदी हाताच्या अंतरावर होता… त्यालाही ठोकले.. पण.. त्याच्या हातातल्या एके ४७ ने तिचे काम चोख बजावले… साहेबांच्या चेह-यावर, डोक्यात कित्येक गोळ्या शिरल्या… प्रचंड आग, प्रचंड वेदना… आणि रक्तस्राव! रात्री सहा आणि सकाळी तीन.. असा हिशेब पूर्ण झाला होता! साहेबांना आणि इतर जखमी सैनिकांना रुग्णालयात नेण्यात आले…!
दुपारी चार वाजून तीस मिनिटे… काश्मीरमधल्या पोस्टात एक तार बुक झाली… पत्ता होता.. श्रीमती सुब्बा लक्ष्मी, बी ११, गोपुरम सोसायटी, राम मंदिर रोड, गोरेगाव पश्चिम, मुंबई. चार वाजून एकेचाळीस मिनिटांनी ही एक्सप्रेस तार या पत्त्यावर पोहोचवली गेली… थरथरत्या हातांनी सुब्रमनियन यांनी ती तार स्वीकारली… न वाचताच मजकूर समजू लागला… कळवताना अत्यंत दु:ख होत आहे… आय. सी. ५६९६३ कॅप्टन आर. सुब्रमनियन यांनी ऑपरेशन रक्षक मध्ये परदेशी अतिरेक्यांशी लढताना आपले सर्वोच्च बलिदान दिले! ही कधीही भरून न येऊ शकणारी हानी सहन करण्याची शक्ती परमेश्वर तुम्हांस आणि तुमच्या आप्त मंडळीस देवो,… आपला… कमांडिंग ऑफिसर, 1, PARA SF.
… जीवनाच्या हिरवळीवर कातळ कडा कोसळून पडावा… तशी अवस्था ही… तरुण, देखणा, बहादूर मुलगा, कुलदीपक असा अवेळी विझून गेला! पण त्याला तेच तर करायचे होते लहानपणापासून. दहावीत 94, बारावीत ९६ टक्के मिळवणारा पोरगा खरे तर डॉक्टर, इंजिनियर होऊन परदेशी जावा, त्याने पैसे कमवावेत आणि स्वत: आणि कुटुंबाला सुखी करावे की नाही? पण ज्याने देशसेवेचे, लष्करी गणवेशाचे स्वप्न पाहिले.. त्याच्या मनात या स्वप्नाशिवाय काहीही नसते.. ही मुले स्वप्न जगतात आणि स्वप्नासाठी मृत्यूच्या कुशीत शांतपणे निद्रिस्त होतात… त्यामुळेच हा देश शांत झोपू शकतो आणि उठून सुख भोगू शकतो! कॅप्टन ‘सुब्बु’ साहेब म्हणायचे… शौर्यासाठी जीवन माणसाला विशेष पुरस्कार देत असते… समाधानाचा, कर्त्यव्यपूर्तीचा सनमान. जगलो तर पृथ्वी भोगावी आणि मृत्यू आला तर थेट स्वर्गसुख भोगायला निघून जावे… मातृभूमीचे ऋण फेडून! देहावर राष्ट्रध्वज पांघरलेला असावा.. आसमंतात जयजयकार निनादात राहावा… ज्वालांनी अलगद हातांनी देह पोहोचवावा… पल्याड!
मरणाच्या गोळीबाराने चेहरा उरलाच नव्हता… पाहण्यासाठी. पण त्याच्या देहाच्या चेहऱ्यावर चंदनाची लाकडे ठेवलेली होती… मरणाच्या दारात सुगंधाची पखरण! जीवनाचं सोनं करून गेला हा देह.
१९ जून, २०२५.. बरोबर पंचवीस वर्षे झाली! त्यानिमित्त त्या मरणाचे हे स्मरण! जय हिंद!
☆ समर्थ रामदासांच्या मुसलमानी अष्टकांविषयी… ☆ श्री जगदीश काबरे ☆
संत तुकाराम, संत नामदेवाप्रमाणे समर्थ रामदासांच्यादेखिल हिंदी रचना पुष्कळ आहेत. त्यांच्या हिंदी रचनेत ‘मुसलमानी अष्टके’ ही रचना मनाच्या श्लोकासारखीच आहे. समर्थांच्या दृष्टिकोनातून अल्ला आणि राम यामध्ये काहीएक भेद नाही. अल्लाला समजून घेणे म्हणजे स्वत:ला समजून घेणे होय, असे समर्थ म्हणतात. मुसलमानी अष्टकांचे वैशिष्ट्य असे की, समर्थांनी आपल्या ग्रंथात परब्रह्मााचे अथवा रामचंदाचे वर्णन करण्यासाठी जी विशेषणे वापरली, ती सारी विशेषणे अल्लासाठी वापरली आहेत. मात्र श्रीराम, गणेश, शारदा, परमेश्वर असे शब्द न वापरता खुदा, इलाही, पैगंबर, पीर, अल्ला अशा शब्दांचा वापर समर्थ मनमोकळेपणे करतात. अल्ला ही संकल्पना धर्म, जात, गोत्र या सगळ्यांच्या पलीकडे आहे, असा तर्कशुद्ध विचार समर्थ मांडतात. त्याला कोणताही रंग नाही. ब्राह्माण मोठा की मुसलमान मोठा असा वाद घालण्यापेक्षा अल्लाला जाणून घेणे जास्त चांगले, असे त्यांचे मत होते.
समर्थ रामदास म्हणतात—
अल्लख वो निरंजन कैसा यह रे आलखवो।
किसेहि सारिखा नाहीं क्या कहुरे।।
नहि रंग ना रूप रेखा कछुही।
मुँह से हि कहेसा नूहि वोईलाहि।।
– – धर्माधर्मातील संघर्ष समर्थांना अजिबात मान्य नव्हते. या ठिकाणी अध्यात्मातील अत्युच्च शिखर गाठताना पुढे समर्थ म्हणतात—
नही वो मुसलमान हिंदू कछुहि ।
सयथ्बी नहीं क्या कहूँ मैं ई सेही ।।
सभी ज्यातसे वो है रे नियारा।
कहे रामदासो चला वेहि सारा।।
याचा अर्थ खरा परमेश्वर हिंदूही नसतो अथवा मुसलमानही नसतो. ईश्वराला जाती आणि धर्म यांच्या चौकटीत अडकविणे बरोबर नाही. या प्रकारे धर्माच्या बाबतीत सगळ्याच संतांचा दृष्टिकोन व्यापक होता.
स्वामी विवेकानंद एका पत्रात लिहितात-
‘आपण आता हिंदू, मुसलमान, ख्रिश्चन, जैन, बौद्ध हे शब्द वापरायचे थांबवले पाहिजे; कारण या शब्दांची उपयोगिता आता संपली आहे. केवळ धर्म हा शब्द पुरेसा आहे.’
अगदी हाच विचार समर्थ ’मुसलमानी अष्टकात’ मांडतात. स्वधर्माची व्याख्या सांगताना दासबोधात ते म्हणतात-
सकळ धर्मांमध्ये धर्म।
स्वरूपि रहाणे हा स्वधर्म।
हे चि जाणावे मुख्य वर्म।
साधु लक्षणाचे।।
*
एका गीतात साहिर म्हणतो-
मालीकने हर इन्सानको इन्सान बनाया।
हमनें उसे हिंदू या मुसलमान बनाया।
कुदरतने तो बक्षी थी हमें एकही धरती।
हमनें कहीं भारत इरान बनाया।।
भक्त हा भक्त असतो. जाती, पंथ संप्रदाय, धर्म या सर्व गोष्टी माणसाने निर्माण केल्या आहेत. मानवाच्या विकासासाठी त्या उपयोगी ठरतात तोपर्यंत त्याला महत्त्व आहे. धर्म हा द्वेषाचा अथवा संघर्षाचा विषयच असू शकत नाही. मुसलमानी अष्टकात तर धर्माच्या नावाखाली संघर्ष करणाऱ्यांना समर्थ बजावतात की मस्जिद तोडल्याने अल्ला तुटत नाही किंवा मंदिर फोडल्याने राम मरत नाही. जे मंदिर आणि मस्जिद तोडतात, ते नष्ट होऊन जातात. मुसलमानी अष्टकात समर्थांच्या तर्कबुद्धीने विचारांचे एव्हरेस्ट शिखर गाठले आहे.
☆ “हरवलेले जुने पावसाळी दागिने !…” – लेखक – श्री मकरंद करंदीकर ☆ प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆
– – – गार्टर्स आणि क्लिपा !
पूर्वी सायकल स्वाराच्या उजव्या पायातील पॅन्ट, लेंगा किंवा धोतर हे पोटरीपर्यंत वर घेऊन, क्लिपने बांधलेले असे. तर पाऊस सुरू झाल्यावर पॅन्टच्या दोन्ही पायांना क्लिपा बांधून ठेवल्या जात असत. आजच्या काळातील मंडळींना कदाचित हे माहितीही नसेल. पण पूर्वी हे अगदी सहज पाहायला मिळत असे. सायकलच्या उजव्या बाजूला असलेल्या साखळीला पूर्वी सरसकट चेन गार्ड बसविलेला नसे. त्यामुळे सायकल नीट फिरण्यासाठी या साखळीमध्ये घातले जाणारे तेल, पोटरीच्या खाली पॅन्ट किंवा लेंग्याला लागत असे. हे कपडे रोज खराब होत असत. मशीन ऑईल असल्यामुळे ते पटकन निघत नसे. पूर्वी १०० लिंबाची शक्ती असलेले साबणही नव्हते.
तर पावसाळ्यामध्ये सायकल चालवताना दोन्ही चाकांमधून चिखल उडत असे. आणि तेव्हाही पॅन्ट, लेंगा, धोतर यांचा पोटरीखालचा भाग चिखलाने खराब होत असे.
यासाठी पूर्वी सायकल स्वार दोन महत्त्वाचे दागिने वापरत असत. त्यांचे काम एकच असे. ते म्हणजे पॅन्ट, लेंगा, धोतर पोटरीपर्यंत घट्ट बांधून ठेवणे ! यासाठी गोल आकाराच्या पण स्टेथॉस्कोपप्रमाणे उघडू शकणाऱ्या (कृपया सोबतचे फोटो पहावेत) लोखंडी पट्ट्यांच्या क्लिप्सची जोडी किंवा ताणणाऱ्या रबराच्या कापडीपट्टीला हूक लावून त्यांची जोडी बनवली जात असे. या दोन्ही गोष्टी वापरून वरील हेतू सहजपणे साध्य करता येत असे. पुण्यात पूर्वींपासून स्त्रिया खूप मोठ्या प्रमाणावर सायकल वापरत असत. त्यावेळी नऊवारी साड्या नेसण्याची प्रथा असल्यामुळे त्यांना देखील या क्लिप्स वापरणे सोयीस्कर पडत असे. मोठ्या आकारात पुरुषांसाठी व लहान आकारात स्त्रियांसाठी अशा दोन प्रकारच्या क्लिप्स उपलब्ध होत्या. तेव्हां पोलिसदलात मोठ्या प्रमाणावर सायकलचा वापर केला जात असे. निळा किंवा खाकी गणवेश वापरणारे पोलीस दादा तेव्हा पोटरीभोवती त्याच रंगाचा, पट्टा गुंडाळत असत. त्यांना या क्लिप्स वापरता येत नसत. कांही बूटमोजेवाले साहेबलोक त्यांच्या मोज्यांमध्ये पँट कोंबून ठेवत असत. तर काही ब्रिटिश साहेब आपली पँट पोटरीपर्यंत दुमडून होणाऱ्या घडीला, पेपर क्लिपसारखी मोठी क्लिप लावीत असत. पण हा प्रकार फारसा प्रचलित नव्हता. गमबूट हा एक खात्रीचा मार्ग उपलब्ध होता. पण हे बूट खूप वजनदार असल्यामुळे ते सफाईने वापरणे शक्य होत नसे. तसेच गमबुट्स हे अधिकतर सफाई कामगार, कारखान्यातील मजूर, बांधकाम मजूर वापरत असल्यामुळे त्याचा स्टेटस कमी समजला जात असे.
ब्रिटिशांच्या आगमनाच्या आधी भारतामध्ये पंचा, धोतर, लेंगा, लुंगी, सुरवार असे सहज गुडघ्यापर्यंत मुडपून घेता येणारे कपडे वापरले जात असत. ब्रिटिशांच्या पाटलोणींबरोबरच या क्लिपाही आल्या असाव्यात.
या क्लिप्स वापरणे हे त्यामानाने जास्त लवकर रूढ झाले. अशा गोल क्लिप्सना आणि रबरी पट्ट्यांना ” गार्टर्स किंवा क्लिपा ” म्हणत असत. गार्टर्स हे स्टेनलेस स्टील प्रमाणे चकचकीत किंवा प्लास्टिक आवरण असलेल्या काळया रंगाच्या लोखंडी पट्टीचे असत. इलॅस्टिक रबरी गार्टर्स हे पांढऱ्या व काळया रंगांमध्ये किंवा रंगीबेरंगी लेस सारख्या प्रकारचे असायचे. नंतरच्या काळामध्ये या रबरी गार्टर्सना क्लिप आणि हूक ऐवजी वेलक्रो लावण्यात आले होते.
पूर्वी अनेक ठिकाणी पूर्ण मातीचे रस्ते असल्यामुळे चिखल आणि तो उडण्याचे प्रमाण प्रचंड असे. त्यासाठी या गार्टर्सच्या वापराबरोबरच सायकलच्या दोन्ही चाकांना मागच्या बाजूला रबरी मडगार्डस वापरले जात असे. अन्यथा पुढील चाकातून तोंडापर्यंत आणि मागील चाकातून पाठीवर, डोक्यापर्यंत चिखल उडत असे. रबरी स्लीपर्स वापरणाऱ्यांची पावसात होणारी रंगरंगोटी आपण पहिली असेलच. चाकांवर लावलेल्या पत्र्याच्या अर्धगोल पन्हळीच्या (याला फेंडर्स असे म्हणतात) मागच्या टोकांवर आठ ते दहा इंच लांब आणि सुमारे सहा इंच रुंद असे रबरी तुकडे, मडगार्ड्स म्हणून बसविले जात असत. उडणारा चिखल याच्या आड अडविला जात असे. या मडगार्ड्सवर विविध उत्पादनांच्या जाहिरातीही केल्या जात असत. अशीच एक माझ्या संग्रहातील जोडी, सोबतच्या फोटोमध्ये अवश्य पहा.
आता व्यायामासाठी घरातल्या घरात सायकल चालवली जाते. पण शहरातील रस्त्यांवर दैनंदिन सायकल चालविणे धोक्याचे आणि तथाकथित स्टेटसला बाधा आणणारे ठरत आहे. तरीही शहराबाहेर अजूनसुद्धा सायकलचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो.
सायकलच्या विविध प्रकारच्या आणि आवाजाच्या घंटा, हँडलच्या खाली पुढच्या बाजूला विविध प्रकारची बोधचिन्हे, रंगीबेरंगी दिवे, वीज निर्मिती करणारे डायनॅमो, कॅरियर्स, हँडलवर किंवा चाकांच्या अक्षाभोवती फिरणारी रंगीत फुले, विविध प्रकारचे स्टँड्स अशा कितीतरी गोष्टींमध्ये आता नाविन्यपूर्ण आणि कलात्मक प्रकार पाहायला मिळतात. पण एकेकाळी अत्यावश्यक असणारे हे गार्टर्स नावाचे दागिने मात्र आता इतिहास जमा झाले आहेत.
काही वर्षांपूर्वी घराघरात एक पद्धत अस्तित्वात होती. ती म्हणजे दुकानातुन वापरायची कोणतीही भांडी विकत आणली. की ती आणतांनाच त्यावर नांव टाकून आणायची. भांडे लहान वा मोठे प्रश्नच नसे, त्यावर नांव हे असलेच पाहिजे.
समजा बायको सोबत नसतांना जर नवरा एकटाच दुकानात गेला. व गरजेचे भांडे घेऊन घरी आला की गृहिणी आधी त्यावर नांव काय घातले आहे ते पहात असे. त्या भांड्यावर तीला तिचे नाव दिसले की देव भेटल्याचा आनंद मिळत असे… आणि समजा नाव जर दिसले नाहीच तर मात्र काही खरे नसे, ती आल्यापावली नवऱ्याला परत दुकानात पाठवुन त्यावर नांव घालुन आणा असे सांगत असे. किंवा स्वत: जावुन नांव घालुन आणुन मगच ते वापरायला सुरुवात करीत असे.
काय हो बरोबर आहे ना? आजही तुमच्या घरात नांव घातलेली खुप भांडी असतील.
पण आता दिवस बदलले आहेत आता विचार हा असतो की सगळे करायचे पण कुठे नामोनिशाण ठेवायचे नाही.
लग्नकार्यात वा अन्य प्रसंगी आलेली भांडी पहा, त्यात वर्गवारी होत असे. नाव घातलेली व नाव न घातलेली भांडी वेगळी केली जात असत. नाव असलेली भांडी वापरात घेतली जायची. व नाव नसलेली भांडी प्रसंगा प्रसंगाने देवाण, घेवाणीसाठी वापरली जात असत.
– – तर अशी ही नांव नसलेली भांडी बेवारस असल्यासारखी या हातातुन त्या हातात, या घरातुन त्या घरात नुसती फ़िरत रहायची, उपयोग काहीच नाही.
असो. हे सारे आले कशावरुन.. तर नावावरुन. आता ती भांडी जरा घडीभर आपण बाजुला ठेवा व विचार करा.
– – आपला देह हे सुद्धा एक पंचभुतांनी बनलेले भांडेच आहे. हे भांडे जन्माला येते तेव्हा त्यावर काही नांव नसतेच. ते असेच फ़िरत फ़िरत आपल्या घरात आलेले असते. मग त्या देहाला आपल्याकडून नांव दिले जाते. आणि ते मरे पर्यंत रहाते. पण देह संपला की नांव संपते व बिना नांवाचा देह या योनीतुन त्या योनीत असा बिन नावाच्या भांड्यासारखा फिरायला लागतो.
आता ही पळापळ थांबायला उपाय काय?
– – – उपाय आहे नां सांगितला आहे आपल्या संत, सत़्पुरुष, गुरु, सद़्गुरु, समर्थांनी जमेल तेव्हा जमेल तसे जमेल तितके देवाचे नामस्मरण करा. म्हणजे काय होईल? देह जरी पडला तरी देवाचे केलेले नामस्मरण हे सोबत येईल.
…. आणि ते नांव एकदा देवाने पाहिले की देव म्हणेल याच्यावर माझे नांव आहे. याला माझ्या घरात पाठवा.
…. आणि ज्या भांड्यांवर माझे नांव नसेल त्यांना द्या पाठवून या योनीतुन त्या योनीत फ़िरायला.
आपले काय होते माहिती आहे का? आपण म्हणतो जमेल तसे, जमेल तेव्हा, जमेल तिथे नामस्मरण करा नाम घ्या असे सांगितले आहे.
पण आपण त्यात पळवाट शोधण्यात पटाईत.
आपण म्हणतो जमेल तसे ना! अहो नाही जमले त्याला आम्ही काय करणार?
मग परमपिता म्हणतो. नाही जमले नांव? हरकत नाही. मग रहा फ़िरत निवांत या योनीतुन त्या योनीत.
…… माझे नामस्मरण कर असे देव कधीच सांगत नाही, तो म्हणतो हे सांगायचे काम मी माझ्या प्रतिनिधींवर म्हणजे संत, सत्पुरुष, गुरु, सद़्गुरु, समर्थ यांचेवर सोपवले आहे. ते काम ही मंडळी चोख बजावतात. माझे काम फ़क्त भांडे माझ्याकडे आले की त्यावर नांव आहे का ते पहायचे. नाव असेल तर माझ्यापाशी ठेवायचे. व नाव नसेल तर पुढील प्रवासाला द्यायचे पाठवुन.
हे एवढ्यासाठीच की वाचा आणि विचार करा. नुसता विचार करु नका. तर अंमलात देखील आणा….
धन कमविले कोट्यानकोटी…
संगे येईना साधी लंगोटी…
– – – बरोबर फक्त नामस्मरणच येईल……..
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : सुश्री प्रभा हर्षे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
इंद्रधनुष्य 
