या ओळी वातावरणातून कधीही लहरत आल्या की कान आणि मन तृप्त होतं. बहीण हा शब्द कधी एकट्याने येतच नसावा. अदृश्यपणे बहीण या शब्दाबरोबर भाऊ हा शब्द असतो आणि ज्या ज्या वेळी बहीणभाऊ असा जोडशब्द उच्चारला जातो तेव्हा नकळत त्या भोवती मायेची, प्रेमाची, भावबंधनाची झालर सहजपणे विणली जाते.
हिंदू संस्कृतीत बहीणभावाच्या या नात्याला अपरंपार महत्त्व आहे आणि हा ममतेचा रेशीमबंध सदैव जपला जावा म्हणूनच रक्षाबंधन, भाऊबीज यासारखे सण बहीणभावामधली प्रेमाची गाठ अतूट राहण्यासाठी साजरे केले जातात. परंपरा आणि संकेतात गुंतलेला हा भावनिक धागा अशा रीतीने जपला जातो.
अर्थात बहीणभावाचं सांस्कृतिक पातळीवरचं नातं असं असावं अशी सामाजिक अपेक्षा असते. प्रत्यक्षातले अनुभव कदाचित निराळे असू शकतात. मुळातच नाती टिकवणं, नाती जपणं, नात्यातला बंध पाळणं, नात्याला अधिक सुंदर करणं या गोष्टी आजच्या यंत्रयुगात मात्र काहीशा धूसर झालेल्या जाणवतात.
जगण्याच्या कल्पनाच बदलल्या आहेत का? की यांत्रिकतेत, कमालीच्या गतिमानतेत, स्पर्धेच्या युगात, स्वातंत्र्याच्या अफाट कल्पनेत, स्थळ काळानुसार कुठेतरी या संकेतांनाच नकळत पायदळी चिरडले जात आहे का?
एक हजारो मे मेरी बहना है
सारी उमर हमे संग रहना है।।
हे फक्त गाण्यापुरतंच उरलं आहे का?
पण या साऱ्या सांस्कृतिक पारंपरिक प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यापूर्वी एक गमतीदार विचार मनात येतो तो सध्या राजकीय क्षेत्रात गाजत असलेल्या लाडकी बहीण या शब्द समूहामुळे. वास्तविक या लेखाला मला कुठलंही राजकारणी स्वरूप नक्कीच द्यायचं नाही अथवा राजकारणावर टीका करण्याचा माझा हेतूही नाही पण समाजात जगत असताना “जगणं आणि राजकारण” याची फारकत कशी करणार? शिवाय एका राजकीय पक्षाकडून लाडक्या बहिणीला मिळणारं हे अनुदान नक्की कशासाठी? हा प्रश्न दुर्लक्षित कसा काय करणार? “आवळा देऊन कोहळा” काढण्यासारखं नाही का वाटत हे? घ्या अनुदान करा मतदान अशी एक अंतस्थ घोषणा नाही का ऐकू येत? भेटीत दानाची भूमिका असेल पण या दानात बहिणीचा मान, सन्मान खरोखरच राखला आहे का आणि तसं असेलच तर मग पुढचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि ज्वलंत प्रश्न निर्माण होतो तो महिलांच्या सुरक्षिततेविषयी.
प्रत्येक मिनिटाला तीन ते पाच बलात्कार होत असलेल्या आपल्या देशात लाडकी बहीण या शब्दरचनेला कुठला अर्थ प्राप्त होतो? पंधराशे रुपयाची भेट तिच्या खात्यात जमा करा आणि तिच्या स्त्रीत्वाचे, स्वाभिमानाचे, अस्तित्वाचे धिंडवडे पहात रहा.
परवाच मी माझी मदतनीस कविता हिला सहज विचारलं, “ का गं! तू लाडकी बहीण योजनेत तुझं नाव नोंदवलंस की नाही? ” तेव्हा तिने ताठ मानेने डोळे रोखून माझ्याकडे पाहिलं आणि ती म्हणाली, ” ताई मला दान नको मला मान हवा. “
घरोघरी ती काम करते, चार पैसे कमावते. मुलाच्या शिक्षणाचे स्वप्न पाहते आणि दारुड्या नवऱ्याचा रोज मार खाते. रस्त्यातून चालत येताना तिला असंख्य विकारी नजरा झेलाव्या लागतात तेव्हा कुठे जातो हा लाडक्या बहिणीचा भाऊ आणि त्याच्या मनगटावर असंख्य भगिनींनी रक्षाबंधनाच्या दिवशी बांधलेले ते धागे?
ओवाळणीच्या ताटात दिलेल्या भाऊबीजेतून बहिणीला हवा असतो विश्वास. भेटीत केवळ काहीतरी दिल्याचा भाव नको. राखला जावा तिचा मान, जपली जावी तिची सक्षमता, तिचा जगण्याचा अधिकार, तिची आत्मनिर्भरता.
महिला सक्षमतेच्या विविध कायद्यांची अंमलबजावणी आणि कायद्याचे ज्ञानदान तिला मिळावे. वडिलोपार्जित मालमत्तेतला तिचा हक्क तिला सन्मानाने मिळावा. तिच्या स्त्रीधनाची बूज राखली जावी. एका ओवाळणीने तिला लाचार किंवा उपकृत करुन एक प्रकारच्या अदृश्य दास्यात बांधण्यापेक्षा तिच्यासाठी सन्मानाची दालनं खुली करून द्या.. जिथे नसतील हिंसा, मानहानी, निर्भत्सना, अत्याचार, तिच्या देहाची केलेली लक्तरे, तिच्या जन्माची झालेली हेळसांड. तिथे फक्त असावी मानाच्या सुमनांची शुद्ध मोकळी उधळण.
☆ ‘कुणाच्या खाद्यावरी संस्कारांचे ओझे’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
पालकांनी लहानपणापासूनच आपल्या पाल्यांवर उत्तम संस्कार करून त्यांना कर्तृत्ववान, सुशिक्षित, सज्जन, शक्तिशाली आदर्श नागरिक करावे – असे नागरिक जे समाजात, व्यवसायात, आपापल्या कार्यक्षेत्रात उत्तम योगदान देऊ शकतील. कुटुंबाचा, गावचा, देशाचा लौकिक वाढतील. आपल्या मुलांवर सुसंस्कार करण्यात निःसंशय पालकांचे व नंतर शाळेचे दायित्व सर्वाधिक असते.
तत्वतः हे मान्यच आहे की पालकांनी मुलांवर घरातच उत्तम संस्कार करावेत. शाळेने सुद्धा मुलांवर उत्तम संस्कार करावेत. त्यातून जर एखादे मूल बिघडले तर त्याला पालक व शाळा जबाबदार आहेत असे सहज म्हणून आपण मोकळे होतो. आपल्या या म्हणण्यात कितपत तथ्य आहे हे कधी आपण तपासलं आहे का हो?
मूल मुळात घरी आपल्या आई-वडील-आजी-आजोबा-भावंडे (सध्या घरात आजी- आजोबा, भावंडे असणे तसे दुर्मिळच झाले आहे) यांच्या सहवासात खरंच किती वयापर्यंत आणि किती वेळ असते? घराबाहेर किती वेळ असते? मुलावर संस्कार केवळ घरातूनच होतात की बाहेरील जगाकडून? त्यावर घरच्यांचे संस्कार अधिक होतात की घराबाहेरच्या समाजाचे?
घरात आजोबा-आजी बाळाची मनापासून काळजी घेतात. त्याच्याशी त्याच्या वयाचं होऊन खेळतात, काऊ-चिऊच्या, साळू-ससुल्याच्या, भीमा-बलभीमाच्या, राम-कृष्णाच्या गोष्टी सांगत घास भरवतात, आंगाई गाऊन निजवतात. असे भाग्य काहींच्याच वाट्याला येते. आजी-आजोबांच्या सुखद सहवाच्या स्मृतींची शिदोरी बालकाला जन्मभर पुरते.
घरात कोणी जेष्ठ व्यक्ती नसतील आणि आई-वडील नोकरी-व्यवसायासाठी घराबाहेर जाणारे असतील तर त्या ३-४-५ महिन्यापासूनच बाळाला पाळणाघरात रहावे लागते. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत ते लेकरू पाळणाघराच्या संचालिकेच्या ताब्यात असते. तिथे बाळाच्या घरचे, मायेचे, परिचयाचे असे कोsणी नसते.
ती संचालिका सुसंस्कृत सुशिक्षित असल्यास उत्तम पण त्या सहसा तशा नसतात आणि प्रशिक्षित तर नक्कीच नसतात. आपल्या कुटुंबाला आर्थिक हातभार लागावा म्हणून त्या हा व्यवसाय पत्करतात येवढेच. समाजालाही या सेवेची गरज असते. संचालिकेकडे वेगवेगळ्या कुटुंबातील, वेगवेगळ्या संस्कृतीत जन्माला आलेली, भिन्न भिन्न आर्थिक स्थिती असलेली, अनेक प्रदेशातून आलेली, बहुभाषी अशी १०-१२ मुले तरी येतात. त्यांचा वयोगट कदाचित वय पाच-सहा महिने ते आठ-दहा वर्षेही असू शकतो. लहान बालकाला ६ महिन्यापासून घरच्यांपेक्षा अधिक काळ त्या संचालिकेच्या आणि वैविध्य असलेल्या लोकांच्या सहवासात रहावे लागते. ते मूल त्यांचे बोलणे, चालणे, वागणे, वेषभूषा पहात पहात मोठे होत असते. तिथेच त्याचा अनुभवसंग्रह, स्मृतिसंग्रह, दृष्यसंग्रह व शब्दसंग्रह विकसित होत असतो. इतरांच्या डब्यातल्या पदार्थांच्या विविध चवी चाखत ते वाढत असते. अशा पाळणाघरात मुलावर घरच्यासारखे संस्कार कसे व्हावेत? संस्कार होतात ते समाजातील विविध व्यक्तींचे, लोकांचे, घटनांचे आणि संचालिकेचे.
पाळणाघरातले मूल असो की घरी कुणाच्या निगराणीत वाढलेले असो, वयाच्या दोन-तीन वर्षापासून त्याच्या शालेय शिक्षण व जीवन प्रवासास आरंभ होतो. प्ले ग्रुप, ज्युनियर के जी, सिनियर के जी, पहिली, दुसरी, तिसरी, चौथी……! बाळ वाढत असते. त्याला घरून न्यायला आणि परत घरी सोडायला रिक्षा किंवा स्कूल व्हँन किंवा स्कूल बस येते. या वाहनातून जाता-येतानाच्या रोजच्या प्रवासात एक नवीन पात्र त्याच्या आयुष्यात येते, ते म्हणजे रिक्षावाले किंवा व्हँनवाले काका. त्यांचे बोलणे, वागणे, सूचना देणे, त्यांच्या सवयी, असतील तर व्यसने ते मूल बारकाईने पहाते.
हे बाळ आता घराबाहेरील समाजात मिसळत असते, प्रवासात विविध शब्द, स्वर, चित्रे, बोली, विविध पोषाखातील माणसे, स्त्री-पुरुष, मुले-मुली, सजवलेली दुकाने, माँल्स, डिपार्टमेंटल स्टोअर्स, राजकीय पक्षांची अवाढव्य बँनर्स, कटाऊटस्, भडक आकर्षक, उन्मत्त जाहिराती, रस्त्यावरील वाहने, गर्दी, आपघात, बाचाबाची, भांडणे, सिग्नलपाशी होणारी पुढे जाणाऱ्यांची धडपड इ. ते विस्फारलेल्या नेत्रांनी पहात राहते. हे गतिमान विश्व नुकतेच घराबाहेर पडलेल्या बालकाला विस्मयकारक, कदाचित अंगावर आल्यासारखे भयावह वाटते. त्यातून तो टिपकागदाप्रमाणे अनेक संस्कार मनात साठवत असतो, त्यांचे अर्थ लावीत असतो. त्यातले काही प्रसंग त्याला रिझवतात, हवेहवेशे वाटतात तर काही नकोसे वाटतात. बालक हे सारे संस्कार घरातून नाही, समाजाकडून घेत असतो. त्याच्यावर होणारे संस्कार समाजाकडून घडत आसतात. शाळेतून घरी आल्यावर त्याला हायसे वाटते. आई – बाबाही दमूनभागून घरी येतात. जुजबी बोलणे होते. जरा विसावल्यावर बाबा टीव्ही लावतो. ती बातम्यांची वेळ असते. वार्ताहार कडकडत बातम्या सांगत असतो. अमक्याने तोफ डागली, तमक्याने पलटवार केला, ढमक्याला अटक केली इ. इ. दुसरा चँनेल लावला तरी तिथेही तेच चालू असते. मग बाळाची आई एखादी मराठी सिरियल लावते. त्यात दोन बाया एक तर भांडत असतात, एकमेकांवर काही खुनशी कुरघोड्या करीत असतात किंवा टोमणे मारताना दिसतात. आई पुन्हा चँनेल बदलते. कुठे तरी सिनेमा, कुठे बेछुट गोळिबार, कुठे प्रणय तर कुठे राजकीय चर्चा. असं कुठे काही अन् कुठे काही चालू असतं. एकमागे एक चँनेल्स बदलत असलेले पाहून बाळ गोंधळून जाते. कशाचा कशाला मेळ नसतो. टीव्हीवर चालू असतो, बाळाला दिसत असतो आणि त्याच्या इवल्याश्या डोक्यात उडालेला असतो केवळ ताणयुक्त गोंधळ!
शेवटी टीव्ही बंद करून आई बाळाच्या जवळ बसते. दिवसभरचा वृत्तांत विचारते. थोड्या गप्पा गोष्टी, हास्यविनोद होतात. बाबा मोबाईलवर कुणाशी बोलत असतो. बाळाला भूक लागल्याचे तिच्या लक्षात येते. ती त्याला जेऊ घालते. बाळ थोड्याच वेळात झोपी जाते. बालकाला आई-वडिलांचा सहवास आणि त्यांच्याकडून होणाऱ्या संस्कारांना अशा मर्यादा असतात.
असे दिवस जात असतात. बाळ वाढत असते. सातवी-आठवीतले बाळ आता मित्रांबरोबर सायकलने शाळेत जा-ये करू लागते. त्याच्या जीवनातील एक नवा थरार ते अनुभवू लागते. शाळेनंतर ट्यूशन, नंतर एखादा कोचिंग क्लास, असा दिनक्रम सुरू होतो. आईबाबापाशी बसून बोलायलाही वेळ नसतो त्याला. इथे कसे आणि कसले होणार घरचे संस्कार!
बाळ मोठा होतो. काँलेजला जाण्यासाठी त्याला कौतुकाने मोटरबाईक घेऊन दिली जाते. वर खर्चासाठी बाळाला दरमहा पाँकेट मनी मिळू लागतो, बरोबरच्या इतर मित्रांनाही अशी पाँकेटमनी त्यांचे पालक देत असतात. बाळ खूष असतो!
नवे मित्र-मैत्रिणी, नवे सवंगडी, नवे छंद, सुरु होतात. काँलेजच्या निवडणुका, गँदरिंग्ज, ट्रिपा, पिकनिक्स, कुणाच्या बर्थडे पार्ट्या, फ्रेंडशिप डे, व्हँलेंटाईन डे, यात वर्षे कापरासारखी उडून जातात. बाहेरच्या जगातली अनेक प्रलोभने त्याला आकर्षित करीत असतात. युवावस्था प्राप्त झालेला बाळ आता घरी कमी बाहेर समाजात अधिक काळ आसतो. घरी वेळी अवेळी, रात्री-अपरात्री येऊ लागतो. विचारले तर आई-बाबाला उडवाउडवीची उत्तरे मिळतात. मुलाची पावले वाकड्या वाटेवर पडू लागतात. बाळ भरकटू लागतो. नको त्या वयात नको ते करू लागतो. परीक्षेत नापास होतो. एखाद्या मुलीच्या प्रेमात किंवा व्यसनात अडकतो. बघता बघता पोर अखेर वाया जाते. पालकांना हा मोठा धक्का असतो. लोक म्हणतात आईबापाने मुलावर नीट लक्ष दिले नाही, संस्कार केले नाहीत तर मग दुसरं काय होणार!
हे एक प्रातिनिधिक उदाहरण झाले. तपशीलात फरक असेल पण साधारणपणे मूल बिघडण्याचा घटनाक्रम हा असाच असतो. अशी भरकटलेली अनेक मुले-मुली घरोघर दिसतील. त्या साऱ्यांचे पालक खरंच त्याच्या भरकटण्याला, अधःपतनाला उत्तरदायी आहेत का हो? कुठल्या पालकांना वाटते की आपले मूल वाया जावे, गुंड, मवाली, व्यसनी व्हावे! तरीही अशी पिढी घडतेय, असा समाज निर्माण होतोय हे वास्तव आहे. निरुपयोगी, उपद्रवी, उनाड, अवैध व्यवसाय करणारी, व्यसनी, मादक पदार्थ सेवन करणारी, त्यांची खरेदी-विक्री विकणारी, अनैतिक व्यवहार करणारी, दंगेधोपे घडवणारी, तरूण मुले समाजात वाढत आहेत.
हे असले नको ते उद्योग मुले का करतात? कुठे शिकतात? घरी की समाजात? यावर गंभीर चिंतन व्हायला हवे. शीघ्रगतीने प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करायला हव्यात. शासनाच्यावर हे प्रश्न सोडून आपण हतबल होऊन बसू शकत नाही, यातून सुटू शकत नाही. नागरिक म्हणून आपलीही काही कर्तव्ये आहेत हे आपल्याला विसरून चालणार नाही.
परवा मी दुपारी तीनच्या सुमारास आमच्या सोसायटीच्या लिफ्टमधून बाहेर पडलो. पार्किंगमधे पाच-सहा अलिशान गाड्या उभ्या होत्या. त्यातल्या जरा बाजूला पार्क केलेल्या एका कारकडे माझे सहज लक्ष गेले. कारमधे दोन-तीन शाळकरी (१०-१२ वी तली) मुले कारचे दार बंद करून आत बसून तन्मयतेने मोबाईलवर काही बघत बसली होती. माझ्याकडे त्यांचे लक्ष नव्हते. आतून कारचा ए सी चालू होता.
कुतुहल म्हणून मी वाट वाकडी करून कारपाशी गेलो. मुलांचे माझ्या येण्याकडे लक्ष नव्हतेच. मी हातातल्या किल्लीने कारच्या काचेवर टकटक केले. चपापून मोबाईलधारक मुलाने हातातला मोबाईल बंद केला आणि चमकून माझ्याकडे पाहिले. मी त्याला कारचे दार उघडायला खुणावले. दार उघडून तिघेही कारबाहेर आले. माझ्या अचानक येण्याने ते जरा घाबरलेलेच दिसले. मी चौकशी केली. तर त्यातला एक मुलगा सोसायटीत राहणारा आणि इतर दोन दुसरीकडे राहणारे त्याचे वर्गमित्र होते. चौकशीत समजले की ते आज शाळत न जाता घरीच थांबले आहेत. त्याचे पालक आँफीसला गेले होते. त्यांची कार सर्व्हिसिंगला द्यायची होती. मेकँनिक घरी येऊन कार नेऊन सर्व्हिसिंग करून परत आणून देणार होता. म्हणूनच कारची किल्ली घरी मुलाजवळ दिली होती. मुलाने या संधीचा फायदा उठवून मित्रांबरोबर ए सी कारमधे बसून पिक्चर पहायचा घाट घातला होता.
मी त्यांना जरा समजावले. वाँचमनला बोलावून त्याच्या समोरच त्यांना त्वरित घरी जायला सांगितले. मुले चडफडत तिथून निघून गेली. मी वाँचमनलाही समज दिली आणि आजची घटना मुलाच्या पालकाच्या कानावर घालायला सांगितली. पुढे काय झाले मला समजले नाही. कारण काय घडले हे सांगायला ना वाँचमन माझ्याकडे आला ना मुलाचे पालक आले. विषय तिथेच थांभला. मी हे योग्य केले की अयोग्य हे आपण ठरवा पण मी जेष्ठ नागरिकाचे माझे कर्तव्य केले होते असे मला तरी वाटते!
माझ्या लहानपणी पुण्यात शाळेच्या वेळात एखादे मूल चित्रपट गृहात चित्रपट पाहण्यासाठी आलेले दिसल्यास चित्रपटगृहाचे व्यवस्थापक स्वतः जातीने त्याची चौकशी करीत. त्याचे नाव, शाळा, इयत्ता विचारीत. काही संशयास्पद आढळल्यास त्याच्या शाळेच्या मुख्याध्यापकांशी संपर्क करून त्यांना ही माहिती देत. शाळातून आलेल्या शिपायाच्या ताब्यात त्या मुलाला सुपूर्त करेपर्यंत त्याला स्वतः कार्यालयात, स्वतःच्या निगराणीखाली ठेवीत. सध्या असे कोणी दक्षतेने वागताना दिसते का आपल्याला? हाँटेलमधे मुलं आली तर त्यांना सेवा मिळे पण बिलाचे पैसे देताना काऊंटरवरचा मालक त्या मुलांची अवश्य चौकशी करीत. पैसे कुणी दिले, कुठून आणले असे प्रश्न विचारले जात. त्याला काही संशयास्पद वाटले तर तो वाट वाकडी करून ही गोष्ट मुलांच्या पालक-शिक्षकांच्या कानावर अवश्य घाली. गारुड्याचा खेळ पहाणाऱ्या मुलांना तिथला एखादा नागरिक अवश्य विचारी, ‘काय रे बाळांनो, शाळेत जायला निघालात ना? मग इथं का टाईमपास करताय. पळा, निघा, शाळेत जा’.
आमच्या गल्लीत रिकामटेकडी मुले रस्त्यावर वेळी-अवेळी भोवरे, पतंग, सिगरेटची रिकामी चपटी केलेली पाकिटं, गोट्या, लगोऱ्या इ खेळ खेळत खेळत वेळ घालवीत, उडाणटप्पूपणा करीत फिरत. दिवसभर त्यांना आवरणारं कोणी नसायचं. ‘बांदल’ नावाचा एका माणसाला मात्र ती मुले जाम टरकायची. ‘बांदल आला’ असं कुणी म्हटलं तरी पोरं खेळ सोडून धूम ठोकायची. येता-जाता उनाड, भटकणाऱ्या मुलांना, तो आवर्जून हटकायचा. त्यांची चौकशी करायचा. वेळप्रसंगी त्यांना तंबी द्यायचा. बुधवार चौक, प्रभात टाँकीज, दक्षिणमुखी मारूती, शनिवारातला मनपाचा दवाखाना, नवापूल, घारपुरे हाँस्पिटल (आताचे सूर्या)सात तोटी चौक, कसबा गणपती, जिजामाता बाग हे त्याचे कार्यक्षेत्र होते. या भागातील मुलांवर बांदलचं बारीक लक्ष असायचं. मुलांचे पालकही कधी त्या बांदलशी भांडायला आल्याचे पाहण्यात नाही. असा एखादा जागरुक बांदल आता कुठे दिसतो का तुम्हाला? परिसरात सोडा, आपल्या सोसायटीमधे तरी अशी एखादी व्यक्ती आपल्याला दिसते का? ‘बांदल’ नावाचा हा पायजमा शर्टातला अतिसामान्य माणूस हे काम सामाजिक जाणिवेतून, एक जागरूक नागरिक म्हणून स्वयंस्फूर्तीने करीत होता.
पुस्तके, वह्या, वर्तमानपत्रे यांची रद्दी विकायला एखादा विद्यार्थी रद्दीच्या दुकानात आला तर तो रद्दीवाला सुद्धा त्याची सखोल चौकशी करून, योग्य वाटले तर त्याने आणलेली रद्दी खरेदी करीत असे. त्यालाही मुलांची काळजी वाटत असे. असे गावातले सामान्य पण जागरुक नागरिक मुलांवर उच्च संस्कार करीत असत. आता कुणीच कुणाला विचारी नाही. एकेकाळी प्रामाणिकपणाचे संस्कार समाजाकडून मुलांना मिळत, पालकांना न विचारता, सांगता समाजातील जागरुक नागरिक हे सहज करीत. ही सामाजिक व्यवस्था मुलांची काळजी घेई.
थोडक्यात काय तर सध्याच्या या अधुनिक गतिमान जगात मुले घरी कमी वेळ असतात. घरच्या तुलनेत समाजात अधिक वावरत असतात, वाढत असतात, समाजाकडूनच घडत असतात, संस्कारित होत आसतात.
म्हणून मुलांवर उत्तम संस्कार करण्याचे दायित्व केवळ त्याच्या पालकांचे किंवा शाळेतील शिक्षकांचे आहे असे म्हणून समाजाने त्रयस्थपणे, तटस्थपणे गंम्मत पहात बसू नये. आपल्या जबाबदाऱ्या ओळखून आपल्या वर्तणुकीतून आपल्या आजूबाजूला वावरणाऱ्या मुलांवर सुसंस्कार करावेत. ‘मी आणि माझा परिवार’ ही संकुचित वृत्ती सोडून गावातली मुलंही आपली आहेत या भावनेने त्यांच्याशी वागावे.
इथे मला, आँर्थर मिलर’ याचे एक नाटक आठवते. नाटकाचे नाव आहे, ‘आँल माय सन्स’. त्या नाटकात लेखकाने हाच संदेश दिलाय. जगातली सर्व बालके ही माझीच मुले आहेत असे समजून जेष्ठांनी स्वार्थ दूर सारून त्यांच्या हिताचा विचार करावा. आपल्या व्यवहारातून, वागण्यातून, त्यांच्यावर सुसंस्कार करावेत.
विचार करा आणि ठरवा की मुलांवर सुसंस्कार करणे ही केवळ पालकांची व शाळांची जबाबदारी आहे की समाज म्हणून आपलीही आहे. एखाद्याचे मूल पालकांच्या दुर्लक्षामुळे बिघडले की समाज म्हणून आपणही त्याच्याकडे दुर्लक्ष केले म्हणून बिघडले? मुले घडवण्यात केवळ शिक्षक, पालक कमी पडतायत की आपण, आपला सारा समाजच कमी पडतोय?
ही वेळ समाजातील प्रत्येक घटकाने कठोर आत्मपरीक्षण करण्याची आहे. भावी पिढी चारित्र्यवान, कर्तृत्ववान, गुणसंपन्न व्हावी असे वाटत असेल तर प्रत्येकाने प्रत्येक मुलांचे पालकत्व स्वयं स्वीकारून त्याच्यावर घरी-दारी, शाळेत-समाजात, जिथे संबंध येईल तिथे उत्तम संस्कार होतील असे बघावे, स्वतः तसे वागावे.
त्यासठी प्रथम आपण स्वतः सुसंस्कृत व्हावे. प्रत्येक व्यवहारात जबाबदारीने वागावे. आपल्या वर्तनातून आणि कृतीतून पुढील पिढ्यांसमोर आदर्श नागरिकत्वाचे दर्शन घडवावे. लक्षात ठेवा, मुले सदैव जेष्ठांचेच अनुकरण करत घडत असतात, वाढत असतात. त्यांचे यशापयश हे समाज म्हणून आपलेच यशापयश आहे असे मला ठामपणे म्हणावेसे वाटते!
सारांश, सुसंस्कृत मुले घडविण्यात पालकांचा व शाळांचा वाटा महत्वाचा असला तरी समाजाचा अधिक मोठा वाटा असतो. जसा समाज तशीच त्याची पुढची पिढी निपजते.
(पूर्वसूत्र- परतीच्या प्रवासात माझ्या मनात प्रमोशन मिळेल कीं नाही हा विचार नव्हताच. गेले चार महिने आपण घेतलेल्या अविरत कष्टाचं, आपल्या अथक प्रामाणिकपणे केलेल्या कामाचं, यानिमित्ताने थेट रिपोर्टिंग सेंट्रल ऑफिसला झाल्याचं समाधानच माझ्या मनाला उभारी देत राहिलं. अनपेक्षितपणे घडलेल्या या सगळ्या घटनाक्रमांमागे ‘तो’च होता याची पुढे लगेचच आलेली *प्रचीति ‘देता घेशील किती दो कराने’ अशी भावना माझ्या मनात आपसूकच निर्माण व्हावी अशीच होती!! )
आणि हे सगळं घडलं ते अकल्पित असा सुखद धक्का बसावा तसं. त्या सगळ्याच घटना इतक्या एकामागोमाग एक घडत गेल्या होत्या आणि त्या घटनाक्रमांमधल्या धाग्यांची वीणही इतकी घट्ट होती कीं प्रत्येक क्षणी हे खरंच घडतंय कां अशी शंका मनाला चाटून जायची इतकं ते अकल्पित होतं! ‘हे एखादं स्वप्न तर नसेल..? या सुखस्वप्नातून अचानक कोणत्याही क्षणी जाग येईल आणि पुन्हा तेच चटके देणारं हे वास्तव… ‘ अशा विचारांशी मी चाचपडत रहायचो. ते सगळं आठवलं की आजही मी आश्चर्याने थक्क होतो आणि त्यात लपलेल्या ‘त्या’च्या कृपालोभाच्या जाणीवेने पूर्णत: निश्चिंतही..!
माझ्या उत्कर्षाच्या वाटेवरचं या इंटरव्ह्यूच्या निमित्ताने समोर आलेलं हे वळण माझ्यासाठी कांहीसं संभ्रमात टाकणारंच होतं. इकडं आड न् तिकडं विहीर अशीच अवस्था. प्रमोशन म्हणजे पुन्हा बदली आलीच. एक्झिक्युटिव्ह पोस्ट म्हणजे जवळपास बदली होण्याची शक्यता जवळजवळ नाहीच. शिवाय कुठं, कशी होणार हे पुढं ऐनवेळी ठरणाऱ्या सेंट्रल आॅफिसच्या पाॅलिसीवर अवलंबून. इंटरव्ह्यूचे निकाल अगदी आज, उद्या असे कधीही येऊ शकणार होते. अगदी कोणत्याही क्षणी. रोज घरून बॅंकेत जाताना तिथं काय वाढून ठेवलं असेल हाच विचार मनात दबा धरून बसलेला असे.
माझ्या बाबतीतली अनिश्चितता तर इतरांच्या तुलनेत अधिकच काटेरी होती. कारण माझं आधीचं अहमदनगरचं फार तर वर्षभराचं आणि नंतर अचानक स्विकारावं लागलेलं हे चार महिन्यांपासूनचं अकोल्याचं वास्तव्य! या दोन्ही ब्रॅंचेसमधली आधीपासूनच साठून राहिलेली पेंडिंग कामं आणि तिथले मी चार्ज घेण्यापूर्वीच आलेले अॅडव्हर्स आॅडिट रिपोर्टस् हे माझ्यासाठी जड झालेल्या ओझ्याइतकेच पुढे मला अडसर ठरु शकणारे फार मोठे अडथळेही ठरणार होते! कारण नेमके त्याचवेळी आमचे नवीन डी. जी. एम्. (झोनल हेड) परप्रांतातून ट्रान्स्फर होऊन नुकतेच पुण्याच्या झोनल आॅफिसमधे रिपोर्ट झाले होते. या दोन्ही ब्रॅंचेसमधल्या निगेटीव्ह मॅटर्सना मी जबाबदार नसूनही माझ्या, शिवाय माझ्यासारख्या या झोनमधल्या इतरांच्या बाबतीतही त्यांचा अॅप्रोच सरधोपट, पूर्वग्रहदूषित आणि टोकाचा नकारात्मकच असायचा. ब्रॅंच मॅनेजर म्हणून याची झळ कांहीही चूक नसताना मलाच सहन करायला लागायची. त्यामुळे त्यांच्याकडून कसल्या सहकार्याची, प्रोत्साहनाची, कौतुकाची अपेक्षाच नव्हती. शिवाय एक दिवसाआड फाॅलोअपच्या निमित्ताने येणारा त्यांचा प्रत्येक फोन मला फटकारणाराच असायचा. तोवर आजपर्यंत सर्वांकडून मिळणाऱ्या कौतुक आणि प्रोत्साहनामुळेच मी यशाच्या पायऱ्या अतिशय सक्षमतेने भराभर चढत आलो होतो. मात्र यानंतरचं आपलं मार्गक्रमण मात्र अतिशय बिकट वाटेवरच्या खाचखळग्यातून वाट काढतच करावं लागणाराय आणि त्याची मानसिक तयारी करण्याशिवाय पर्यायही नाही हे मी गृहितच धरलं होतं. तरीही या नवीन आलेल्या डीजीएम् साहेबांची असमर्थनीय नाराजी आणि राग यांचे चटके इतर ब्रॅंचमॅनेजर्सच्या तुलनेत या दोन्ही ब्रॅंचेसमुळे मलाच अधिक बसायचे. ब्रॅंचमॅनेजर्सच्या पहिल्याच मिटींगमधे तर सेंट्रल आॅफिसकडून येणाऱ्या सततच्या तगाद्यांमुळे ते आम्हा सर्वांवर प्रचंड संतापले होते. त्या रागाच्या भरात माझ्यासकट अनेकांना..
“नाऊ यू फरगेट फ्यूचर प्रमोशन्स. आय वील टीच यू अ लेसन माईंड वेल. युवर अॅप्रेझल रिपोर्टस् आर इन माय हॅ़ंडस्.. ” ही त्यांनी केलेली दमदाटी कांहीही कारण नसताना सरसकट फर्मावलेली जबरदस्त शिक्षाच ठरणार होती आमच्यासाठी! नागपूर रिजनमधली ही अकोला ब्रॅंचही त्यांच्या पुणे झोनच्या अखत्यारीतच येत असल्याने माझी त्यांच्या तावडीतून सुटका नव्हतीच. कारण माझे अप्रेझल रिपोर्टही त्यांच्याच हातात असणार होते!
या सगळ्याच नकारात्मक पार्श्वभूमीवरचा नुकताच झालेला माझा तो एक्झिक्यूटिव्ह पोस्टचा इंटरव्ह्यू! निदान यावेळीतरी प्रमोशनच्या शक्यतेवर डीजीएम् साहेबांकडून गेलेल्या माझ्या अॅप्रेझल रिपोर्टमधल्या कमी स्कोअरिंगच्या शक्यतेचं सावट मला जाणवत होतंच. अशा परिस्थितीतही प्रमोशन मिळालंच तर कमी स्कोअरींगमुळे माझी आउट आॅफ स्टेट पोस्टींगची दाट शक्यता आणि नाही मिळालं तर अकोला ब्रॅंचला अजून किमान अडीच वर्षे असंच खिचपत पडणं! हे किंवा ते मला दोन्हीही नको होतं. त्यामुळे रोज ब्रॅंचमधे पाऊल ठेवताना आज पुढं काय वाढून ठेवलंय हीच भीतिने काळवंडलेली उत्सुकता मनात असायची. इंटरव्ह्यू देऊन आल्यापासून अशा मन:स्थितीत चारपाच दिवसच गेले असतील. कारण त्याच आठवड्यांत अचानक हातात पडला सेंट्रल आॅफीसमधल्या स्टाफ डिपार्टमेंटकडून माझ्या वैयक्तिक नावावर आलेला एक बंद लिफाफा!
त्या लिफाफ्यात माझं भविष्य बंदिस्त होतं! याआधी सविस्तर उल्लेख केलेल्या सर्व पार्श्वभूमीमुळे जास्तीत जास्त नकारात्मकच सगळं गृहीत धरलेल्या माझ्या मनात या बंद पाकीटात काय असेल याबद्दलची भीती नव्हती तशीच उत्सुकताही नव्हती. ती वेळच अशी होती कीं जे घडेल ते कितीही गैरसोयीचं असलं तरी स्विकारण्यावाचून दुसरा पर्यायच नव्हता. समोरची अनिश्चितता संपवण्यासाठी तो लिफाफा उघडून बघणं एवढंच माझ्या हातात होतं! तोपर्यंत असा क्षण मी कधीच अनुभवला नव्हता. सगळं उध्वस्तही होऊ शकेल हे गृहित असूनही कसा कुणास ठाऊक पण मनात भीतिचा लवलेशही नव्हता. शिक्षाच होणार असेल तर ती मी न केलेल्या चुकीचीच जर असणाराय तर त्यातही मला सुखरुप सांभाळणारा ‘तो’ आहेच कीं! आणखी काय हवं? मी शांतपणे लिफाफा ओपन केला. आतलं पत्र झरझर वाचताना अनपेक्षित अशा सुखद धक्क्याने मी अक्षरश: अंतर्बाह्य शहारलो होतो! त्या गोठून गेलेल्या मन:स्थितीत त्यातला शब्द न् शब्द हा एक चमत्कारच होता माझ्यासाठी! होय. मला प्रमोशन मिळालं होतं आणि आॅल इंडिया पातळीवर निवड झालेल्या एक हजार जणांच्या मेरीट-लिस्टमधे मी पहिल्या शंभरात होतो!! त्यामुळे अर्थातच होणारं पोस्टींग परराज्यात होणार नव्हतं. याही पेक्षा आश्चर्य हे कीं पुढे दोनच दिवसांनी माझी पोस्टींग-ऑर्डरही आलीच. त्यानुसार चीफ मॅनेजर म्हणून मला तात्काळ झोनल आॅफीस, पुण्याला जाॅईन व्हायचं होतं!
‘त्या’ने उदार अंत:करणाने मला असं भरभरून दिलं होतं आणि नेमक्या शब्दात सांगायचं तर ‘ देता घेशील किती दो कराने.. ‘ अशीच माझी अवस्था झाली होती! पण या अत्युत्तम सुखातही एक अनामिक अशी रुखरुख रेंगाळत होतीच. त्यामुळे इतकं सगळं अनपेक्षित घडलेलं असूनही, क्षणार्धात सुरू झालेल्या अभिनंदनाच्या वर्षावातही मी मात्र आतून कोरडाच होतो! कां ते माझं मलाच समजत नव्हतं. गेल्या चारपाच महिन्यात एकदाही सांगलीला घरी जाऊ न शकलेला मी आता पुण्याला म्हणजे घरापासून हाकेच्या अंतरावरच तर जाणार होतो, अकोल्यातून माझी मला हवी तशी कायमची आणि तीही अशी सन्मानाने सुटका होणार होती, आणि तरीही मनाला आनंद नव्हताच झाला. कां ते मलाच समजत नव्हतं आणि म्हणून मी मात्र सगळं मनासारखं घडूनही असं कां होतंय या विचारात अस्वस्थ!
त्या अस्वस्थतेमागचं नेमकं कारण मला अचानक उमगलं ते त्या रात्री मी अंथरुणाला पाठ टेकून शांतपणे अलगद डोळे मिटले तेव्हा! मनातली रुखरुख मग अधिकच तीव्र झाली. एखादं अनामिक असं संकट पुढं दबा धरून बसल्याची ती चाहूल मला स्वस्थ झोपू देईना. मी ताडकन् उठलो. आत आलो. दिवा लावला. देवघरासमोर नतमस्तक होऊन उभा राहिलो. समोरच्या दत्तमूर्तीच्या चेहऱ्यावरचं मंद स्मित तसंच होतं. आता जे कांही सांगायचं ते इथंच आणि याच क्षणी! समोर पाटावर बसून मी हात जोडले. अलगद डोळे मिटले आणि…..? मनात रुतून बसलेली, मला नुकतीच जाणवलेली ती रुखरुख नि:शब्दपणे ‘त्या’च्या समोर व्यक्त होत राहिली. मन शांत झाल्यावर मी अलगद डोळे उघडले तेव्हा मनातली रुखरुख नाहीशी झाली होती! आता जे होईल ते ‘तो’ म्हणेल तसंच या विचाराच्या स्पर्शाने मनातला अंधार विरुन गेला होता! मनावरचं ओझं त्याच क्षणी हलकं झालं. पण माझ्या आयुष्यातल्या नव्या पर्वाची तो क्षण हीच आश्वासक सुरुवात ठरणाराय याची मात्र मला कल्पना नव्हती..!
☆ “भक्तांनो, केव्हा होणार सावधान?” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆
एखादा बुवा सपशेल उघडा पडतो आणि चौकशीनंतर त्याच्या या आधीच्याही अनेक भानगडी उजेडात येऊ लागतात. अशा वेळी बेगडी संताबद्दलची समाजात असलेली अंधश्रध्दा गळून पडायला हवी अशी आपण अपेक्षा करतो. पण नेमके होते याच्या उलटच. अशा तथाकथित संतांच्या समर्थनार्थ आंदोलने होतात. त्याला वाचवण्यासाठी लोक रस्त्यावर येतात. त्याने बळकावलेल्या जमिनी-अतिक्रमणे त्याचे भक्त कायदेशीर मार्गाने परत घेऊ देत नाहीत. लोक कायद्यांपेक्षा आणि संविधानापेक्षा एखाद्या व्यक्तीला मोठे समजू लागतात. अमूक एक संत म्हणजे धर्म असे लोक मानू लागतात. तो संत कितीही उघडा पडला तरी त्याच्यासारख्या दुसर्‍या बुवांच्या प्रसिध्दीला येतो… ओहटी लागत नाहीच. पण ज्याच्यावर आरोप होतात तोही संत म्हणून जनमानसाच्या मनातून उतरत नाही. त्याचे स्थान अढळ राहते. बाकीचे स्वयंघोषित तथाकथित संतही ह्या बुवाचे समर्थन करतात. कालची घटना आज लोक सहज विसरून जातात. हा काय प्रकार आहे? हा कोणत्या प्रकारचा विश्वास आहे? हे कोणते गारूड आहे? ही कोणती श्रध्दा आहे? ही कोणती मानसिकता आहे? कळायला मार्ग नाही.
तथाकथित संत, त्यांच्या लीला, त्यांचे सत्संग, दरबार, सोहळे पाहिले तर कुबेराचे वैभव कशाला म्हणतात ते लक्षात येते. तीच गोष्ट आजच्या सार्वजनिक उत्सवांची. सगळ्या सार्वजनिक उत्सवांचा आपण बट्याबोळ करून टाकलाय. इतक्या प्रंचड गर्दीतून दर्शनाला येणारे तथाकथित भक्त स्त्रियांना नको तिथे स्पर्श करत असलेले दिसतानाही कोणीही आक्षेप घेत नाही. हे जास्त धक्कादायक आहे. याच गणपती उत्सवाच्या काळात पूर्वी अनेक प्रबोधनाचे कार्यक्रम केले जात. अजूनही लोकांना विविध क्षेत्रातील प्रबोधनाची नितांत गरज आहे हे रोज लक्षात येऊनही असे कार्यक्रम आखले जात नाहीत.
गणपती उत्सव, गोकुळाष्टमीची दहीहंडी आणि नवरात्रीतल्या गरब्यांचे आज पूर्णपणे मार्केटींग झाले आहे. या उत्सवप्रियतेतील कर्मकांडांनाच आपण धर्म म्हणू लागलो आहोत… उधळपट्टीच्या उत्सवांना आपण श्रध्दा म्हणू लागलो आहोत… चंगळवादाला आपण संस्कृती म्हणू लागलोत… अतिशय नियोजनबध्दपणे लोकांच्या धार्मिक श्रध्दांचे मार्केटींग करणार्‍यांच्या हातचे आपण दिवसेंदिवस बाहुले बनत चाललोत. हे कोणाच्याच कसे लक्षात येत नाही?
तुकारामादी संतांनी सांगितले आहे की, धर्म म्हणजे तत्व, धर्म म्हणजे कर्तव्य, धर्म म्हणजे समाजात वागण्याची आचारसंहीता. धर्म म्हणजे नीती-नियम. धर्म आणि श्रध्दा ह्या सार्वजनिक जीवनात अरेरावी पध्दतीने मिरवण्याच्या गोष्टी नाहीत. धर्माची सां‍केतिक कर्मकांडे पाळायची तर ती आपल्या घरात पाळायची असतात. धार्मिक स्थळांमध्ये पाळायची असतात. पण धर्म आता आक्रमकपणे रस्त्यावर येऊ लागला आहे. शाळा-कॉलेजात येऊन बसू लागला आहे. विधीमंडळात, संसदेत वावरू लागला आहे. कार्यालयांतही घुसू लागला आहे. एवढेच काय पण मोठमोठ्या इमारतींच्या संकुलातसुद्धा घुसला आहे. जसे ग्लोबलायझेशनमुळे साध्या दुकानांच्या जागी मॉल येऊ लागलेत तशी धार्मिक स्थळेही चकाचक होऊन मार्केटींग करू लागलीत. धर्मात मार्केट सुरू झाले की मार्केटात धर्म गेला हे समजायला मार्ग उरला नाही. या सगळ्यात भयानक गोष्ट म्हणजे आधी फक्त समाजकारणात राजकारण होत असे. आता कोणत्याही क्षेत्रात राजकारण होऊ शकते. म्हणून सावधान.
धर्म हा खर तर इतका मोठा विषय आहे त्याच्यावर किती जणांनी तरी मोठे मोठे विचार मांडून ठेवलेले आहेत आपण काय बोलणार फक्त सहज विचार आला, अनेक वाचलेले आठवले, म्हणून हा विचार….. आपल्या घरामध्ये अनेक खोल्या असतात… म्हणजे झोपायची खोली स्वयंपाकाची खोली धान्याची खोली आणि इतर अन्य खोल्या तशी एखादी हवेची खोली असं असत नाही कारण प्रत्येक खोलीत हवा असतेच तसा धर्म सुद्धा वेगळा करता येत नाही तो व्यवहारातही असतो, प्रत्येक व्यवहारात असतो.
मातृधर्म पितृ धर्म पुत्रधर्म पुत्रधर्म शेजारधर्म आचार्य किंवा अध्यापक धर्म ज्यामध्ये उत्तम आचरणाचेच मार्ग सांगितलेले असतात उदाहरणार्थ मुलाने आपल्या मात्यापित्या संबंधात कुटुंब संबंधात कसे वागले पाहिजे कशा जबाबदाऱ्या घेतल्या पाहिजेत आई-वडिलांना कसे सांभाळले पाहिजे आणि हे सगळं त्याने आयुष्यात व्यवस्थित केलं की त्याचा पुत्र असण्याचा धर्म त्यांनी पाळला. शेजार धर्म… शेजाऱ्यांना गरजेप्रमाणे वेळोवेळी ते आपले नातलगच आहेत असे समजून किंवा ते कुटुंबातीलच आहेत असे समजून मदत करणे मदतीला धावून जाणे त्यांच्या वाईट काळामध्ये त्यांना आधार देणे अशा अनेक गोष्टी आपण करत असतो त्यामुळे आपल्या नातलगा पेक्षाही शेजारी महत्त्वाचा असतो कारण मदतीला येणार तो पहिला आहे. आशा माणसासाठी सुद्धा धर्मांन काही कर्तव्य सांगितले आहेत शेजारी दुःखद घटना घडली तर आपण आपल्या घरात जेवत बसत नाही आपणही त्या दुःखद घटनेत सामील असतो त्यानंतर त्यांचे दुःख कमी करण्याचा प्रयत्न करतो त्यांना सर्व तोपरी मदत करतो मानसिक आधार देतो नातेवाईक चार दिवसानंतर निघून जातात पण खरा मदतगार असतो तो शेजारी…. त्यासाठी धर्म सांगितला आहे
व्यापारातही धर्म आहेत प्रत्येक उद्योगाचा एक धर्म आहे आता गवळ्याने आपल्याला म्हशीचे किंवा गायीचे उत्तम दूध द्यावे हा त्याचा धर्म आहे पण त्यांनी आपला धर्म सोडला त्यामुळे त्याचा धंदा झाला आणि व्यवसाय संपला लोकांच्या जीवाची परवा न करता एखादी गोष्ट विकणे हे व्यवसायात बसत नाही हे व्यवसाय धर्माच्या विरोधात आहे. तारखा निघून गेलेल्या वस्तूच्या तारखा बदलून म** विकणे हा अधर्म आहे ही संकल्पना जवळजवळ संपत आली….. मला आठवते माझे वडील सांगायचे ती गोष्ट… सोलापूरमध्ये एक मारवाडी गृहस्थ, टिळक चौकात त्यांचे दुकान होते ते ऋषिपंचमीचे सामान विकत पंचमीचे व्रत करणाऱ्या सर्व स्त्रियांसाठी तेथूनच सामान घेऊन जात त्यामध्ये भगर काही भाज्या याचा समावेश असे त्याचे वैशिष्ट्य असे की त्या दिवशी बैलाच्या कष्टाचे काही खावयाचे नाही या गृहस्तांची सोलापूर पासून जवळच शेती होती आणि त्या शेतामध्ये ते खास या व्रत्तासाठी पीक काढत असत ते रेल्वेने सोलापूरला आणले जाई पण एके वर्षी नव्याने नेमलेल्या त्यांच्या मुनीमाने ते रेल्वे स्टेशन ते टिळक चौक येथे बैलगाडीत घालून आणले त्यांना त्या गोष्टीचे खूप वाईट वाटले कारण ते आता बैलाच्या कष्टाचे धान्य झाल्यामुळे विकू शकत नव्हते आणि त्यांनी यंदा ऋषीपंचमीचे सामान मिळणार नाही असा बोर्ड लावला याला म्हणतात व्यवसाय धर्म वास्तविक पाहता हे गृहस्थ तो म** विकू शकले असते बैलगाडीत घालून आणले हे लोकांना कुठे कळणार होते पण त्यांचा व्यवसाय धर्म त्यांना हे करू देत नव्हता आता ही निष्ठा कुठे राहिली आहे तेव्हा व्यवसायातही धर्म पाळणारे लोक होते
वैद्यकीय क्षेत्रामध्ये मी एक डॉक्टर पाहिले त्यांची विवेकानंदांवर विलक्षण श्रद्धा होती त्यांच्या दवाखान्यात विवेकानंदांचा फोटो होता ते प्रत्येक पेशंटसाठी औषध देताना ते औषध ठेवत विवेकानंदांना नमस्कार करत प्रार्थना करत आणि लवकर बरे वाटावे अशी कामना व्यक्त करून त्या पेशंटला औषध देत या त्यांच्या निष्ठेमुळे पन्नास टक्के प्रभाव पेशंटवर पडत असे ही त्यांची वैद्यकीय क्षेत्रावरची भक्ती होती हा त्यांचा धर्म होता
अमेरिकेमध्ये एकदा एक 12/ 14 वर्षाचा मुलगा जो वसतिगृहात राहत होता त्याने खोकल्याच्या औषधाची बाटली घेतली आणि तो गेला दुकानदाराच्या लक्षात आले की शेक वेल म्हणजे औषध घेण्यापूर्वी ते हलवून घ्या याचे लेबल त्याच्यावरती लावले गेले नव्हते त्यांनी ताबडतोब त्या मुलाच्या वसतीगृहाचा शोध घेतला पण त्या काळात मोबाईल नव्हते त्या वसतिगृहात जाऊन तातडीने त्या मुलाला भेटून औषध घेण्याची माहिती दिली हा झाला त्याचा विक्रेता धर्म अशी धर्मपरायण माणसे आजही पाहायला मिळतात धर्म म्हणजे रंग नव्हे, रंगाचा बेरंग करणे हे नव्हे, कुठल्यातरी रंगाचा उल्लेख दहशतवाद असा करणे तेही चुकीचे आहे. धर्म म्हणजे नीतीने वागणे आणि इतके आपल्याला समजले तरी धर्म समजला म्हणावयास हरकत नाही.
मी थोडासा बेचैन होतो. कारण माझं डोकं दुखत होतं. आता माझ्या चेहर्‍यावरुन कदाचित काहीतरी दुखतयं हे जाणवत असेल. पण सांगता येत नव्हत. याला महत्वाची दोन कारणं होती.
पहिलं कारण, मंडळीपण सकाळचं पटापट आवरुन वेळेवर ऑफिस गाठण्याच्या तयारीत समोर येइल आणि दिसेल ते काम हातावेगळं करण्याच्या धावपळीत होती. रोजची रस्त्यावरची शिस्तबद्ध बेशिस्त रहदारी, आणि चुकवू म्हटले तरी मधे येणारे खड्डे या डोकेदुखीत माझ्या डोकेदुखीची डोकेदुखी तिच्या डोक्याला नको… असाच विचार होता. माझ्या डोकेदुखीची डोकेदुखी तिला नको… असा विचार मनात आल्यावर प्रसार आणि विस्तार या शब्दांची उगाचच आठवण झाली. तसच ज्योत से ज्योत जलाते चलो… हे इथे समर्पक नसलेले गाणंसुध्दा आठवलं.
दुसरं कारण… त्यांच म्हणणं असतं… घाईगर्दीत कमीतकमी मनाला पटेल अशी कारणं सांगत जा… उगाचच वेळ जातो.
हे म्हणजे माझ्या दुखण्यापेक्षा त्यांचा माझ्या डोक्याबद्दल असलेला नितांत आदर आणि विश्वास होता. आणि या आदर आणि विश्वासाला तडा जाणं कठिण होत.
माझं डोकं या बद्दल त्यांना असलेला आदर हा कायम महागाईच्या वाढत्या निर्देशांकासारखा वाढताच होता. त्यात घसरण कधी दिसलीच नाही. आणि दिसली तरी इतकी अल्पकाळ होती की जाणवली नाही. आता जाणवायला परत डोक्याचा संबंध आलाच…
पण कसं कोणास ठाऊक, माझी डोकेदुखी तीने हेरली असावी. जाताजाता तीने पटकन एक औषधाची गोळी टेबलवर ठेवली. आणि तोंडाने फक्त… हं… येवढाच पण विश्वास असणारा आवाज ऐकू आला. हं… या विश्वासदर्शक आवाजाची आता इतकी सवय झाली आहे की वेळ… काळ… आणि स्थळ… कुठलही असलं तरी हं… हा आवाज आल्यानंतर आता आपल्याला नक्की काय करायचं आहे याचा अंदाज घेण्याआधीच कधी कधी कृतीला सुरुवात होते. इतका विश्वास त्यांच्या नुसतं हं… म्हणण्यात आहे.
टेबलवरची गोळी हातात घेत मी सहज विचारलं. कोणती गोळी आहे. आणि होती घरात. मला लक्षातच नाही…
त्यावर परत ऊत्तर. मागच्याच आठवड्यात तुमचे गुडघे दुखत होते तेव्हा डाॅक्टरांनी लिहून दिलेलीच आहे. आणि या गोळीने गुडघा दुखायचा थांबत असेल तर डोकं का थांबणार नाही. नाहीतरी कधीतरीच ते जागेवर असतं. बाकी त्याचा मुक्काम तिथेच जाणवतो. आणि थोड्यावेळाने गुडघे दुखायची तक्रार होइलच. कारण आज सकाळपासून बराच वेळ गॅलरीत ऊभे राहून येरझारा जास्तच झाल्या आहेत. दोनदा तर चार मजले उतरुन चढून झाले आहेत. कशासाठी? … ते सावकाश सांगते संध्याकाळी. पण एकाच गोळीत दोन्ही कामं होतात का बघू…
मी निघते. ऊशीर होतोय. गोळी घेतलीत तर दोन्ही दुखणी थांबली नाहीत तरी एक थांबायला हंव. या विश्वासाने ओतप्रोत भरलेल्या वाक्याने समारोप झाला असला तरी, संध्याकाळच्या चर्चेची नांदी त्यात जाणवली.
भाद्रपद महिना म्हटलं की डोळ्यासमोर येते प्रसन्न गणेश मूर्ती. आणि गणेश म्हटलं की मोदक हवाच. जिथे गणेश तिथे मोदक. मोदक करायला तसा अवघड. गृहिणीच्या कलागुणांना मुक्त वाव येथे आहे.
स्वच्छ धुतलेल्या बासमती तांदुळाची शुभ्र पिठी आणि गुळ व खोबरे यांचे योग्य प्रमाणातील मिश्रण शिजवून केलेले सारण ही याची पूर्वतयारी. त्या सारणात सुकामेवा, वेलदोडे, जायफळ, खसखस घातल्यास त्या खमंग सारणाला अपूर्व सुगंधही येतो. गणपतीच्या आधीच चार दिवसापासून ही तयारी सुरू असते. कारण स्वागताच्या पहिल्या दिवशीच्या नेवैद्याला २१ मोदकांचे ताट गणेशा पुढे ठेवायला गृहिणी उत्सुक असते. या मोदकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे उकड. पीठ व पाणी यांच्या योग्य प्रमाणाला चांगली वाफ आली की उकड तयार. हाताने मळलेल्या उकडीचा एक छोटा गोळा घेऊन त्याची पापडी करायची. त्यावर पुरणाचा गोळा ठेवायचा आणि सुंदर कळ्या पाडून मोदकाचे तोंड बंद करायचे. कळ्या जेवढ्यां नाजूक आणि त्यांची संख्या जास्त, तेवढे करणाऱ्याचे कौशल्य जास्त. असा हा मोदक वाफेवर उकडला जातो. त्यामुळे त्याची चव वाढते. तुपाबरोबर तर छानच. असा हा मोदक गणपतीला आवडतो आणि त्याच्यामुळे सर्वांनाच मोदकाचा भोग घेता येतो. मोठ्या मोदकावर लहान मोदकही करतात. हे कौशल्याचे काम.
पुराण कथा मधूनही मोदकाचा उल्लेख आढळतो. त्यातील एक कथा. अत्री ऋषींची पत्नी अनुसया. तिने आदराने भगवान शंकर, देवी पार्वती आणि गणेश यांना भोजनाला निमंत्रित केले. विविध पक्वान्न युक्त भोजन स्वाहा करूनही गणपती बाप्पाची भूक भागली नाही. मग तिने झटपट करून एक नवीन पदार्थ तयार केला. आणि अहो आश्चर्य! त्याच्या सेवनाने बाप्पाचे पोट भरलं. त्याने २१ वेळा ढेकर देऊन तृप्तीची पोचपावती दिली. देवी पार्वतीने कुतूहुलाने पदार्थाची कृती व नाव विचारले. तोच हा मोदक. तेव्हापासून २१ मोदकांचा नैवेद्य गणपतीला दाखवल्या जातो.
आता उकडीच्या आणि तळणीच्या मोदकाखेरीज सुकामेवा, चॉकलेट, खवा यांचे विविध रंगाचे मोदकही केले जातात. ओरिसा, आसाम, कर्नाटक, तामिळनाडू, केरळ मध्येही मोदक करतात. नावे वेगळी करण्याची पद्धत थोडी वेगळी.
परमार्थात मात्र या मोदकाला वेगळा अर्थ आहे मोद म्हणजे आनंद आणि क म्हणजे लहानसा भाग. म्हणून आनंद प्राप्त करून देणारा मोदक ज्ञानेश्वर ज्ञानेश्वरीत गणेशाच्या सहा हाताना सहा दर्शने म्हणतात आणि त्यातील वेदांत दर्शन रूप हातात मोदक दाखवतात. वेदांत दर्शन हे परमानंदाची, ब्रह्मानंदाची प्राप्ती करून देणारे, त्याची थोडीशी झलक किंवा थोडीशी अनुभूती देणारा हा मोदक. मोदक खाल्ल्यावर कुणाला आनंद होत नाही? मोदकाने मिळणाऱ्या आनंदाच्या कितीतरी पट आणि अखंड आनंद म्हणजे ब्रह्मानंद. मोदकाची चव थोडा वेळ जिभेवर राहते थोडा काळ आनंदाची अनुभूती देते पण ब्रह्मानंद अखंड आनंद देतो, प्रसन्नता देतो. म्हणून अशा आनंदाचे प्रतीक असा हा मोदक.
मोदक हे ज्ञानाचे प्रतीक. ज्ञान प्रथम थोडे वाटते. पण अभ्यास करू लागल्यावर त्याचा विस्तार लक्षात येतो. तसाच मोदक टोकाकडून खाली खाली मोठा मोठा होत जाणारा. गोडी व आनंद वाढविणारा. एकंदरीत गणेश व त्याचा मोदक म्हणजे ज्ञानाचा व आनंदाचा कंद.
पुरणकाळापासून ज्या एका गोष्टीला अत्यंत महत्व दिले आहे ते म्हणजे सत्य. खरे बोलणे, खरे वागणे सत्याची कास न सोडणे या गोष्टी फार महत्वाच्या मानल्या जातात.
त्यामुळेच नेहमी खरे बोलणारा राजा जेव्हा नरोवा कुंजरोवा असे अर्धसत्य बोलतो तेव्हा मरणोत्तर त्याला त्याची शिक्षा भोगायलाच लागली होती.
भगवान श्रीकृष्णाने धर्म युद्धात सत्याची साथ दिली होती.
हे जरी खरे असले तरी सत्याची व्याख्या कोणाला करता आली नाही.
संत ज्ञानेश्वर यांनी देखील सत्याचे अनन्यसाधारण महत्व जाणून ज्ञानेश्वरांच्या मते, सत्य म्हणजे स्वतःच्या आत्म्याचा शोध घेणे आणि त्याद्वारे ईश्वराशी एकरूप होणे. हे एक आंतरिक आणि अनुभवात्मक ज्ञान आहे, जे भक्ती आणि योगाच्या माध्यमातून प्राप्त होते असे सांगितले आहे. ते असेही म्हणतात “जे खऱ्या अर्थाने सत्य जाणतात, ते नेहमी आनंदी आणि समाधानी असतात. “
सत्याची एक व्याख्या अशी सुद्धा केली जाते की सत्य हे ईश्वर आहे, ईश्वर सुंदर आहे, म्हणून जे जे सुंदर आहे, ज्यात ईश्वराचे वास्तव्य आहे ते सत्य आहे. यातूनच सत्यम शिवम सुंदरम संकल्पना येऊन पुढे हेच शब्द घेऊन त्याचे एक गाजलेले गीत बनले.
परंतु सगळ्यात आधी मुंडक उपनिषेदात सत्याचा नेहमी विजय होतो हे सांगणारा सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः/ येनाक्रमंत्यृषयो ह्याप्तकामो यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम्//. असा श्लोक आहे. संपूर्ण मंत्राचा अर्थ पुढीलप्रमाणे आहे.. सत्याचाच नेहमी विजय होतो, असत्याचा नाही.. सत्य द्वारेच देवांना यात्रा पथचा जो मार्ग आहे तो विस्तीर्ण झाला, ज्या मार्गाचा आपण सर्वांनी उपयोग केला तर आपण आपले अंतिम ध्येय गाठू शकतो तसेच ऋषी गण यांनी या मंत्राचा उपयोग करूनच सत्याच्या आधारे लक्ष परमधाम प्राप्ती केली आहे. उपनिषदचे हे वाक्यांतील अंश ‘सत्यमेव जयते’ हे आदर्श वाक्य म्हणून याचा राष्ट्रीय प्रतीकात समावेश केला गेला आहे.
आपल्या राष्ट्रीय चिन्हावर हे वाक्य आपल्याला पहायला मिळते. सत्यमेव जयते हे भारताचे राष्ट्रीय आदर्श वाक्य मानले जाते त्याचा अर्थ आहे, सत्याचा नेहमी विजय असे म्हटले जाते की सत्यमेव जयते हे वाक्य राष्ट्रपटलावर मान्यता मिळवण्यासाठी आणि त्याचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी पंडित मदन मोहन मालवीय यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती.
26 जानेवरी 1950 रोजी भारताचे संविधान स्वीकारल्या गेल्यानंतर राष्ट्रीय प्रतीकांचा स्वीकार केला गेला. खरे तर अशोक स्तंभाच्या खाली सत्यमेव जयते हे वाक्य लिहिलेले असते.
आहे. 26 जानेवरी 1950 रोजी भारताचे संविधान स्वीकारले गेल्यानंतर या राष्ट्रीय प्रतीकांना स्वीकार केला गेला. त्यामध्ये हे वाक्य सुंदर वाक्य म्हणून त्याचा राष्ट्रीय चिन्हात समावेश केला गेला.
गांधीजींनी सुद्धा सत्याचा आग्रह धरला. किंबहुना सत्यासाठी उचललेल्या प्रत्येक पावलाला सत्याग्रह म्हटले गेले. त्यांनी लिहिलेल्या आत्मचरित्र्यालासुद्धा माझे सत्याचे प्रयोग हे आहे.
तसेच सत्य हे न मरणारे शाश्वतवाटल्याने ज्योतिबा फुले यांनी सत्य शोधक समाजाची स्थापना केली.
जगातील त्रिकाला बाधित सत्य जन्मलेला तो मरणार आहे हे मानलेले असले तरी त्याहूनही मोठे असे सत्यमेव जयते हे वाक्य त्रिकालाबाधित सत्य आहे असे वाटते.
तसेच सत्याचा मोठा फायदा म्हणजे आपण काय बोललो होतो ते कधी लक्षात ठेवावेलागत नाही.
सत्यमेवची फोड सत्यम एव अशी आहे. एव म्हणजे ‘च ‘ त्वमेव माता पिता त्वमेव तूच माता तूच पिता, एकमेव एकच तद्वतच सत्यमेव म्हणजे सत्यच. सत्यमेव जयते सत्यच विजयी होते.
हे खरे आहे की सत्याच्याच मार्गावर असंख्य अडचणी असतात म्हणून लोक खोट्याचा सहज उपलब्ध असलेला पर्याय निवडतात. पण त्याची किती मोठी शिक्षा नंतर भोगावी लागते हे सत्य समोर आल्यावर कळते. पण तेव्हा फार उशीर झालेला असतो. म्हणूनच प्रत्येकानेच सत्याची कास धरली तर……
☆ चातुर्मास – श्रावण – — भाग ६ ☆ सुश्री विभावरी कुलकर्णी ☆
श्रावणी रविवार
श्रावण महिना संस्कार, माहिती, धार्मिकता, आयुर्वेद या सर्वच दृष्टीने अत्यंत महत्वाचा वाटतो. बाहेर पाऊस असतो. दिवसा पण अंधारून आलेले असते. उन्हाचे प्रमाण तसे कमीच असते. आणि आपल्याला प्रत्येक दिवसाचे महत्त्व माहिती व्हावे या दृष्टीने या महिन्यातील व्रते, पूजा महत्वाच्या असतात. आपल्या पूर्वजांनी याचा विचार केलेला होता. आणि अशी व्रते आपल्या कडून करून घेतली होती.
सूर्य व त्याची उपासना याचे महत्व सांगणारे हे व्रत आहे. या दिवसात सूर्य दर्शन कमी होते. अशा वेळी सूर्य दर्शन व्हावे, सूर्याची कोवळी किरणे अंगावर घेता यावी या दृष्टीने हे व्रत महत्वाचे असते. स्नान केल्यावर विड्याच्या पानावर सूर्याचे चित्र रक्त चंदनाने काढून त्याची पूजा करावी. गायत्री मंत्राचा जप करावा. खिरीचा नैवेद्य दाखवावा. हे सगळे करणे शक्य नसेल तर सूर्याच्या कोवळ्या उन्हात बसून मानस पूजा करावी व गायत्री मंत्राचा जप करावा.
श्रावणी रविवारला वैज्ञानिक दृष्ट्या महत्वाचे स्थान आहे. सूर्याला ऊर्जा आणि जीवनाचा स्रोत मानले जाते. त्यामुळे या व्रतामुळे आरोग्यासाठी चांगले फायदे मिळतात, असे मानले जाते.
श्रावणी रविवारचे वैज्ञानिक महत्व:
ऊर्जा आणि आरोग्य:
श्रावणी रविवारी सूर्यदेवाची पूजा केल्याने शरीराला ऊर्जा मिळते आणि आरोग्य सुधारते, असे मानले जाते.
नैसर्गिक क्रिया:
श्रावण महिन्यात पावसाचे प्रमाण जास्त असल्याने, वातावरणात ओलावा असतो. रविवारी सूर्याची उपासना केल्याने वातावरणातील नकारात्मक ऊर्जा कमी होऊन सकारात्मक ऊर्जा वाढते, असे मानले जाते.
नैसर्गिक समतोल:
श्रावण महिना निसर्गाच्या दृष्टीने महत्वाचा असतो. या महिन्यात उपवास आणि व्रतांमुळे शरीराचे नैसर्गिक चक्र व्यवस्थित राहते, असे मानले जाते.
मानसिक शांती:
श्रावणी रविवारी आदित्य राणूबाई व्रत केल्याने मानसिक शांती आणि स्थिरता मिळते, असे मानले जाते.
श्रावणी रविवारी व्रताचे महत्व:
सूर्य उपासना:
श्रावणी रविवारी सूर्याची पूजा करून व्रताचे पालन केले जाते. यामुळे सूर्यदेवाचा आशीर्वाद मिळतो, असे मानले जाते.
आदित्य राणूबाई व्रत:
हे व्रत विशेषतः स्त्रिया आपल्या पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कुटुंबाच्या सुखासाठी करतात.
व्रताचे फायदे:
या व्रतामुळे घरात सुख, समृद्धी आणि आरोग्य लाभते, असे मानले जाते.
श्रावणी रविवार हा एक महत्वाचा दिवस आहे, ज्यामध्ये वैज्ञानिक आणि धार्मिक दृष्ट्या दोन्ही दृष्टीने महत्व आहे.
☆ “लक्ष्मण रेषा आपली आपली…” ☆ सौ. अर्चना सुरेश देशपांडे ☆
लक्ष्मण रेषा म्हणजे काही नियम, मर्यादा यांचे पालन करणे म्हणजे ठराविक मर्यादा ओलांडू नये.
साधारणपणे चाळीस वर्षांपूर्वी शाळेत पाचवी ते सातवी पर्यंत मुलींना फ्रॉक किंवा स्कर्ट घालण्याची मुभा असायची पण त्यानंतर साडी नेसणे सक्तीचे होते. माता, गुरु आपल्यावर संस्कार करत म्हणजेच आपले जीवन सुखमय, निर्वीघ्न व्हावे यासाठी ती लक्ष्मण रेषाच होती. त्याकाळी नियम काटेकोरपणे पाळले जात.
आता मात्र या नियमाकडे दुर्लक्ष केले जाते. हल्ली हवे तसे पोशाख केले जातात. पूर्वी गुडघ्यावर फाटलेली पॅन्ट घातली तर दारिद्र्याचे लक्षण समजले जायचे पण हल्ली फॅशनच्या नावाखाली सर्रास गुडघ्यावर फाटलेल्या पॅन्ट घालून मुले मुली वावरताना दिसतात.
पूर्वी संध्याकाळी मुलांनी सातच्या आत घरी यावे असा नियम होता. घरी आल्यावर तिन्ही सांजेला शुभम करोति, मारुती स्तोत्र, रामरक्षा यांचे पठण पुढे करत त्यानंतर पाढे असा क्रम होता. हल्ली मुले केव्हाही घरी येतात, पाढे येतच नाहीत मग राम रक्षा वगैरे दूरच! आले की मुले जेवणाचे ताट घेऊन टीव्ही समोर बसतात किंवा मोबाईल मध्ये डोके खूपसून असतात. त्यामुळे संवाद कमी झाले आहेत, नातेसंबंध दुरावले आहेत.
बोलताना सुद्धा मर्यादा पाळायला हवी. “शब्द कधी वज्राहून कठोर तर कधी फुलाहून कोमल असतात” याचे भान ठेवले पाहिजे. कटू शब्द मनावर ओरखडे उठवतात. हल्ली प्रत्येकाचा इगो आड येतो. , त्यामुळे घटस्फोटाचे प्रमाण वाढले आहे म्हणून स्त्री असो वा पुरुष असो बोलताना शब्द जपूनच वापरले पाहिजेत. खरचं जगताना प्रत्येकाने आपापली लक्ष्मण रेषा आखून घेतली पाहिजे.
द्रौपदीने स्वयंवराच्या वेळी कर्णाचा अपमान केला. नसता, दुर्योधनाला “अंधे का पुत्र अंधा “असे वर्मावर घाव घालणारे वाक्य बोलली नसती तर द्रौपदी वस्त्रहरण झाले नसते, युद्धही टाळले असते. तसेच सीतेने लक्ष्मणाने आखून दिलेली रेषा ओलांडली नसती तर रामायण घडले नसते. म्हणून
“लक्ष्मण रेषा बंधनांची
आपणच आखावी
स्वैर मनाला लगामाची
संवय घालून घ्यावी”.
सौ. अर्चना देशपांडे, पुणे
लेखक – अज्ञात.
प्रस्तुती – सौ. अर्चना सुरेश देशपांडे
पुणे
मो. ९९६०२१९८३६
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈
विविधा 
विविधा 
– ८०८७८१०१९७
