☆ “डॉ. आनंद नाडकर्णी गेले?” – लेखक : श्री प्रसन्न पेठे ☆ शोभा जोशी ☆
बाप रे… ज्यांना आपल्या नावाचा अर्थ परफेक्ट लागू होतो असा “आनंदी” चेहरा लाभलेलं हे व्यक्तिमत्त्व!
परिचय नसतानाही काही माणसं “आपली” वाटून जातात त्यांपैकी हे एक प्रसन्न, हसरं व्यक्तिमत्त्व. जी मराठी माणसं समाजात असल्याचा अभिमान बाळगावा त्यांपैकी एक व्यक्तिमत्व म्हणजे डॉ. आनंद नाडकर्णी! मला ज्याम आवडायचा हा माणूस. सावकाश नेमके शब्द वापरत समोरच्याला समजावणं भारीच!
मागे एका ‘वेध’च्या कार्यक्रमात बोलताना त्यांनी ‘स्व’ कसं घडतो ते किती छान सांगितलं होतं – “नेचर, नर्चर, कल्चर आणि युनिकनेस” – या चार गोष्टींनी ‘स्व’बनतो!
थोडक्यात- ‘नेचर’ म्हणजे आपण आपल्या पूर्वसुरींचं गुणसूत्रांतून काय घेऊन येतो, ‘नर्चर’ म्हणजे आपल्यावर होणारे संस्कार, ‘कल्चर’ म्हणजे अर्थातच आजूबाजूचं वातावरण किंवा संस्कृती आणि याबरोबरच आपली अशी जी एक खासियत असते ती म्हणजे आपलं ‘युनिकनेस’!”
आईशप्पथ! किती मस्त बोलून गेलेत डॉक्टर!
आणि डॉक्टरांचं लेखन? ते तर प्रेमात पाडणारंच्च! त्यांचं पहिलं पुस्तक मी वाचलं त्यालाही पस्तीसेक वर्षं होत आली. आणि त्यावेळी त्याला कारणीभूत ठरली होती माझी मैत्रिण शमा! खळखळून हसणाऱ्या शमाशी पहिल्याच भेटीत मैत्र जुळलं! आवडीनिवडी सारख्या असल्यामुळे आमच्या अखंड गप्पा रंगायच्या आणि त्यातच एकदा शमाने सरप्राईझ दिलं. “मैत्रिणीचं नातं” या शीर्षकाचा अफलातून लेख लिहिलेले तीनचार फूलस्केप्स माझ्या हातात ठेवले. मी चाट! आधीच शमाचं सुंदर अक्षर आणि त्यात तो अफलातून लेख! तो वाचला आणि डाॕ. आनंद नाडकर्णींच्या प्रेमातच पडलो. लगोलग जाऊन तो लेख असलेलं डाॕक्टर नाडकर्णींंचं “गद्धेपंचविशी” विकत आणलं. झाली बरीच वर्षं.
आता डॉक्टरांच्या स्मृतींना नमन करत आज परत एकदा “गद्धेपंचविशी”कडे वळेन…
“गद्धेपंचविशी” – मिश्कील, चुरचुरीत, टवटवीत लेखांचं हे पुस्तक!
डॉक्टर आनंद नाडकर्णींना का कुणास ठाऊक ‘आनंदबाबू’च म्हणावंसं वाटतंय. पण शून्य ओळख असल्यामुळे उगाच सलगी नको नै का! तर, डाॕक्टरांनी आपल्या पत्नीला पुस्तक अर्पण करताना पाब्लो नेरुदाच्या एका कवितेतल्या ओळीं दिल्यात आधी त्याच्यातच अडकलोय मी काही क्षण-
” I want to do with you
what spring does —
— to the cherry trees!.. “
आह्ह!. दोन ओळींतच किती गहिरी भावना! अर्पणपत्रिका वाचूनच खूष होत मी पुढचं पान उलटतो तर “दुसऱ्या आवर्तनाच्या निमित्ताने” हे मनोगत समोर येतं. त्याच्या शेवटाकडची ही वाक्यं अगदीच्च पटणारी –
“… आता पन्नाशीच्या आतबाहेर असणारे ‘पहिले’ वाचक हे पुस्तक ‘नव्याने’ जवळ घेतील आणि ‘नव्या’ पिढीचे वाचक पहिल्या वाचनासाठी या पुस्तकाला आपलं मानतील अशी आशा व्यक्त करुन, नव्या कपड्यातल्या पण ओळखीच्या दोस्ताला तुमच्या हाती सोपवतो… “
अगदीच डॉक्टर ! तुमचा विश्वास सार्थ आणि यथार्थ ठरवत मी घेतलंच आहे या दोस्ताला जवळ पुन्हा एकवार!
अवघ्या १२४ पानांचं, २१ लेखांचं हे छोटेखानी पुस्तक! पण त्यातनं ताजेपणा.. धमाल.. मिश्किलता… जोष… तारुण्यातला उत्साह जाणवतो. मन प्रसन्न होतं!
८०च्या दशकातले गद्धेपंचविशीतले तरुण जे उद्योग करायचे ते सगळं आलंय यातल्या लेखांमधे! त्याकाळात व्हिसीआर असायचे आणि मग प्रोजेक्टर आणून खोलीतच पडदा लावून पन्नासेक तरुण मित्रांनी धडधडत्या छातीने आणि कमालीच्या औत्सुक्यानं “ब्ल्यू फिल्म्स BF/ ब्ल्यू प्रिंट BP” बघण्याचा प्रसंग आणि बघितल्यावर मनांत उठणारे भावनिक कल्लोळ धमाल शब्दांत मांडलेत डाक्टरांनी!
डाक्टरांचे अनेक पैलू आहेत. डाक्टरकी, कौन्सेलींग करत असताना त्यांनी आपल्यातला नाटककारही छान जपला होता. “आम्ही जगतो बेफाम”, “जन्मरहस्य”, ” रंग माझा वेगळा” सारखी लोकप्रिय नाटकं लिहिणारे नाटककार, कालेजकाळात नाटकं करण्यासाठी काय काय उचापती करायचे ते “इनर्शिया आणि किडा” लेखात समजतं. नाटकातल्या साउंडसाठी जीव धोक्यात घालून मित्रांबरोबर लोकलच्या रुळांवरुन धडधडत जाणाऱ्या लोकलचा आवाज टेप करणं असो, नाटकातल्या अँन्टिएअरक्राफ्ट गनसाठी भंगारातला एअरकंडिशनर मिळवणं असो, एका एकांकिकेच्या प्रत्येक प्रयोगासाठी बांबूच्या कुंपणाच्या नेपथ्यासाठी दरवेळी ताज्या वेली आणणं किंवा प्रयोगाआधी तीनतास कुष्ठरोग्यांसाठीचा मेकअप असो. असे अनेक किडे त्यांनी या लेखात जिवंत केलेत.
मेडिकल कालेजमधला संप, प्रसिद्ध डाक्टरना घेराव.. ती सगळी तयारी… गंमत… अस्वस्थता… पूर्ती.. हे सगळं “आपरेशन ब्लिट्झक्रिग” लेखात आलंय. त्यातलं सुरूवातीचं वाक्य माझ्या डोक्यात घुसलंच एकदम -“हरण्याची खात्री असताना लढाई लढायला जिगर लागते.. ”
मित्राच्या लग्नासाठी त्याच्या प्रेयसीच्या वडिलांशी बोलून केलेल्या यशस्वी मध्यस्थीवर “माझी मध्यस्थी” हा लेख आणि आयुष्यात मुलीकडून नकार पचवायचा आलेली वेळ किंवा त्यांनाच समोरचीला नकार देताना मनात उभे राहिलेले अनेक विचार.. प्रश्न “नकार” या लेखात समोर येतात.
आणि मग समोर येतो तो “मैत्रिणीचं नातं” हा लेख!माझ्या मनात कायमचा घर करुन बसलेला! अवघ्या तीन-चार पानांचा लेख पण ज्या तरल, संवेदनशीलतेनं लिहिलाय डाक्टरांनी की क्या केहने! त्यातली काही वाक्यं इथे द्यायचा मोह होतोय –
“मैत्रिणीच्या नात्याची गंमत कळायला तशा मैत्रिणी मिळायचं भाग्य मात्र लागतं. मैत्रीण याचा अर्थ “पोरी फिरवणं” असा घेतला तर मात्र सगळंच संपतं. मुलींवर “इंप” मारणं असा घेतला तर त्यातली सारी नजाकतच जाते. सगळीच नाती उत्क्रांत होत जाण्याची एक प्रक्रिया असते. त्या उत्फुल्ल प्रक्रियेचा एक भाग बनून जेव्हा येतं ना हे नातं, तेव्हा त्यात मजा असतो. हा मजा आस्वादायचा असेल तर एक मात्र करावं, या नात्याला चौकटीत बसवू नये. “मानलेली बहीण” वगैरे बनवू नये. मैत्रिणीच्या नात्यामधल्या सेक्शुअलिटीच्या किनारीने आपण का धास्तावतो नेहेमी? अशी किनार या नात्याला असणारच की! मला वाटतं, या धास्तीचं एक कारण असं असावं की सेक्शुअलिटीची म्हणजे लैंगिकतेची किनार असलेल्या प्रत्येक नात्याचा परिपाक ‘समागमातच’ व्हायला पाहिजे अशी आपली रुढ समजूत. लैंगिकता आणि तिचे पदर “समागमापुरते” नसतात. लैंगिकतेच्या तरल किनारींना सामोरं जाण्यासाठीसुद्धा दिलखुलासपणा लागतो.. दोन्ही बाजूंनी.. !”
“… स्पर्शाला आपण घाबरतो. कारण प्रत्येक स्पर्श जणू शरीरसंबंधांचं आमंत्रण. त्यामुळे स्पर्श आपणहून चोरटा आणि भित्रा बनतो. दोन भिन्नलिंगी व्यक्तिंमध्ये मैत्रीचा जवळिकीचा स्पर्श असू शकत नाही हे प्रमेय कोणी सिद्ध केलं आहे?.. “
“… संधिकालच्या धूसरतेचं कुणी गणिती समीकरण मांडू नये, तसं मैत्रिणीच्या नात्यालासुद्धा नेहेमीच्या मोजपट्ट्या लावू नयेत. नेहेमीच्या मोजपट्ट्या जर लटक्या ठरवायच्या असतील तर मात्र या नात्यासारखं दुसरं नातं नाही.. “
व्वाह्… काय सुरेख लिहिलाय हा लेख तुम्ही डाक्टर!
त्यापुढचा “रिलेटिव्हिटी माझी आणि आईनस्टाइनची” हा लेखही भावणारा! आपल्याला “nice किंवा छान” वाटणारं समोरच्याला वाटेलच असं नाही. ते सापेक्षच वगैरे सांगणारा लेख! डाक्टर लिहितात, ” मला जी ‘छान’ वाटेल ती दुसऱ्याला वाटेलच असं नाही. कदाचित ‘छान’ शब्दामधे फक्त सौंदर्यच अभिप्रेत नसतं म्हणून. जेव्हा सौंदर्य नात्याच्या जाणिवेतून, साथ-संगत शोधण्याच्या उर्मीतून आणि संवादाच्या ओढीतून पाहिलं जातं, तेव्हा त्याचं स्वरुप बदलतं. आता “छान वाटणं” म्हणजे “प्रेम” का? मला वाटतं, प्रेम जमण्याच्या वाटेवरचा पहिला मैलाचा दगड म्हणजे “छान वाटणं”.. प्रेम नावाचा प्रोसेस असतो. त्याला हिरवा कंदील मिळतो तो ‘छान’ वाटण्याचा… प्रेम वगैरे जमो न जमो, तो “छान वाटण्याचा” अनुभव अतिशय जपून ठेवावा असा असतो… “
“मुलगी: एक पाहणे” मधे डाक्टरांनी “ट्रिंग ट्रिंग” होण्याच्या अनुभवाविषयी लिहिलंय. तो मजेदार आहे. “ट्रिंग ट्रिंग” झालं की प्रेम जमतंच असं नाही. पण प्रेम जमायचं असेल तर “ट्रिंग ट्रिंग” व्हावंच लागतं.. ” वगैरे.
आणि असेच सारे. सगळे मिळून २१ छोटे छोटे भावणारे लेख!
डाक्टरांचं हसरं, खेळकर व्यक्तिमत्व, वेगवेगळ्या विषयांवरच्या त्यांच्या बुद्धिमान प्रतिक्रियांमधून उलगडणारं. त्यांच्या उच्चशिक्षित, सुसंस्कृत आणि उमद्या लेखणीतनं उतरलेलं हे पुस्तक सदैव टवटवीत राहणारं आणि गद्धेपंचविशीतल्याच नव्हे तर कोणत्याही वयातल्या कुणालाही आपलंसं वाटणारं!
डॉक्टरांना आदरपूर्वक नमन!
लेखक : श्री प्रसन्न पेठे
प्रस्तुती : शोभा जोशी
कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर.
मो ९४२२३१९९६२
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
चेन्नईतील एका शाळेने आपल्या मुलांना दिलेली सुट्टी जगभर व्हायरल होत आहे.
याचे कारण इतकेच आहे की त्याची रचना अतिशय विचारपूर्वक केली गेली आहे. हे वाचून लक्षात येते की आपण प्रत्यक्षात कुठे पोहोचलो आहोत आणि आपण आपल्या मुलांना काय देत आहोत? अन्नाई व्हायलेट मॅट्रिक्युलेशन आणि उच्च माध्यमिक विद्यालयाने मुलांसाठी नाही तर पालकांसाठी गृहपाठ दिला आहे, जो प्रत्येक पालकाने वाचला पाहिजे.
त्यांनी लिहिले आहे –
गेल्या 10 महिन्यांपासून तुमच्या मुलांची काळजी घेण्यात आम्हाला आनंद झाला. त्यांना शाळेत यायला आवडते, हे तुमच्या लक्षात आलेच असेल. पुढील दोन महिने त्यांच्या नैसर्गिक संरक्षक म्हणजेच तुमच्यासोबत घालवले जातील. आम्ही तुम्हाला काही टिप्स देत आहोत, जेणेकरून हा काळ त्यांच्यासाठी उपयुक्त आणि आनंदी ठरेल.
– मुलांसोबत किमान दोन वेळा जेवण करा. त्यांना शेतकऱ्यांचे महत्त्व आणि त्यांच्या मेहनतीबद्दल सांगा. आणि त्यांना अन्न वाया घालवू नका, असे सांगा.
– जेवल्यानंतर त्यांना स्वतःची ताटं धुवू द्या. अशा कामांतून मुलांना मेहनतीची किंमत कळेल.
– त्यांना तुमच्याबरोबर स्वयंपाक करण्यास मदत करू द्या. त्यांच्यासाठी भाज्या किंवा सॅलड तयार करू द्या.
– तीन शेजाऱ्यांच्या घरी जा. त्यांच्याबद्दल अधिक जाणून घ्या आणि जवळ व्हा.
– आजी-आजोबांच्या घरी जा आणि त्यांना मुलांमध्ये मिसळू द्या. त्यांचे प्रेम आणि भावनिक आधार तुमच्या मुलांसाठी खूप महत्त्वाचा आहे. त्यांच्यासोबत फोटो काढा.
– त्यांना तुमच्या कामाच्या ठिकाणी घेऊन जा, जेणेकरून तुम्ही कुटुंबासाठी किती मेहनत करता हे त्यांना समजेल.
– कोणताही स्थानिक सण किंवा स्थानिक बाजारपेठ चुकवू नका.
– किचन गार्डन तयार करण्यासाठी तुमच्या मुलांना बिया पेरण्यास प्रवृत्त करा. आपल्या मुलाच्या विकासासाठी झाडे आणि वनस्पतींबद्दल जाणून घेणे देखील महत्त्वाचे आहे.
– मुलांना तुमचे बालपण आणि कौटुंबिक इतिहास सांगा.
– तुमच्या मुलांना बाहेर जाऊन खेळू द्या, त्यांना दुखापत होऊ द्या, त्यांना घाण होऊ द्या. अधूनमधून पडणे आणि वेदना सहन करणे त्यांच्यासाठी चांगले आहे. सोफा कुशनसारखे आरामदायी जीवन तुमच्या मुलांना आळशी बनवेल.
– त्यांना कुत्रा, मांजर, पक्षी किंवा मासे असे कोणतेही पाळीव प्राणी ठेवू द्या.
– त्यांच्यासाठी काही लोकगीते वाजवा.
– तुमच्या मुलांसाठी रंगीबेरंगी चित्रांसह काही कथा पुस्तके आणा.
– तुमच्या मुलांना टीव्ही, मोबाईल फोन, कॉम्प्युटर आणि इलेक्ट्रॉनिक गॅझेट्सपासून दूर ठेवा. या सगळ्यासाठी त्यांनी संपूर्ण आयुष्य वेचले आहे.
– त्यांना चॉकलेट, जेली, क्रीम केक, चिप्स, एरेटेड पेये आणि बेकरी उत्पादने जसे पफ आणि तळलेले पदार्थ जसे समोसे देणे टाळा.
– तुमच्या मुलांच्या डोळ्यांत पहा आणि तुम्हाला अशी अद्भुत भेट दिल्याबद्दल देवाचे आभार माना. आतापासून येत्या काही वर्षांत, ते नवीन उंचीवर असतील.
पालक म्हणून तुम्ही तुमचा वेळ तुमच्या मुलांना देणे महत्त्वाचे आहे.
तुम्ही पालक असाल तर हे वाचून तुमचे डोळे नक्कीच ओलावले असतील. आणि जर तुमचे डोळे ओले असतील तर कारण स्पष्ट आहे की तुमची मुले खरोखरच या सर्व गोष्टींपासून दूर आहेत. या असाइनमेंटमध्ये लिहिलेला प्रत्येक शब्द आपल्याला सांगतो की जेव्हा आपण लहान होतो तेव्हा या सर्व गोष्टी आपल्या जीवनशैलीचा एक भाग होत्या, ज्याने आपण मोठे झालो, परंतु आज आपली मुले या सर्व गोष्टींपासून दूर आहेत, ज्यामुळे आपण स्वतः आनंदी आहोत..
☆
लेखक:अज्ञात
प्रस्तुती : उषा नाईक
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
पाचवी ते दहावीपर्यंत मी आमच्या कॉलनीतल्या एक वर्ष पुढे असलेल्या – अनिरुद्ध परांजपेची पुस्तकं वापरली. या कारणासाठी तरी मला त्याच्यासारखे पैकीच्या पैकी मार्क मिळावेत, असं मला वाटायचं.
मध्ये एकदा माझी एक छोटी मैत्रीण पावसात भिजली. माझं घर जवळच होतं म्हणून माझ्याकडे आली. ‘‘ओले कपडे बदल आधी’’- असं म्हटल्यावर माझ्या कपड्याच्या कपाटात खुडबुड करत बराच वेळ रमली. मग एक टॉप कप्प्यातून ओढत आरशात स्वत:ला हसून वगैरे न्याहाळत म्हणाली, ‘‘हा घालून जाऊ?’’ मी म्हटलं, ‘‘हो हो अवश्य. आणि परत आणून देण्याच्या फंदात पडू नकोस. मला जरा लहान होतो तो आता. ’’ त्याच भरात मी कपाटातून अजून चार-पाच गोष्टी काढल्या आणि जाताना तिच्याकडे सुपूर्द करत म्हणाले, ‘‘बघ ही जीन्स आणि बाकीचे टॉप पण येतील तुला कदाचित. ’’ माझी कॉलेज गोइंग मैत्रीण खूशच झाली. दुसऱ्या दिवशी तिच्या आईचा फोन आला. ‘‘अगं, काय मस्त कपडे आहेत सगळे. छोटीचे किती लाड करतेस!’’ माझ्यापण तोंडावर मोठ्ठं हसू पसरलं.
किती साधी गोष्ट आहे ही. कुणीच गैरसमज करून घेतला नव्हता. क्वचित कधी छोटीला ते कपडे घालताना माझी आठवण आली असेल बास.
ह्याच्या विरुद्ध मध्ये जे ऐकायला मिळालं, ते इतकं विचित्र होतं. आमच्या एका फॅमिली फ्रेंड कुटुंबाकडे गेले होते. काकूंना माझं बाळ बघायचं होतं. बरं नसल्यामुळे त्यांना हिंडता फिरता येत नाही आता. त्यांच्या सुनेनी पाठवलेला एक सुंदर अंगरखा कावेरीला घालून घेऊन गेले होते. काकूंना म्हटलं, ‘‘हे बघा.. आठवतंय का तुम्हाला? तुमच्या नातीचा फ्रॉक आहे हा. ’’ ते लक्षात आल्यावर काकूंच्या डोळ्यातून घळाघळा पाणीच यायला लागलं. उदास उदास होत त्या म्हणाल्या, ‘‘सूनबाईंना सांगू नकोस हं. तिच्या नकळत दिल्या होत्या या सगळ्या गोष्टी मी तुला. तिनी फेकून देण्यासाठी काढल्या होत्या बाजूला. किती विचित्र झालीए तुमची पिढी. प्रत्येक गोष्टीत तुमचे आक्षेप, शंका, प्रश्नांची सरबत्ती. आम्ही कितीतरी गोष्टी ऐकलेल्या, पाहिलेल्या, चालत आलेल्या- म्हणून करत आलो. त्यामागच्या भावनांची गोडी जगताना कळत गेली. पण तुम्हाला आधी सगळ्याची कारणमीमांसा करायची असते आणि आमचं म्हणणं उडवून लावायचं असतं. ’’
गप्पांच्या ओघात कळत गेलं. त्यांच्या कुणा नातेवाईकांकडून आलेलं बाळलेणं पाहिल्यावर काकूंच्या सुनेचा पारा चढला होता. ती काकूंना घालून पाडून बोलली. ‘‘कुणाची तरी वापरलेली झबली आणि दुपटी. मी नाही माझ्या बाळाच्या अंगाला लागू देणार. इट्स सो अनहायजिनिक. आम्हाला नाही भिकेचे डोहाळे लागले. आम्ही स्वत: खूप कष्ट करून भरपूर पैसे कमावतो. जगातली कुठलीही महागातली महाग गोष्ट आम्ही आमच्या बाळाला घेऊ शकतो. हे सेकण्ड हॅण्ड गिफ्ट तुम्ही त्या नातेवाईकांना परत करा. ’’ हे ऐकल्यावर काकू अवाक झाल्या होत्या म्हणे. मुद्दा तुमच्याकडे किती पैसे आहेत हा नाहीच्चे मुळी. एका बाळानी वापरलेल्या गोष्टी दुसऱ्या बाळाकडे मऊ होऊन जातात. बाळाच्या आरोग्यासाठी, दीर्घायुष्यासाठी शुभेच्छा घेऊन जातात. अगदी इम्युनिटीसुद्धा वाढवतात. शेअरिंग, देवाणघेवाण, एका आईनी दुसरीला दिलेला धीर, उमेद, नव्या आईच्या कष्टांसाठी, नवलाईसाठी वाटणारी सहानुभूती – अशा शब्दात न मांडलेल्या कितीतरी गोष्टी- प्रेम आणि दिलासा व्यक्त करतात.
खरंच अलीकडे लोकांकडे पैसे जास्त की वेळ कमी झालाय कळत नाही. पण हो, सुबत्ता खूप आलीए आणि पेशन्स कमी झालाय एवढं मात्र नक्की. दुसऱ्याचं काऽऽही नको असतं लोकांना. पूर्वी लहान होतोय म्हणून कुणी ड्रेस वगैरे दिला तर किती अप्रूप वाटायचं. आत्याकडे राहायला गेल्यावर गंमत म्हणून तिच्या जुन्या चपला घालून बसण्याचा आनंद वेगळाच असायचा. कित्ती वेळा मोठय़ा बहिणी / वहिन्यांच्या कपड्यांना धावदोऱ्यांनी टीप घालून लहान करून घालायचो आम्ही. माझ्या अरंगेत्रमला वृषाली वहिनीची लग्नातली चिंतामणी रंगाची साडी नेसले होते मी. हाफसारी करून. माझ्या दूरदर्शनवरच्या आणि एकूण आयुष्यातल्याही पहिल्या शूटिंगला प्रिया वहिनीची हिरवी साडी आणि टीप घातलेलं ब्लाऊज! अजूनही कधी तो सतारवादनाचा कार्यक्रम लागला आणि
माझं निवेदन सुरू झालं की, प्रिया वहिनीची आठवण येते. आईच्या कितीतरी ब्लाऊजना तर टिपा घालून काढून भोकं पाडली होती मी चक्क. नाटक, एकांकिका, कविता वाचन- प्रत्येक कार्यक्रमाला हक्काची वॉर्डरोब कर्टसी म्हणजे आईच! बाकी फोटोशूट इ. कार्यक्रमांना मोठय़ा बहिणींचे कपडे चाचरत मागण्यात आणि मिळाल्यावर हरखून जाण्यात काय मजा होती!माझी आई आणि सिंधूमावशी वर्षांतून एकदा भेटल्या की, एखाद् वेळी साड्या एक्स्चेंज करायच्या. वापरण्यात ताजेपणा यायचा. आणि आठवणीनी मूड आनंदी व्हायचा. माझ्या आईच्या वडिलांनी- आईच्या पहिल्या बाळंतपणात- संदीपसाठी म्हणून करून घेतलेल्या पाळण्यात पुढे शंभर-सव्वाशे तरी बाळं झोपली, त्यांच्या आयांनी हलका झोका घालत अंगाई म्हटली. त्यांना पाळणा पोचवण्यासाठी, त्यासोबत काहीतरी खाऊ देण्यासाठी आईनी केलेली लगबग किंवा बाबांनी पाळणा स्कूटरला सुतळीनी बांधून बाळाच्या घरी तो नीट पोचवण्यासाठी केलेली धडपड आठवली तरी मला हेलावून जायला होतं. किती गोड संदर्भ जुडत जातात एखाद्या वस्तूला.
हल्ली सगळेजण अळूच्या पानांसारखे निर्लेप व्हायचा प्रयत्न करतायत. निरुपद्रवी असण्यासाठी स्वत:ला मिटून घेतायत. नकोच ती कटकट कुणाकडून काही घेण्याची- आणि मग आठवणीनं परत करण्याची- या नादात पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या- ‘आनंदाचं, चांगलं ते’ वृद्धिंगत करण्याच्या साखळीला खंड पडत चाललाय. प्रत्येकानं बाजारात मिळत असलेल्या सगळ्या गोष्टी घ्यायचं ठरवलं- तर मग काय. चंगळवाद पोसणारे मार्केटिंगवाले अजून अजून यशस्वी होत राहतील. आपल्यालाही मग घरातल्या भारंभार वस्तूंप्रमाणे प्रदर्शनात मांडल्यासारखं जगायची सवय होईल. छे! झटकून टाकू या हा अवघडलेपणा. एखादी गोष्ट स्वीकारण्याची ग्रेस शिकू या. एखाद्याचा आनंद द्विगुणित करणं फुकट साध्य होतं. त्याला पैसे नाही लागत. ते करू या- आणि मग कुणाकडे किती पैसे आहेत, त्या पैशात आपण काय काय खरेदी करू शकतो याच्या बाता मारू या!
लेखिका: सोनाली कुलकर्णी
प्रस्तुती : शोभा जोशी
कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर.
मो ९४२२३१९९६२
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
वरवर पाहताना ही गोष्ट अशा एका व्यवसायाची वाटते जिथे तुम्ही पैसे देऊन वडील, आई, किंवा जोडीदार ‘भाड्याने’ घेऊ शकता. पण जसजशी कथा पुढे सरकते, तसतसं जाणवते की हे केवळ पैशांचे व्यवहार नाहीत, तर ते आपल्या समाजातील ‘एकाकीपणाचं’ एक भयाण वास्तव आहे.
त्या चित्रपटात असे अनेक प्रसंग आहेत जे माझ्या काळजाला भिडले.
त्यातला एक प्रसंग म्हणजे, एका माणसाला तो मेल्यावर त्याच्या फ्युनरलला इतर माणसं कशी त्याची आठवण काढत रडतायत, हे फिलींग अनुभवायचं असतं. त्यासाठी तो ही सर्विस घेतो.
खरंतर त्या व्यक्तीला माहीत असतं की ही समोरची माणसं फक्त ‘अभिनय’ करत आहेत, तरीही त्यांच्याकडून मिळणाऱ्या दोन शब्दांच्या मायेसाठी तो लाखो रुपये खर्च करायला तयार असतो.
आणि त्यांच्या त्या शब्दांनी त्याला पुन्हा नव्याने जगण्याची उमेद निर्माण होते.
हा चित्रपट पाहिल्यानंतर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली, ती म्हणजे माणसाला अन्नाइतकीच भावनिक ओलाव्याचीही भूक असते.
‘Rental Family’ मध्ये आपण पाहतो की, लोक केवळ संवाद हवा म्हणून पैसे मोजतात. पण जेव्हा आपलं हेच नातं नैसर्गिक आणि भावनिकदृष्ट्या घट्ट असतं, तेव्हा ते आपल्याला केवळ आनंदच नाही, तर ‘गगनभरारी’ घेण्याचं बळ देतं.
जेव्हा आपल्याला माहीत असतं की, “जर मी गोते खात पडलो, तर मला सावरणारे हात आहेत,” तेव्हा आपण आयुष्यात मोठे निर्णय घ्यायला घाबरत नाही.
हे नात्यातील डीप इमोशनल कनेक्शन आपलं ‘सिक्युरिटी नेट’ बनतं.
या चित्रपटातून मला पुन्हा एकदा जाणवलं की, हजार दिखाऊ नात्यांपेक्षा आपल्या आयुष्यात ती ‘एक’ व्यक्ती महत्त्वाची असते, जिच्याकडे आपण आपलं मन मोकळं करू शकतो आणि असं सिक्युरिटी नेट असलेलं नातं निर्माण करण्यासाठी आपल्याला स्वतःच्या रिलेशनशिप स्किलवर काम करणं अत्यावश्यक आहे.
खरी नाती आपल्यासाठी आरसा बनतात . ती आपल्या चांगल्या गुणांचे कौतुक करतात आणि त्याचबरोबर आपल्या चुकांचीही जाणीव करून देतात.
Love relationship is an opportunity to take ownership of our shadow parts.
जेव्हा आपण आपल्यावर प्रेम करणाऱ्या व्यक्तीच्या नजरेतून स्वतःकडे पाहतो तेव्हा ती गोष्ट आपल्याला स्वतःमध्ये सुधारणा करण्याची आणि एक चांगली व्यक्ती बनण्याची प्रेरणा देते.
संशोधन सांगतं की, ज्यांची कौटुंबिक आणि सामाजिक नाती घट्ट आहेत, त्यांची निर्णयक्षमता अधिक चांगली असते.
‘रेण्टल फॅमिली’ मधला तो एकाकीपणा माणसाला आतून पोखरतो, पण याउलट, खरी माया माणसाला ऊर्जा देते.
पण लक्षात ठेवा, नोकरी/बिझनेस रिलेशनशिप फक्त त्यांच्या ग्रोथसाठी आपल्या सोबत असतात.
आपण आजारी पडल्यावर, खरोखरच भावनिक ओलाव्याचीही गरज असते. तेव्हा बिझनेस रिलेशनशिप कामी येत नाहीत.
एखादा मोठा प्रकल्प पूर्ण झाल्यावर मिळालेल्या तुमच्या यशाचा आनंद साजरा करायला प्रेमाची व्यक्ती सोबत कोणी नसेल, तर त्या यशाला काहीच अर्थ उरत नाही.
पैशाने आपण ‘माणसं’ गोळा करू शकतो, पण ‘माया’ नाही. आणि प्रगतीसाठी माणसांच्या गर्दीपेक्षा मायेची ऊब जास्त कामाला येते.
म्हणूनच आजपासून एक गोष्ट करायला सुरुवात करा.
नोकरी /व्यवसायाच्या ‘रेण्टल’ जगात सतत राहण्यापेक्षा, आपल्या खऱ्या जवळच्या माणसांशी दिवसातून एकदा तरी मनमोकळं बोला.
तुम्हाला सायलेंटली सपोर्ट करणाऱ्या व तुमच्या यशात ज्यांचा वाटा आहे, त्यांना “तुझ्यामुळे मी इथवर पोहोचलो,” असं सांगायला विसरू नका.
लक्षात घ्या, कधीकधी जवळच्या व्यक्तीला फक्त तुमचं ऐकून घेणं हवं असतं, तुमचा वेळ हवा असतो आणि ही गोष्ट कोणत्याही महागड्या भेटीपेक्षा त्यांच्यासाठी मौल्यवान असते.
चला तर मग, आपण आपली नाती इतकी घट्ट करूया की आपल्याला कोणत्याही ‘रेण्टल’ आधाराची गरज पडणार नाही. कारण जेव्हा मनं जोडलेली असतात, तेव्हाच आयुष्याची खऱ्या अर्थाने वाढ होते!
तुम्हाला काय वाटतं? तुमच्या प्रगतीत तुमच्या जवळच्या व्यक्तीचा भावनिक पाठिंबा किती मोलाचा ठरला?
☆
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : गौरी गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
प्रत्येक पुस्तकाच्या निर्मितीची काही ना काही गोष्ट ही असतेच. मराठी मनावर गेली 45 वर्षे अधिराज्य गाजवणाऱ्या ‘एक होता कार्व्हर’ या पुस्तकाच्या निर्मितीमागे ही काही रंजक गोष्टी आहेत..
राजहंसप्रकाशन
पुस्तकाच्या सुवर्ण महोत्सवी आवृत्तीनिमित्त खास काही आठवणी तुमच्यासाठी..
प्रसन्ना ठाकूर पानसे.
…
त्याचं झालं असं की आपल्या मुलांना रात्री झोपताना गोष्टी सांगाव्यात, यासाठी वीणाताई व त्यांचे पती (चंद्रकांत गवाणकर) नवनवीन पुस्तकं शोधत. एके दिवशी त्यांचे पती कार्व्हरवरचं इंग्रजी पुस्तक घेऊन आले. वीणाताईंनी त्यातल्या गोष्टी रात्री झोपताना मुलांना सांगायला सुरुवात केली. नेहमी गोष्टी सांगताना झोपणारी मुलं टक्क जागी राहिली.. आई.. पुढे काय झालं गं त्याचं? असं विचारत मुलांचे डोळे झरू लागले.. हे डोळे झरणे, मुलांना इतकी उत्कटता वाटणं, हा ‘एक होता कार्व्हर’ या पुस्तकाचं मूलस्थान सापडण्याचा क्षण होता..
‘तारांवरी पडावा केव्हा चुकून हात,
विस्तीर्ण पोकळीचा गंधार सापडावा, “
या चिं. त्र्यं. खानोलकर (#आरती_प्रभू)च्या ओळींप्रमाणे वीणाताईंच्या हाती गंधार सापडला होता…
त्यानंतर अनेक इंग्रजी पुस्तकं, संदर्भ ग्रंथ वाचत वीणाताई माहिती मिळवू लागल्या. आई आणि मुलांच्या गोष्टीतलं हे पुस्तक कागदावर येत गेलं. ही नव्या प्रवासाची नांदी होती… बाकी सोपस्कार आपोआप होत गेले. लिखाणाचे कागद माजगावकरांच्या ‘माणूस’पर्यंत पोहोचले.
मधल्या काळात काही घडामोडी घडल्या आणि ‘माणूस’ या मासिकाच्या दिवाळी अंकासाठी ‘कार्व्हर’ या विषयावर लिहायचं ठरलं. दिवाळीचा मूड लक्षात घेता संपूर्ण दिवाळी अंकात कार्व्हरची संघर्षगाथा मांडावी का? #मराठी माणसाला सातासमुद्रापारचा कार्व्हर आपलासा वाटेल का? अशा अनेक शंका माणूसचे संस्थापक श्री. ग. माजगावकर आणि दिलीप माजगावकर यांच्या मनात आल्या. प्रयोगावर भर देणार्‍या ‘माणूस’ मांसिकाने वेगळी वाट चोखाळायची ठरवली. दिवाळीचा संपूर्ण अंक ‘कार्व्हर’ या विषयावरच निघाला. ऐन दिवाळीत हा अंक उजळून गेला.
तो अतिशय लोकप्रियही ठरला. कित्येक महिने वाचकांची अभिप्रायाची पत्रं ‘माणूस’च्या कार्यालयात येत होती. सुरुवातीलाच ‘कार्व्हर’ला अशी अफाट लोकप्रियता मिळाली.
१९८१ मध्ये यावर पुस्तक काढायचं ठरलं. #दुर्गाभागवत यांनीही या सुमारास ‘कार्व्हर’वर लिहिलं होतं. पण आपल्यापेक्षाही वीणा गवाणकर यांना तो (कार्व्हर) सहजतेने उमगलाय, लिखाणाचा सूर सापडलाय, तेव्हा वीणाताईंनीच हे पुस्तक लिहावे, असा आग्रह दुर्गाबाईंनी धरला. एक लेखकानं दुसऱ्या लेखकाला समजून घेतलं तर किती उत्तम साहित्यकृती जन्माला येते याचं हे उत्तम उदाहरण.
दरम्यानच्या काळात #पुल देशपांडे यांना वीणाताईंनी पुस्तकाला प्रस्तावना लिहिण्याची विनंती केली. ते म्हणाले,
“हे पुस्तक लोकप्रिय ठरेल. पुस्तक स्वतःच्या पायांवर चालणारं आहे. त्याला कुणाच्या प्रस्तावनेच्या कुबड्यांची गरज नाही. “. त्यांच्या पत्रातील मजकूर मलपृष्ठावर छापण्याची परवानगी वीणाताईनी मागितली. त्यांनी उदारमनाने ती दिली. पुस्तकाच्या पहिल्या आवृत्तीवर ते पत्र छापलेलं आहे.
पुलंपासून सामान्यातल्या सामान्यांपर्यंत सर्व वयोगटातल्यांना सातासमुद्रापारचा ‘कार्व्हर’ आपला वाटू लागला. त्याच्या कथांनी मराठी माणसाच्या डोळ्यात अश्रू येऊ लागले, त्याच्या संघर्षातून प्रेरणा मिळू लागली. अपयश आलं, एकटं वाटलं, की हातात ‘कार्व्हर’चं पुस्तक येऊ लागलं. ते कधी मित्र बनलं तर कधी मार्गदर्शक (सेल्फ हेल्प बुक) झालं. मराठी माणसाच्या घराघरात हृदयात विराजमान झालं.
#अक्षरधारा च्या रसिकाताई राठिवडेकर सांगतात, की ‘कार्व्हर’ हे पुस्तक विकलं जात नाही, असा दिवस जात नाही.
बघा बरं. आजच्या पुस्तक आल्यानंतरच्या ४५ वर्षानंतरही त्याची लोकप्रियता कायम आहे. जेव्हा पुस्तक माणसाच्या मनामनात पोहोचतं, त्याला ते आपलं वाटतं, तेव्हा ती कलाकृती फक्त लेखकाची राहात नाही, तर आपल्या सर्वांची बनते. खरं सांगायचं तर लेखकाच्या आयुष्यात यापेक्षा आनंदाचा क्षण तो कोणता?
राहून राहून वाटतं या ‘कार्व्हर’ नावाच्या माणसाचं. तो बिचारा आयुष्यात स्वतःचं असं काही घेऊन आला नाही. आई ज्यानं पाहिली नाही, जन्मगाव नातलग कोणी नसलेलं ‘मेरी’चं पोर आयुष्यभर सर्वांना भरभरून देत गेलं. किती भाग्यवान ते अमेरिकेचे लोक.
आणि हो. ‘कार्व्हर’नं लेखिका प्रकाशकांनाही भरभरून दिलं. वीणाताईंनी त्यानंतर १५ पुस्तकं लिहिली आणि ती लोकप्रियही झाली. ‘#राजहंसप्रकाशन’ च्या गौरवशाली वाटचालीतलं ‘कार्व्हर’ हे मानबिंदू ठरलं. लेखक- प्रकाशक दोघांनी पुस्तकविक्रीतून मिळालेला मोठा भाग समाजासाठीही अर्पण केला.
आता चौथी -पाचवी पिढी ‘कार्व्हर’ वाचते. जेन झी लाही हे पुस्तक आपलसं वाटतंय… गेल्या 45 वर्षात
आजूबाजूचा समाज, समाजमाध्यमं बदलली, पण ‘कार्व्हर’ची लोकप्रियता सर्व वयोगटात कायम आहे.
‘कार्व्हर’ हा ‘कार्व्हर’ होता. एकमेवाद्वितीय होता, हे मान्य करावंच लागेल. आज अनेकदा आपल्या आयुष्यात प्रचंड निराशेचे, उदासीनतेचे क्षण येतात. सारं काही संपलं, असं वाटतं. त्या क्षणी या पुस्तकाचं कोणताही पान उघडलं आणि वाचलं की आपण पुन्हा सकारात्मक विचारांकडे वळतो.
कधीतरी वाटतं, या ‘कार्व्हर’वर #चित्रपट किंवा #नाटक अशी कलाकृती तयार व्हायला हवी होती.. पण नंतर
मनात विचार आला.. काहींच्या आयुष्यात, संघर्षात इतकी नाट्यमयता असते की चित्रपट फिका वाटावा. नाटकातली आभासी नाट्यमयता कमी पडावी.
या पुस्तकात वीणाताईंनी अनेक शब्दांपलीकडच्या गोष्टी मांडल्या आहेत. आपल्या मनात त्याचं चित्रीकरण होत राहतं. वाचताना प्रत्येकाच्या मनात त्याचा त्याचा म्हणून ‘कार्व्हर’ सापडत जातो.. अणि तो चिरंतन राहो..
* * * *
लेखिका:प्रसन्ना ठाकूर पानसे
प्रस्तुती: उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर ≈
वाचताना वेचलेले 
वाचताना वेचलेले 
वाचताना वेचलेले 
