Tag: #e-abhivyakti

संध्या बेडेकर

 मनमंजुषेतून 

☆ “Kaizen…“ ☆ संध्या बेडेकर ☆

Kaizen हे जापनीज तत्व आहे.

Place for Everything. Everything in place.  

आम्ही तिघी बहिणी. अगदी सख्या, म्हणजे आमचे आई वडील सेमच.

परंतु स्वभाव सवयी, आवड निवड बघून कोणाला खरं वाटणार नाही. एकाच हाताची पाची बोटं एक सारखी नसतात, असं म्हणतात ना, अगदी खरय. आई वडीलांच्या सवयी मुलांमध्ये उतरतात. तेही खरंय. कधी कधी दोन्ही घरच्या आजी आजोबांचाही मधून मधून उद्धार होत असतोच. शेवटी स्वतः चे काही गुण असतातच की.

व्यवस्थित पणा आळशीपणा. वगैरे वगैरे.

आमची ताई म्हणजे जपानी सूत्र म्हणजे 

KAIZEN  पाळणारी 

Place for everything. Everything in Place

सतत चांगल्यासाठी घरातील सर्वांबरोबर विचार विनिमय करून बदल करणारी.

 हे पाळणारी.

तिचं घर म्हणजे खूप विचारपूर्वक डिझाईन केलेले. अगदी पूर्ण आयुष्याचा विचार करून.

मुलं झाल्यावर, ती मोठी झाल्यावर, आपण म्हातारे झाल्यावर वगैरे वगैरे सर्व गोष्टी लक्षात ठेवून छान घर बांधलं. सवयींमध्ये एवढा व्यवस्थीत पणा आहे. त्यामुळे विचारांतही स्पष्टता, बोलणही स्पष्ट. कुठेही कनफ्युजन नाहीच. घर फक्त बांधलंच नाही तर ते ठेवलही व्यवस्थित. मुलं शिस्तीत वाढली, त्यामुळे तो व्यवस्थित पणा पूढे ही चालू राहिला. आजही आहेच.

तिच्या घरी तुम्ही काहीही मागा म्हणजे सुई दोरा, रबर बॅंड, एखादी इंद्रधनुष्यग, लिहायला कागद पेन, मॅचिंग कानातले म्हणजे काहीही. ती म्हणेल 

अग! माझ्या आलमरीत सेकंड ड्राॅववर मध्ये उजव्या बाजूला एका झिपलाॅक बॅग मध्ये बघ. तेथेच मिळेल तुला. एवढा आत्मविश्वास असतो ताईंच्या बोलण्यात.

घरातील प्रत्येक सामानाची जागा पक्की

Place for everything. ते सामान पण तेथेच असणार. Everything in place आठवतंही सर्व, कारण वर्षानुवर्षे त्या वस्तूची तीच जागा आहे.

ताई फक्त वस्तूंचेच व्यवस्थापन छान करते अस नाही, हा विचारपूर्वक व्यवस्थित पणा तिच्या प्रत्येक क्षेत्रात दिसतो. कारण विचारांचे व्यवस्थापन परफेक्ट आहे. चांगला बदल करायला ती नेहमीच तयार असते.

त्याउलट आमची दीदी. मस्त मौला. कोणतीही गोष्ट विचारा. अग! आहे घरात, पण शोधावी लागेल. शोधली तर नक्की मिळेल.

म्हणजे अगदी सुई दोरा ते पासपोर्ट, medical report ते साखरेचा डबा. म्हणजे डबा असतो ओटयावरच पण ओट्यावर इतर वस्तूंमध्ये शोधावा लागतो एवढंच. सर्व गोष्टी शोधल्यावर च मिळतात. पासपोर्ट कुठे मिळेल सांगता येत नाही. कधी कधी शोधण्याचे कष्टही वाया जातात. Anyways पण ती आनंदी असते. मजेत जगते.

माझं आपलं अधल मधलं काम. सोनं चांदी दागिने पासपोर्ट, अगदी जागेवर. बाकी वस्तू बऱ्यापैकी जागेवर. परंतु ताई सारख माझ्या आलमरीत सेकंड ड्रावर मध्ये••• वगैरे म्हणजे एवढ्या डिटेल्स मध्ये सांगायची काही हिम्मत नाही माझी.. कधी मिळतात वस्तू, कधी नाही. वस्तू त्याच जागेवर ठेवल्या जात नाहीत म्हणून गडबड होते. एखाद्या वेळेस खूप व्यवस्थित आवरून ठेवलं तर स्वतः बद्दल छान वाटत. परंतु महिन्याभरात जैसे थे. खूप सांभाळून ठेवलेली वस्तू तर हमखास वेळेवर मिळत नाहीच. वेळेवर विकत घ्यावी लागते. उगीचच पैसे खर्च होतात. वाईट वाटत.

तसे आमच्या तिघींचे संसार मजेत चालू आहेत.

जो है, जैसा है, उसमें हम सब खुश हैं ।

ताईला भेटल्यावर प्रत्येक वेळी तिच कौतुक वाटतं. एखाद्या बाईने किती व्यवस्थित असावं?? कधीच पेटीकोट शोधावा लागत नाही. मॅचिंग नेहमी कसं काय जमतं बुआ? आश्चर्यच वाटतं. नेमकी तीच डबी कशी काय मिळते? काही शोधाशोध नाही, डब्यांची हुसकाहुसकी नाही. साडयांचा ढीग तसाच व्यवस्थीत.

तेच दीदीचे म्हणजे कुठे जायचे म्हंटले तर पसरलेल्या घरात अजून थोडा पसारा वाढतो.

माझं आपलं वेगळंच प्रकरण. ठीक ठाक. खूप व्यवस्थित तर नाहीच पण जेमतेमच. हुसकाहुसकी शोधाशोध असतेच. शेवटी दुसरच काही तरी ठरत. त्यामुळे गोंधळ असतोच.

माझ्या आणि दीदींच्या मुलांचं कौतुक म्हणजे घरी चहा पिऊन झाल्यावर तो कप तेथेच असतो, वाळतो. पण ताईकडे मात्र ही मुलं कप लगेच बेसिन मध्ये ठेवतात.

प्रत्येक वेळी मी ठरवते. स्वतः मध्ये बदल करायचा, हळूहळू मुलांनाही सवय लावायची. व्यवस्थित पणा म्हणजे वेळेवर काम करणे. वेळ वाचतो. चिडचिड कमी होते. यात फायदाच जास्त आहे. तसा उशीरच झाला आहे पण काही हरकत नाही 

देर आए दुरुस्त आए।  

सुबह का भूला अगर घर लौट आए तो उसे भूला नहीं कहते।

थोडा फरक नक्कीच पडेल. मुलांना पूढच्या आयुष्यात त्याचा फायदाही होईल.

आज सहा महिन्यांनंतर ताई घरी आली. माझ्यातला बदल बघून हसून शाब्बास म्हणाली.

 म्हणाली, 

Yes,

Kai म्हणजे बदल 

आणि Zen म्हणजे चांगला.

सतत चांगले बदल घडवत रहाणे.. मग प्रगती निश्चितच होणार. वेळ नक्कीच वाचणार. मग 

ते आपले घर असो, एखादी संस्था असो नाहीतर स्वतः चे व्यक्तिमत्त्व असो. प्रगती नक्की होणार.

फक्त बदल करायची मानसिक इच्छा, तयारी, आणि सातत्य पाहिजे.

© संध्या बेडेकर 

वारजे, पुणे.  

7507340231

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री राजेश्वर बी. पारखे

अल्प परिचय

व्यवसाय : राहता तालुक्यात शेती, बॉश पंप, इंजेक्टर दुरुस्ती.

 इंद्रधनुष्य 

☆ नायक ☆ श्री राजेश्वर बी. पारखे ☆

☆

भल्या पहाटे माझ्या मुलीला डॉ. प्राप्तीला व माझ्या आईला शिर्डी ला सहा वाजताच्या भुसावळ एस. टी. बसने जळगाव ला जाण्यासाठी सोडवून परत माघारी श्रीरामपूर ला निघालो,

पहाटेची वेळ होती पावसाळ्याचे दिवस असल्यामुळे एकदम मस्त आल्हाददायक वातावरण होते,

आदल्या तीन दिवस आधीच जवळ जवळ एक हजार किलोमीटर च्या आसपास एस. टी. प्रवास झालेला होता,

प्रवासात नेहमी मला कोणी न कोणी असामान्य व्यक्तिमत्त्व नक्कीच भेटते… परंतु पूर्ण प्रवासात असा कोणीच भेटलेला नव्हता,

आपली 2006 सालची मारुती व्हॅन घेऊन राहत्याच्या चौफुलीत गाडीचा वेग कमी केला आणि तिथेच एका 19 ते 20 वर्षाचा तरुणाने मला हात केला त्याला पाहून आपसूक माझा पाय ब्रेक वर अलगद गेला,

रस्ता पूर्ण मोकळा होता तिथेच हा मुलगा उभा होता,

उंचा पुरा, सडपातळ शरीरयष्टी, निमगोरा, उभट चेहरा असलेला, हलकीशी कोवळी दाढी चेहऱ्यावर असलेला, हॅवर सॅक पाठीमागे लटकवलेली, कानात अगदी साध्या पद्धतीचे हेड फोन चे बोळे अडकवलेले, चेहरा मात्र प्रचंड आकर्षक असलेल्या या तरुणाला बघून त्याच्या जवळच मी गाडी थांबवली,

त्याने एक स्मित हास्य दिले,

माहीत नाही तो किती वेळेपासून इथं असा एकटाच उभा राहिला असेल, ही जाणीव ठेवूनच थांबलो आणि त्याला पुढील सीट वर बसायला सांगितले,

विनम्र पणे तो थँक्यू म्हणायला विसरला नाही…

श्रीरामपूर च्या दिशेने प्रवास सुरु झाला, मस्त सकाळच्या वातावरणात त्या गार हवेचा आनंद घेत सहज मी त्याच्या कडे बघितले,

तसा तो हळुवार हसला,

मी त्याला विचारले कुठे जायचे आहे तो म्हणाला”बाभळेश्वर”,

मी म्हटलं तिथेच की अजून कुठे,

तो म्हणाला “मला ममदापूर ला जायचे आहे”

मी म्हटलं अरे वा!    रस्त्यातच आहे “सोडतो मी तुला”

पुढे अजून विचारले “तिथं कुठं राहतो”,

तो म्हणाला “माझे वडील येतील मला घ्यायला”

मी म्हटलं कुठून… उत्तर आले “वाकडी तुन”

मी त्याला म्हटलं मग आपण अस्तगाव मधून जाऊ तिथे वाकडी चौफुली तच तुला सोडतो,

त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला,

गाडी ने मस्त वेग घेतला होता,

मी मध्येच विचारले तू कुठून आलास, तो म्हणाला “लातूर” हुन…

असे म्हणताच तिथून का बरे?

तो म्हणाला ते “माझा सत्कार होता लातूरला”

मोटेगावकर सरांनी सत्कार केला,

माझ्या कपाळावर विस्मयकारी आठ्या आल्या,

आणि पुन्हां उत्सुकता ताणून राहिली म्हणून विचारले कसला सत्कार?

तो म्हणाला ते “नीट परीक्षेत मला 592 मार्क्स पडले म्हणून”!

मला तर आश्चर्याचा धक्का च बसला…

भले भले कितीतरी मुलं कष्ट, पैसा खर्च करून या “नीट” च्या अति अवघड परीक्षेत यशस्वी होत नाही अन या बहादराने तर कमाल च केली होती,

मी अक्षरशः कंट्रोल करून गाडी साईडला थांबवली,

आणि पुन्हां त्याला विचारले, किती मार्क्स? तो उत्तरला 592 मार्क्स,

मी आश्चर्यकारक रित्या सुखद धक्का पोहचल्यागतच त्याला मनोभावे हस्तांदोलन केले,

त्याचे अभिनंदन केलें,

मनात म्हटलं अरे! हा तर टॉप च्या गव्हमेंट कॉलेज ला डॉक्टर डिग्री घेणारा विद्यार्थी आहे…

माझ्या व्हॅन मध्ये पहिलांदाच एव्हढे मोठे “नीट” मध्ये मार्क्स पडलेला भावी डॉक्टर विद्यार्थी बसलेला होता,

आता त्याची विचारपूस करायला सुरुवात केली त्याने त्याचे नाव “विनायक विठ्ठलराव एलम” असे सांगितले,

वडील विहिर खोदकामाच्या ट्रॅक्टर वर ब्लास्टींग चे अतिशय जोखमीचे काम करतात असे सांगितले,

मोठी बहीण “पूजा” तिलाही दहावी ला 97. 70% मार्क्स मिळाल्याचे त्याने सांगितले, तीनेही Msc (maths) केले आहे आणि दोन नंबर ची बहीण “स्वप्नाली” इंजिनिअरिंग ची डिग्री करून MPSC ची पहिली परीक्षा पास झाल्याचे सांगितले,

तो सांगत होता आणि मी फक्त आणि फक्त ऐकतच होतो…

एका मागून एक शैक्षणिक धक्के मला बसत होते…

मी विचारले तुझ्या वडिलांचे शिक्षण ते किती?

तो म्हणाला पाचवी आई दुसरी झालेली,

हातावरचे मिळेल ते काम करून या आई वडिलांनी पोटाला चिमटा देऊन शिकवले असे तो भावुक होऊन सांगू लागला…

त्याचे डोळे हे सांगताना पाणावलेले मला जाणवले,

मी म्हंटले तुमच्या वडिलांची ही आता माझी भेट होईल खूप समाधान व आनंद वाटेल मला!

तो गाळातच हसला,

तो म्हणाला माझ्या वडिलांनी दिवसा ट्रॅक्टर व रात्री मिळेल ते काम करून आम्हां तिघांही भावंडाना शिकविले,

त्यांच्या कष्टाचे चीज झाले,

तेव्हढ्यात वाकडी गावाची चौफुली आली, मी गाडी थांबवली,

त्याने वडिलांना फोन करून तशी कल्पना दिली होती,

मी व भावी डॉक्टर खाली उतरलो,

तेव्हढ्यात जुनाट होंडा गाडीवर त्याचे वडील विठ्ठलराव आले, उंचे पुरे, रापलेला चेहरा,

अक्षरशः कामाचे मळके कपडे, वरची गुंडी उघडी पण अतिशय लोभस व कष्टाळू व्यक्तिमत्त्व मी जवळून पहात होतो,

मी अदबीने हस्तांदोलना साठी हाथ पुढे केला…

त्यांनीही लाजत आपला हाथ पुढे केला,

एका प्रचंड कष्टकऱ्याचा कडक व यशस्वी हाथ मी पहिल्यांदाच अनुभवत होतो…

त्यांचे मनःपुर्वक खूप खूप अभिनंदन केले,

मी म्हंटलो “विठ्ठलराव मानलं राव तुम्हांला पोरांनी तुम्हां आई बापाचं नाव कमावलं”,

त्यांचं उत्तर आलं “आपण काढलेले वाईट दिस लेकरांना येऊ नये बस एव्हढंच मनासनी ठेवलं… बाकी भगवंताची क्रिपा…

हे वाक्य म्हणताना डोक्यापासून ते पाया पर्यंत नागमोडी वेव्हज घेत ते ओशाळून अगदी अदबीने सांगत होते…

“मी तुम्हाला पण ओळखतो मी अन सचिन मोमले लई वर्षांपूर्वी एकदा ट्रॅक्टर चा पंप तुमच्या कडे घेऊनआलो होतो… “

बऱ्याच वेळ विचार करीत असतानाचे उत्तर मला मिळाले ‘यांची स्मरणशक्ती दांडगी आहे आणि तीच या मुलात आल्यामुळे त्याची हुशारी उदयास आली…

मी म्हणालो आता जग तुम्हांला ओळखील…

मनाला खूप समाधान वाटले,

एक फोटो होऊन जाऊ द्या “डॉक्टर” त्या मुलाला म्हणताच; तो लाजला,

आपल्या वडिलांना इशारा करून वरची गुंडी लावायला त्याने आवर्जून सांगितली,

या वयात परिपक्वतेचा अनुभव घेणारा हा “विनायक” आता आमच्या पंचक्रोशीत नव्हे तर जवळपासच्या सगळ्या तालुक्यात मधील शिक्षणातला “नायक”झाला होता…

मोटारसायकल लिलया फिरवत विठ्ठलराव यांनी विनायक ला पाठीमागे बसवून टाटा करीत आपल्या घरी निघाले, काळ्या मातीत राब राब राबून एक “नायक” या बापानी या समाजाला दिला होता कारण त्याची पै न पै कष्टाची होती आणि सृष्टीनिर्म्यात्याला ती मान्य होती…

ते दिसेनासे होइपर्यंत मी फक्त एकटक त्यांच्या कडे बघतच होतो…

अनुभवातील शब्द…

© श्री राजेश्वर पारखे

जिल्हा अहिल्यानगर, श्रीरामपूर

 9822258403

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

स्वाती मंत्री

 वाचताना वेचलेले 

☆ सद्गुरू… लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती –  स्वाती मंत्री ☆

☆

चुकले ते एकाच ठिकाणी… शरणागती ही कृती नाही, ती अवस्था आहे. पाया पडणे ही शरणागतीची सुरुवात असेल, पण ती शरणागती नाही. शरणागती म्हणजे माझे मला कळत नाही, माझ्या मनाचा मला भरवसा नाही, माझ्या बुद्धीची मर्यादा मला माहीत आहे आणि म्हणून मी आता तुमच्यावर सोडतो. हे ओठांवरी येणे सोपे पण मनाने म्हणणे हेच खरे कठीण आहे. कारण आपला अहंकार हे म्हणणे देत नाही. तो म्हणतो अरे, आपण काय कमी आहोत? आपण स्वतः करू.

दत्त महाराजांच्या परंपरेत एक गोष्ट नेहमी सांगितली जाते सद्गुरू हे आपल्याला नको त्या गोष्टी देत नाहीत, पण हव्या त्या गोष्टी आपल्याला तयार केल्याशिवाय देत नाहीत. म्हणजे काय? म्हणजे असे की आपण जेव्हा खऱ्या अर्थाने शरण जातो, तेव्हा सद्गुरू आधी आपल्या आतील अनावश्यक प्रश्न गोष्टी साफ करायला सुरुवात करतात. आणि हे साफ करणे सुखाचे नसते. जुन्या सवयी जातात, जुने आधार सुटतात, जे माझे वाटत होते ते एकेक करून निघून जाते. हे सुरू झाले की माणूस घाबरतो अरे, हे काय होतेय? मी शरण गेलो तर आणखी त्रास?

पण हाच तो क्षण असतो जेव्हा सद्गुरू खरे काम करत असतात. कुंभाराने मडके बनवताना आधी माती मऊ करावी लागते, चांगली तुडवावी लागते, मग आकार द्यावा लागतो, मग भट्टीत टाकावे लागते तेव्हा कुठे ते मडके पाणी धरायला तयार होते. आपले आयुष्यही असेच असते. सद्गुरूच्या हाती स्वतःला सोपवणे म्हणजे त्या मातीसारखे होणे जी स्वतःचा आकार विसरते आणि कुंभाराच्या हातात स्वतःला झोकून देते.

शरणागतीनंतर जे होते ते शब्दांत सांगणे कठीण आहे पण एक गोष्ट नक्की होते. भीती कमी होते. जी माणसे, जी परिस्थिती आधी असह्य वाटायची त्यांच्याकडे बघण्याची नजर बदलते. हे का झाले माझ्यासोबत? हा प्रश्न हळूहळू यातून मला काय शिकायचे आहे? असा होतो. हा बदल लहान वाटतो, पण हाच सर्वात मोठा बदल आहे. कारण प्रश्न बदलला की उत्तर बदलते, उत्तर बदलले की जगणे बदलते.

सद्गुरूला शरण गेल्यावर माणूस परिपूर्ण होतो असे नाही. चुका होतात, अडखळणे होते, मन पुन्हा भरकटते. पण फरक एकच असतो आता एकट्याने भरकटत नाही. सद्गुरू सोबत असतात. अंधारात चालताना दिवा हातात असेल तर वाट चुकत नाही असे नाही पण पडलो तरी उठता येते, कारण काय झाले ते दिसते. सद्गुरू हा असा दिवा आहे जो विझत नाही, जो थकत नाही, जो माघार घेत नाही… अगदी खरं आहे..

संकल्प करायला काय हरकत आहे मी आजपासून सद्गुरूवर विश्वास ठेवतो. माझ्या समजुतीपेक्षा त्यांची कृपा मोठी आहे. इतकेच पुरे आहे. बाकी सारे सद्गुरू पाहतात ना…

ll श्री गुरुदेव दत्त ll

ll दत्तरुप ll

 ☆

लेखक:अज्ञात

प्रस्तुती: स्वाती मंत्री

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संजय भारद्वाज

(श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही  गंभीर लेखन।  शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है।साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं  और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं।  हम आपको प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक  पहुँचा रहे हैं। सप्ताह के अन्य दिवसों पर आप उनके मनन चिंतन को  संजय दृष्टि के अंतर्गत पढ़ सकते हैं।)

श्रावण मास निमित्त पुनर्पाठ में आज से  पढ़िए ‘निर्वाणषटकम्’ पर  छह अंकों की यह शृंखला-

संजय दृष्टि – शिवोऽहम्… (१)

।। चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम्।।

गुरु द्वारा परिचय पूछे जाने पर बाल्यावस्था में जगद्गुरु आदि शंकराचार्य द्वारा दिया गया उत्तर निर्वाण षटकम् कहलाया। वेद और वेदांतों का मानो सार है निर्वाण षटकम्। इसका पहला श्लोक कहता है,

मनोबुद्ध्यहङ्कार चित्तानि नाहं

न च श्रोत्रजिह्वे न च घ्राणनेत्रे ।

न च व्योम भूमिर्न तेजो न वायुः

चिदानन्दरूपः शिवोऽहम् शिवोऽहम् ॥

मैं न मन हूँ, न बुद्धि, न ही अहंकार। मैं न श्रवणेंद्रिय (कान) हूँ, न स्वादेंद्रिय (जीभ), न घ्राणेंद्रिय (नाक) न ही दृश्येंद्रिय (आँखें)। मैं न आकाश हूँ, न पृथ्वी, न अग्नि, न ही वायु। मैं सदा शुद्ध आनंदमय चेतन हूँ, मैं शिव हूँ , मैं शिव हूँ।

मनुष्य का अपेक्षित अस्तित्व शुद्ध आनंदमय चेतन ही है। आनंद से परमानंद की ओर जाने के लिए, चिदानंद से सच्चिदानंद की ओर जाने के लिए साधन है मनुष्य जीवन।

सर्वसामान्य मान्यता है कि यह यात्रा कठिन है। असामान्य यथार्थ यह  कि यही यात्रा सरल  है।

इस यात्रा को समझने के लिए वेदांतसार का सहारा लेते हैं जो कहता है कि अंत:करण और बहि:करण, इंद्रिय निग्रह के दो प्रकार हैं।  मन, बुद्धि और अहंकार अंत:करण में समाहित हैं। स्वाभाविक है कि अंत:करण की इंद्रियाँ देखी नहीं जा सकतीं, केवल अनुभव की जा सकती हैं। संकल्प- विकल्प की वृत्ति अर्थात मन, निश्चय-निर्णय की वृत्ति अर्थात बुद्धि एवं स्वार्थ-संकुचित भाव की वृत्ति अर्थात अंहकार। इच्छित का हठ करनेवाले मन, संशय निवारण में महत्वपूर्ण भूमिका निभानेवाली बुद्धि और अपने तक सीमित रहनेवाले अहंकार की परिधि में मनुष्य के अस्तित्व को समेटने का प्रयास हास्यास्पद है।

बहि:करण की दस इंद्रियाँ हैं। इनमें से चार इंद्रियों आँख, नाक, कान, जीभ तक मनुष्य जीवन को बांध देना और अधिक हास्यास्पद है।

सनातन दर्शन में जिसे अपरा चेतना कहा गया है, उसमें निर्वाण षटकम् के पहले श्लोक में निर्दिष्ट आकाश, भूमि, अग्नि, वायु, मन, बुद्धि, अहंकार जैसे स्थूल और सूक्ष्म दोनों तत्व सम्मिलित हैं। अपरा प्रकृति केवल जड़ पदार्थ या शव ही जन सकती है। परा चेतना या परम तत्व या चेतन तत्व या आत्मा का साथ ही उसे चैतन्य कर सकता है, चित्त में आनंद उपजा सकता है, चिदानंद कर सकता है।

आनंद प्राप्ति में दृष्टिकोण महत्वपूर्ण है। दृष्टिकोण में थोड़ा-सा परिवर्तन, जीवन में बहुत बड़ा परिवर्तन लाता है। मनुष्य का अहंकार जब उसे भास कराने लगता है कि उसमें सब हैं, तो यह भास, उसे घमंड से चूर कर देता है। दृष्टिकोण में परिवर्तन हो जाए तो वह धन, पद, कीर्ति पाता तो है पर उसके अहंकार से बचा रहता है। वह सबमें खुद को देखने लगता है। सबका दुख, उसका दुख होता है। सबका सुख, उसका सुख होता है। वह ‘मैं’ से ऊपर उठ जाता है।

यूँ विचार करें करें कि जब कोई कहता है ‘मैं’ तो किसे सम्बोधित कर रहा होता है? स्वाभाविक है कि यह यह ‘मैं’ स्थूल रूप से दिखती देह है। तथापि यदि आत्मा न हो, चेतन स्वरूप न हो तो देह तो शव है। शव तो स्वयं को सम्बोधित नहीं कर सकता। चिदानंद चैतन्य, शव को शिव करता है  और जगद्गुरु आदि शंकराचार्य के शब्द सृष्टि में चेतनस्वरूप की उपस्थिति का सत्य, सनातन प्रमाण बन जाते हैं।

इसीलिए कहा गया है, ‘शिवोहम्’,..मैं शिव हूँ..’मैं’ से शव का नहीं शिव का बोध होना चाहिए। यह बोध मानसपटल पर उतर आए तो यात्रा बहुत सरल हो जाती है।

यात्रा सरल हो या जटिल, इसमें अभ्यास की बड़ी भूमिका है। अभ्यास के पहले चरण में निरंतर बोलते, सुनते, गुनते रहिए, ‘शिवोऽहम्।’

© संजय भारद्वाज   

डाॅ राकेश सक्सेना

(डाॅ राकेश सक्सेना जी पूर्व सदस्य हिंदी सलाहकार समिति, खान मंत्रालय, भारत सरकार, जेएलएन पी०जी० काॅलेज, एटा से हिंदी विभागाध्यक्ष पद से सेवानिवृत्त हैं। कनाडा, भूटान, नेपाल, श्रीलंका, ताशकंद आदि देशों की विदेश यात्राएँ। 07 मौलिक कृतियां, 20 सम्पादित, अनगिनत पत्र-पत्रिकाओं में रचनाएँ प्रकाशित.  आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय आलेख  – पावस ऋतु के विषैले जीव: पहचान, संरक्षण और सुरक्षा।)

☆ आलेख – पावस ऋतु के विषैले जीव: पहचान, संरक्षण और सुरक्षा ☆ डाॅ राकेश सक्सेना

भारतीय ऋतुचक्र में पावस केवल हरियाली, कृषि समृद्धि तथा वर्षा का ही नहीं, यह जैव विविधता की दृष्टि से भी अत्यन्त सक्रिय और रचनात्मक काल होता है। महीनों से सूखी मिट्टी में सोए हुए बीज अंकुरित हो जाते हैं, हिरण-लोमड़ी इसी मौसम में पैदा होते हैं, मेंढ़क-टोड प्रजनन शुरू कर देते हैं, तितलियाँ, मधुमक्खी, दीमक, जुगनू की संख्या कई गुना बढ़ जाती है, नदियाँ- तालाब पानी से भर जाते हैं और इसी समय अनेक विषैले जीव — साँप, बिच्छू, मकड़ियाँ और कनखजूरे अपने आवासों से निकलकर  बस्तियों में दिखाई देने लगते हैं। परिणामस्वरूप सर्प एवं बिच्छूदंश जैसी अनेक घटनाएँ घटित होने लगती हैं। इस ऋतु में तापमान, आर्द्रता और नमी बढ़ जाती है। वर्षा के कारण बिलों में पानी भर जाता है, प्रजनन काल आरम्भ होने व भोजन की उपलब्धता बढ़ने से ये विषैले जीव मानव-आवासों की ओर बढ़ जाते हैं।

भारत में तीन सौ से अधिक साँपों की प्रजातियाँ पाईं जाती हैं, जिनमें लगभग साठ प्रजातियाँ अधिक विषैली होती हैं। भारतीय कोबरा, सामान्य करैत, रसेल वाइपर, साॅस्केल्ड वाइपर सर्वाधिक घातक सर्प होते हैं। अधिकांश सर्पदंश की घटनाएँ इन्हीं से सम्बन्धित होती हैं। बिच्छू की भी यहाँ सौ से अधिक प्रजातियाँ पाईं जाती हैं। लाल और काले बिच्छुओं का डंक अत्यधिक घातक व पीड़ादायक होता है। यहाँ की अधिकांश मकड़ियाँ विषैली किन्तु हानिरहित होती हैं। कुछ प्रजातियों का विष त्वचा व स्नायुतंत्र को प्रभावित करता है। कनखजूरा का विष भी प्राणघातक तो नहीं होता किन्तु पीड़ा, सूजन तथा एलर्जी उत्पन्न करता है। ततैया, बर्र, मधुमक्खियाँ तथा इल्ली भी विषैला प्रभाव उत्पन्न करती हैं। सभी विषैले साँपों का विष एक जैसा नहीं होता। कुछ का विष मस्तिष्क और स्नायुतंत्र को प्रभावित करता है जिसमें पलकें झुक जाती हैं, बोलने में कठिनाई, साँस लेने में परेशानी व माँसपेशियाँ शिथिल हो जाती हैं। नाग और करैत का विष इसी प्रकार होता है। कुछ का रक्त पर प्रभाव पड़ता है, रक्त के थक्के बनने की क्षमता को प्रभावित करता है। मसूड़ों से रक्तस्राव, मूत्र में रक्त, गुर्दों पर दुष्प्रभाव आदि इनके लक्षण होते हैं। रसेल वाइपर इसका प्रसिद्ध उदाहरण है। कुछ सर्पों का विष ऊतकों को क्षति पहुँचाता है। यह विष काटे गए स्थान की कोशिकाओं को नष्ट करता है। तीव्र सूजन, फफोले, संक्रमण,ऊतकों का नष्ट होना इसके प्रमुख लक्षण होते हैं।

ये विषैले जीव जहाँ एक ओर हानिकारक हैं वहाँ दूसरी ओर पारिस्थितिकी में उपयोगी घटक भी हैं। साँप एक वर्ष में सैकड़ों चूहों को खा जाते हैं। यदि ये नहीं होंगे तो कृषि को नुकसान होगा, अनाज भंडारण कठिन होगा, चूहों से फैलने वाले रोगों में वृद्धि होगी। सर्प स्वयं खाद्य श्रृंखला का हिस्सा है। ये स्वयं गरुड, मोर, नेवला, उल्लू जैसे जीवों के भोजन बनते हैं। इनके विष से अनेक औषधियों के विकास पर अनुसंधान हो रहा है। भारत में अधिकांश साँप वन्यजीव संरक्षण अधिनियम 1972 के अंतर्गत संरक्षित हैं। इनका शिकार, अवैध व्यापार, अनावश्यक हत्या दण्डनीय अपराध माना गया है। यदि किसी घर या परिसर में ये दिखाई दें तो मारने के बजाय प्रशिक्षित वन विभाग अथवा अधिकृत सर्परक्षक को सूचना देना उचित बताया गया है।

पावस ऋतु में इन विषैले जीवों से स्वयं को बचाना अति आवश्यक है। दुर्घटनाओं से बचाव हेतु रात को टाॅर्च का उपयोग करें, ऊँचे जूते पहनकर खेतों में जाएँ, हाथ डालने से पूर्व लकड़ी,घास या पत्थरों को डण्डे से हटाएँ, झाड़ियाँ- कचरा आसपास न रखें, दरवाजों और खिड़कियों की दरारें बंद रखें। सर्पदंश से होने वाली अनेक मौतें समय पर उपचार न मिलने के कारण होती हैं। गाँवों में आज भी कई लोग झाड़- फूँक, ताबीज, मंत्र व घरेलू नुस्खों पर भरोसा करते हैं, जिससे बहुमूल्य समय नष्ट हो जाता है। घाव को चाकू से काटना, विष चूसने का प्रयास करना, बर्फ लगाना, बहुत कसकर पट्टी बाँधना, झाड़- फूँक, रोगी को शराब पिलाना इन उपायों से लाभ नहीं होता, स्थिति गंभीर हो जाती है। समय पर अस्पताल पहुँचने से रोगियों का सफल उपचार सम्भव है। अत: सर्पदंश केवल वन्यजीवों से जुड़ी समस्या ही नहीं, जनस्वास्थ्य, ग्रामीण चिकित्सा व्यवस्था, समय पर उपचार और जनजागरूकता से भी जुड़ा विषय है। जब समाज ज्ञान और जागरूकता को अपनाएगा तभी पावस ऋतु की हरियाली के साथ मानव और वन्यजीवों का संतुलित सहअस्तित्व सुरक्षित रह सकेगा।

■

©  डाॅ राकेश सक्सेना

पूर्व हिंदी विभागाध्यक्ष, 68, शान्तीनगर, एटा ( उ०प्र० ) 207001

मोबाइल: 94122 82235

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈