हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ विवेक की पुस्तक चर्चा # २१२ ☆ “मन का मुसाफ़िर (यात्रा वृतांत)” – लेखक : श्री अखंड गहमरी ☆ चर्चा – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’☆

श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ 

(हमप्रतिष्ठित साहित्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’  जी के आभारी हैं जो  साप्ताहिक स्तम्भ – “विवेक की पुस्तक चर्चा” शीर्षक के माध्यम से हमें अविराम पुस्तक चर्चा प्रकाशनार्थ साझा कर रहे हैं । श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र जी, मुख्यअभियंता सिविल (म प्र पूर्व क्षेत्र विद्युत् वितरण कंपनी, जबलपुर ) पद से सेवानिवृत्त हुए हैं। तकनीकी पृष्ठभूमि के साथ ही उन्हें साहित्यिक अभिरुचि विरासत में मिली है। उनका दैनंदिन जीवन एवं साहित्य में अद्भुत सामंजस्य अनुकरणीय है। इस स्तम्भ के अंतर्गत हम उनके द्वारा की गई पुस्तक समीक्षाएं/पुस्तक चर्चा आप तक पहुंचाने का प्रयास  करते हैं।

आज प्रस्तुत है श्री अखंड गहमरी जी द्वारा लिखित  “मन का मुसाफ़िर (यात्रा वृतांत)” पर चर्चा।

☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक की पुस्तक चर्चा#  २१२ ☆

☆ “मन का मुसाफ़िर (यात्रा वृतांत)” – लेखक : श्री अखंड गहमरी ☆ चर्चा – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

मन का मुसाफ़िर (यात्रा वृतांत)

लेखक – अखंड गहमरी

चर्चा : विवेक रंजन श्रीवास्तव, भोपाल

☆ मुख्य विषय : यात्रा, प्रकृति, संस्कृति, लोकजीवन एवं मानवीय संवेदनाएँ– श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

यह किताब यात्रा के माध्यम से सांस्कृतिक चेतना का विस्तार, प्राकृतिक सौन्दर्य का सजीव चित्रण, स्थानीय समाज और जीवन-मूल्यों का सजीव परिचय, अनुभव प्रधान एवं संवेदनशील रोचक पठनीय अभिव्यक्ति, यात्रा, संवेदना और संस्कृति का जीवंत दस्तावेज़ है।

प्रारंभिक पृष्ठों से ही यह किताब स्पष्ट संकेत देती है कि यह केवल पर्यटन-वृत्तांत नहीं, बल्कि अनुभवों, संस्कृतियों और मानवीय संवेदनाओं का संग्रह योग्य दस्तावेज़ है।  लेखक ने यात्रा को मनोरंजन या स्थल-दर्शन तक सीमित न मानकर जीवन को समझने का माध्यम माना है। अनुक्रम पर दृष्टि डालने से ही स्पष्ट होता है कि पुस्तक में विभिन्न स्थलों, प्रसंगों और अनुभवों को क्रमबद्ध रूप से स्वतंत्र अध्यायों में अभिव्यक्त किया गया है। यह संरचना पाठक को यात्रा के विविध आयामों से हिस तरह परिचित कराती है, मानो वह स्वयं सहयात्री है।

लेखक की दृष्टि केवल प्राकृतिक दृश्यों के वर्णन तक सीमित नहीं रहती, बल्कि प्रत्येक स्थान के सांस्कृतिक परिवेश, वहाँ के लोगों के जीवन, उनकी परम्पराओं तथा मानवीय संबंधों को भी समान महत्त्व देती है। इसी कारण पुस्तक का स्वर केवल विवरणात्मक न होकर अनुभवात्मक और चिंतनपरक है। लेखक पाठक को यह अनुभव कराता है कि यात्रा का वास्तविक अर्थ बाहरी संसार को देखने के साथ-साथ उन संदर्भों में स्वयं के भीतर झाँकना भी है।

भाषा की दृष्टि से पुस्तक अत्यंत सहज, प्रवाहपूर्ण और आत्मीय शैली में लिखी हुई है। लेखक अनावश्यक शब्दाडम्बर से बचते हुए सरल शैली में अपने अनुभवों को व्यक्त करता है। वर्णन में दृश्यात्मकता इतनी प्रभावी है कि पाठक स्वयं को यात्रा का सहभागी अनुभव करने लगता है। प्रकृति, पर्वत, मार्ग, स्थानीय वातावरण और जनजीवन के चित्रण में गहमरी जी की संवेदनशीलता स्पष्ट दिखाई देती है।

पुस्तक के स्पष्ट रूप से पठनीय अंशों में लेखक का यह कथन विशेष रूप से उल्लेखनीय है— “यात्राएँ मनुष्य को केवल नए स्थानों से नहीं, नए अनुभवों से भी परिचित कराती हैं।” यह वाक्य सम्पूर्ण पुस्तक की मूल चेतना को अभिव्यक्त करता है। लेखक के अनुसार यात्रा का वास्तविक लाभ केवल भौगोलिक विस्तार नहीं, बल्कि अनुभवों का विस्तार है। यही अनुभव व्यक्ति के दृष्टिकोण को व्यापक बनाते हैं और उसे जीवन के विविध रूपों को समझने की क्षमता प्रदान करते हैं।

इसी तरह उनका उल्लेखनीय कथन है— “प्रकृति के निकट पहुँचकर मनुष्य अपने भीतर की शांति को पहचानने लगता है।” इस विचार में लेखक की प्रकृति-दृष्टि निहित है। प्रकृति यहाँ केवल सौन्दर्य का विषय नहीं, बल्कि मानसिक संतुलन, आत्मचिंतन और आंतरिक शांति का आधार बनकर उभरती है। आधुनिक जीवन की भागदौड़ के बीच यह संदेश अत्यंत प्रासंगिक प्रतीत होता है।

पुस्तक की एक अन्य महत्त्वपूर्ण विशेषता यह है कि लेखक स्थानीय संस्कृति को बाहरी दृष्टि से नहीं, बल्कि आत्मीयता के साथ प्रस्तुत करता है। यात्रा के दौरान मिलने वाले लोग, उनकी जीवनशैली, व्यवहार, परम्पराएँ और सामाजिक मूल्य लेखक के वर्णन में स्वाभाविक रूप से समाहित होते हैं। इससे पुस्तक केवल स्थानों का परिचय देने वाली रचना नहीं रह जाती, बल्कि सांस्कृतिक दस्तावेज़ का रूप ग्रहण कर लेती है।

शिल्प की दृष्टि से पुस्तक वर्णनात्मक और संस्मरणात्मक शैली का सफल समन्वय प्रस्तुत करती है। घटनाओं का क्रम स्वाभाविक है तथा प्रत्येक प्रसंग अपने आप में पूर्ण प्रतीत होता है। भाषा में आत्मीय संवाद का गुण है, जिससे पाठक लेखक के अनुभवों से सहज रूप से जुड़ जाता है।

यह कृति यात्रा-साहित्य की उस राहुल सांस्कृतायायन परम्परा का प्रतिनिधित्व करती है जिसमें यात्रा केवल स्थानों का भ्रमण नहीं, बल्कि संस्कृति, समाज और जीवन-दृष्टि की खोज है। लेखक अपने अनुभवों के माध्यम से पाठक को यह विश्वास दिलाता है कि प्रत्येक यात्रा मनुष्य को कुछ नया सिखाती है और उसके व्यक्तित्व को समृद्ध बनाती है।

समग्रतः यह पुस्तक यात्रा, प्रकृति, संस्कृति और मानवीय संवेदनाओं का संतुलित एवं प्रभावशाली समन्वय प्रस्तुत करती है। इसकी सरल भाषा, आत्मीय अभिव्यक्ति, अनुभवों की प्रामाणिकता तथा जीवन के प्रति सकारात्मक दृष्टिकोण इसे एक पठनीय और संग्रहणीय कृति बनाते हैं। यात्रा-साहित्य में रुचि रखने वाले पाठकों के लिए यह पुस्तक केवल जानकारी का स्रोत नहीं, बल्कि संवेदनात्मक अनुभवों की ऐसी यात्रा है जो पाठक को बाहरी संसार के साथ-साथ अपने भीतर के संसार से भी परिचित कराती है।

चर्चाकार… विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’

समीक्षक, लेखक, व्यंगयकार

ए २३३, ओल्ड मीनाल रेसीडेंसी, भोपाल, ४६२०२३, मो ७०००३७५७९८

readerswriteback@gmail.कॉम, apniabhivyakti@gmail.com

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – आलेख ☆ अभी अभी # १०६३ ⇒ लाखों का सावन ☆ श्री प्रदीप शर्मा ☆

श्री प्रदीप शर्मा

(वरिष्ठ साहित्यकार श्री प्रदीप शर्मा जी द्वारा हमारे प्रबुद्ध पाठकों के लिए दैनिक स्तम्भ “अभी अभी” के लिए आभार।आप प्रतिदिन इस स्तम्भ के अंतर्गत श्री प्रदीप शर्मा जी के चर्चित आलेख पढ़ सकेंगे। आज प्रस्तुत है आपका आलेख – “लाखों का सावन…“।)

?अभी अभी # १०६३ ⇒ आलेख – लाखों का सावन ? श्री प्रदीप शर्मा  ?

एक वह भी ज़माना था, (आप समझ गए) हाँ, वह कांग्रेस का ज़माना था, जब सावन लाखों का होता था, और नौकरी दो टके की, यानी 90 – ढाई की ! मास्टर गाँव में पड़ा रहता था, और नई नवेली बहू शहर में सास-ससुर की सेवा करते हुए आनंद बक्षी का यह गीत सुनकर पति-परमेश्वर को कोसा करती थी।

उसे भी अपने मायके के सावन के झूले याद आया करते थे।

अब वह न घर की थी, न नाथ की।

समय बदलते देर नहीं लगती।

जो नौकरी कभी टके की थी, वह लाखों की हो गई, और लाखों का सावन टके का हो गया। सावन लगने पर किसी को आज उतनी खुशी नहीं होती, जितनी तनख्वाह में इन्क्रीमेंट लगने पर होती है।

तब भी सावन लगने से ज़्यादा खुशी हमें गुरुवार को शहर के थिएटर में नई फिल्म लगने पर होती थी। आज भी अच्छी तरह से याद है कि आया सावन झूम के जब रिलीज़ हुई थी, तो झूमकर बारिश हुई थी। जिनके पास छाते नहीं थे, वे सावन का मज़ा झूमकर ही नहीं भीगकर भी ले रहे थे। ।

कितनी फुरसत थी, जब सावन आता था ! श्रावण सोमवार को गाँधी-हॉल का बगीचा खचाखच महिलाओं और बच्चों से भर जाता था। पेड़ों पर झूले बाँध दिये जाते थे, जिन पर युवतियां जोड़े से झूला करती थी। ऊपर जाना, नीचे आना, ज़िन्दगी के उतार-चढ़ाव को हँसते-हँसते झेलना, यही तो ज़िन्दगी का मेला होता था। बच्चों के लिए तो पुंगी और फुग्गे ही काफी थे। घास में लोटना और कोड़ा-बदाम छाई खेलना। घर की बनाई पूरी/पराँठे के साथ आलू/भिंडी की सब्जी, प्याज-अचार, और गाँधी-हॉल के गेट से दो रुपये का नमकीन मिक्सचर। बगीचे की घास पर मूँगफली के बचे हुए छिलके थे। बस, यही लाखों का सावन था।

समय ने करवट बदली ! सियासत ने अपना रंग बदला, ढंग बदला।

सावन की जगह बदले का मौसम आ गया। 60 साल से सोलह साल तक का पागल मन तलत का यह गीत गुनगुनाने लग गया !

बदली, बदली दुनिया है मेरी। वह बादल की बदली की नहीं, डिजिटल इंडिया की बात कर रहा है, वह सावन की बारिश में भीगकर बंद एटीएम तक नहीं जाना पसंद करता। paytm का आनंद लेता है, और रेडियो मिर्ची पर मन की बात सुना करता है।

आजकल की फिल्मों ने भी सावन का दामन छोड़ दिया है,

संगीत ने मधुरता खो दी है,  तो गानों ने अर्थ खो दिया है।

व्यर्थ की फिल्में करोड़ों कमा रही है तो पद्मिनी पद्मावत बनी जा रही है। सावन कहीं प्यासा है तो

कहीं अभी से ही सावन-भादो की झड़ी लगी जा रही है। संगीत की स्वर-लहरियां मेरे कानों में गूँज रही हैं। नेपथ्य में फ़िल्म आया सावन झूम के का गाना बज रहा है। मन भी आज यही कह रहा है, सावन आज भी लाखों का है, सावन को आने दो। ।

♥ ♥ ♥ ♥ ♥

© श्री प्रदीप शर्मा

संपर्क – १०१, साहिल रिजेंसी, रोबोट स्क्वायर, MR 9, इंदौर

मो 8319180002

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – व्यंग्य ☆ चुभते तीर # १२१- अंग्रेजी मीडियम स्कूल और चंदा – ☆ डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ ☆

डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’

(‘उरतृप्त’ उपनाम से व्यंग्य जगत में प्रसिद्ध डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा अपनी भावनाओं और विचारों को अत्यंत ईमानदारी और गहराई से अभिव्यक्त करते हैं। उनकी बहुमुखी प्रतिभा का प्रमाण उनके लेखन के विभिन्न क्षेत्रों में उनके योगदान से मिलता है। वे न केवल एक प्रसिद्ध व्यंग्यकार हैं, बल्कि एक कवि और बाल साहित्य लेखक भी हैं। उनके व्यंग्य लेखन ने उन्हें एक विशेष पहचान दिलाई है। उनका व्यंग्य ‘शिक्षक की मौत’ साहित्य आजतक चैनल पर अत्यधिक वायरल हुआ, जिसे लगभग दस लाख से अधिक बार पढ़ा और देखा गया, जो हिंदी व्यंग्य के इतिहास में एक अभूतपूर्व कीर्तिमान है। उनका व्यंग्य-संग्रह ‘एक तिनका इक्यावन आँखें’ भी काफी प्रसिद्ध है, जिसमें उनकी कालजयी रचना ‘किताबों की अंतिम यात्रा’ शामिल है। इसके अतिरिक्त ‘म्यान एक, तलवार अनेक’, ‘गपोड़ी अड्डा’, ‘सब रंग में मेरे रंग’ भी उनके प्रसिद्ध व्यंग्य संग्रह हैं। ‘इधर-उधर के बीच में’ तीसरी दुनिया को लेकर लिखा गया अपनी तरह का पहला और अनोखा व्यंग्य उपन्यास है। साहित्य के क्षेत्र में उनके योगदान को तेलंगाना हिंदी अकादमी, तेलंगाना सरकार द्वारा श्रेष्ठ नवयुवा रचनाकार सम्मान, 2021 (मुख्यमंत्री के. चंद्रशेखर राव के हाथों) से सम्मानित किया गया है। राजस्थान बाल साहित्य अकादमी के द्वारा उनकी बाल साहित्य पुस्तक ‘नन्हों का सृजन आसमान’ के लिए उन्हें सम्मानित किया गया है। इनके अलावा, उन्हें व्यंग्य यात्रा रवींद्रनाथ त्यागी सोपान सम्मान और प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के हाथों साहित्य सृजन सम्मान भी प्राप्त हो चुका है। डॉ. उरतृप्त ने तेलंगाना सरकार के लिए प्राथमिक स्कूल, कॉलेज और विश्वविद्यालय स्तर पर कुल 55 पुस्तकों को लिखने, संपादन करने और समन्वय करने में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। बिहार, छत्तीसगढ़, तेलंगाना की विश्वविद्यालयी पाठ्य पुस्तकों में उनके योगदान को रेखांकित किया गया है। कई पाठ्यक्रमों में उनकी व्यंग्य रचनाओं को स्थान दिया गया है। उनका यह सम्मान दर्शाता है कि युवा पाठक गुणवत्तापूर्ण और प्रभावी लेखन की पहचान कर सकते हैं।)

जीवन के कुछ अनमोल क्षण 

  1. तेलंगाना सरकार के पूर्व मुख्यमंत्री श्री के. चंद्रशेखर राव के करकमलों से  ‘श्रेष्ठ नवयुवा रचनाकार सम्मान’ से सम्मानित। 
  2. मुंबई में संपन्न साहित्य सुमन सम्मान के दौरान ऑस्कर, ग्रैमी, ज्ञानपीठ, साहित्य अकादमी, दादा साहब फाल्के, पद्म भूषण जैसे अनेकों सम्मानों से विभूषित, साहित्य और सिनेमा की दुनिया के प्रकाशस्तंभ, परम पूज्यनीय गुलज़ार साहब (संपूरण सिंह कालरा) के करकमलों से सम्मानित।
  3. ज्ञानपीठ सम्मान से अलंकृत प्रसिद्ध साहित्यकार श्री विनोद कुमार शुक्ल जी  से भेंट करते हुए। 
  4. बॉलीवुड के मिस्टर परफेक्शनिस्ट, अभिनेता आमिर खान से मिलने का सौभाग्य प्राप्त हुआ।
  5. विश्व कथा रंगमंच द्वारा सम्मानित होने के अवसर पर दमदार अभिनेता विक्की कौशल से भेंट करते हुए। 

आप  डॉ सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ जी के स्तम्भ – चुभते तीर में उनकी अप्रतिम व्यंग्य रचनाओं को आत्मसात कर सकेंगे। इस कड़ी में आज प्रस्तुत है आपका विचारणीय व्यंग्य – अंग्रेजी मीडियम स्कूल और चंदा।)  

☆  चुभते तीर # १२१ – व्यंग्य – अंग्रेजी मीडियम स्कूल और चंदा ☆ डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’ ☆

(तेलंगाना साहित्य अकादमी से सम्मानित नवयुवा व्यंग्यकार

आजकल बच्चों को स्कूल भेजना किसी बड़ी कंपनी में शेयर खरीदने जैसा है। एडमिशन के नाम पर माता-पिता का जो इंटरव्यू लिया जाता है, उसे देखकर लगता है कि बच्चा स्कूल में नहीं, बल्कि नासा में जा रहा है। स्कूल की फीस इतनी होती है कि पिता अपनी एक किडनी बेचने का मन बना लेता है। ‘इंटरनेशनल स्कूल’ के नाम पर बच्चों को टाई और कोट पहनाकर गर्मियों में भी घुमाया जाता है। बच्चा घर आकर अपनी दादी से अंग्रेजी में बात करता है, जिसे बेचारी दादी सिर्फ आशीर्वाद समझकर मुस्कुरा देती है। स्कूल में पढ़ाई से ज़्यादा ज़ोर एनुअल फंक्शन के डांस और विदेशी टूर पर होता है। अगर आपका बच्चा अंग्रेजी में गाली भी दे, तो माता-पिता गर्व से कहते हैं, “देखिए, हमारा मुन्ना कितनी फ्लुएंट इंग्लिश बोलता है।”

(टीप: यह आवश्यक नहीं है कि संपादक मंडल व्यंग्य /आलेख में व्यक्त विचारों/राय से सहमत हो।)

© डॉ. सुरेश कुमार मिश्रा ‘उरतृप्त’

संपर्क : चरवाणीः +91 73 8657 8657, ई-मेल : drskm786@gmail.com

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’  ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # २७२ – श्याम पट ☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ ☆

श्रीमती  सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’

(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है सामाजिक विमर्श पर आधारित विचारणीय लघुकथा “श्याम पट”।) 

☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # २७२ ☆

🌻लघु कथा🌻 श्याम पट 🌻

गिरधारी लाल आज कमरे की दिवाल पर काले रंग का श्याम पट बनवा रहें हैं। दौड़ता हुआ पारस—- पास आकर

दादा जी ये क्या बना रहे?

(ब्लैक ब्लैक)

आज के बच्चे रंगों को रेड ब्लू, ग्रीन, यलो—से ही पहचानते हैं

धूमिल हो गई सिंदूरी रंग, भोर की लालिमा, गोधूली की बेला—

दादा जी ने बाल सुलभ चंचलता को आंकते कहा–यहाँ तुम लिखाई करोगे और एक दिन बहुत बड़ा आदमी बनोगे। पारस गले में झूल गया मुझे तो आपके जैसा बनना है पापा तो दिनभर मोबाइल चलाते है क्या आपने उन्हें ये बोर्ड नही बनवाया था।

दादा ने कनकी लगा देखते फुसफुसा कर कहने लगे – – मोबाइल रिश्तों को काला करने लगा श्याम पट में आज भी वो ताकत है, जो परिवार जोड़ रखेगा।

देखते है श्याम पट पर पारस की छूअन कंचन बन कर कैसे निखरेगी। दादा श्याम पट को ध्यान से देखने लगे।

☆

© श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’

जबलपुर, मध्य प्रदेश

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – कवितेचा उत्सव ☆ श्री अशोक भांबुरे जी यांची कविता अभिव्यक्ती #३३५ ☆ भैरवी… ☆ श्री अशोक श्रीपाद भांबुरे ☆

श्री अशोक श्रीपाद भांबुरे

 

? अशोक भांबुरे जी यांची कविता अभिव्यक्ती # ३३५ ?

☆ भैरवी… ☆ श्री अशोक श्रीपाद भांबुरे ☆

☆

सांजवेळी भैरवी तो गात आहे

सूर्य ढळला होत गेली रात आहे

*

कंठ आता साथ त्याला देत नाही

ही सुरांची थांबली बरसात आहे

*

काजव्यांनी व्यर्थ केला संप जेव्हा

रात्र तेव्हा जिंकली युद्धात आहे

*

एकतारीचीच केवळ साथ होती

तार तुटली आणि झाला घात आहे

*

निर्गमाची वेळ झाली का तरीही

तो अडकला या इथे पाशात आहे

*

तेल म्हणजे श्वास आहे या प्रभेचा

संपता ते शांत होते वात आहे

*

या यमाला टाळणेही शक्य नाही

ठाकलेला तो उभा दारात आहे

☆

 © अशोक श्रीपाद भांबुरे

धनकवडी, पुणे ४११ ०४३.

ashokbhambure123@gmail.com

मो. ८१८००४२५०६, ९८२२८८२०२८

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – कवितेचा उत्सव ☆ आषाढ भेट… ☆ श्रीशैल चौगुले ☆

श्रीशैल चौगुले

? कवितेचा उत्सव ?

☆ आषाढ भेट... ☆ श्रीशैल चौगुले ☆

☆

मज न आले सावरता

ते आभाळ जीने पेलले

नवल म्हणावे कि कृपा

संकट काव्याने झेलले.

* 

हसू ढगांचे खुणावती

नि उगी शब्द आठवणी

आषाढाचा पाऊस चिंब

नि भिजे काव्य क्षणोक्षणी.

 *

तृण फुलावे भाव हृदयी

तृप्त धरेत ओळ ओहोळ

पक्षी-मानव सुख संतुष्टी

पेर उगी रचनेला बळ.

 *

असे गीत व्याकुळ विरही

मोरपिसारे नृत्य पालवी

वारा संगीत तुला साद ती

प्रीतभंग लेखणीत कवी.

  ☆

© श्रीशैल चौगुले

मो. ९६७३०१२०९०.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – विविधा ☆ यत्न तो देव जाणावा… ☆ दीपा नारायण पुजारी ☆

दीपा नारायण पुजारी

?विविधा ?

☆ यत्न तो देव जाणावा…  ☆ दीपा नारायण पुजारी ☆

“आई, मला हे झाड काढून दे ना. ” चित्रकलेच्या वहीत चित्र काढत बसलेला चारू आईला म्हणाला. चारुच्या आईनं त्याला स्पष्ट नकार दिला. चारू थोडा हिरमुसला. आजी, आजोबा, दादा आणि बाबा कुणीच त्याला मदत करायला तयार नव्हतं. आता त्याला हे चित्र पूर्ण करावंच लागणार होतं. ते त्याचं काम होतं. त्यालाच करावं लागेल, शिकावं लागेल, आपलं काम आपणच करावं, असा एक महत्त्वाचा संस्कार एका नकारानं झाला होता. खरंच, आपणच आपल्याला घडवायचं असतं, कुबड्या न वापरता चालायला शिकायचं असतं हे मुलांच्या मनावर ठसवणं हे मोठ्यांनी शिकायला हवं.

शिकता शिकता, तरबेज होता येतं, मोठं होता येतं. आपला प्रयत्न आपला आपण करायचा असतो. ज्याचा त्यानं करायचा असतो. ‘यत्न तोचि देव जाणावा. ’, असं सांगत समर्थांनी सुद्धा प्रयत्नांवर जोर दिला आहे. काही जण मात्र सगळं दैवाच्या हवाली करून मोकळे होतात. दैव मोठं की प्रयत्न हा वादाचा मुद्दा होऊ शकतो. पण दैवाला जीवनात थोडे महत्त्व असलं तरी माणसानं जास्तीत जास्त जोर प्रयत्नांना द्यायला हवा.

“म्हणोनी अभ्यासास काही सर्वथा दुष्कर नाही. ” असं सांगणारे ज्ञानेश्वर प्रयत्नवादाला महत्त्व देतात. आत्मोन्नतीचा असा प्रयत्न आपल्याला नवीन गोष्टी शिकायला मदत करतो.

 “असाध्य ते साध्य करता सायास

 कारण अभ्यास”, तुका म्हणे.

अलौकिक बुद्धिमत्ता म्हणजे दुसरं तिसरं काही नसून, दोन टक्के प्रतिभा आणि अठ्ठ्याणव टक्के प्रयत्न आहे. जो स्वतः: साठी, स्वतः प्रयत्न करतो तो स्वतः, स्वतःचा मित्र असतो. जो प्रयत्न करणं सोडून देतो, दुसऱ्याची मदत घेतो, तो स्वतःच स्वतःचा शत्रू होतो. स्वत:ला पांगळा करतो, स्वतःला दुबळं बनवतो.

स्वतः प्रयत्न करणं याचा अर्थ मार्गदर्शनाची गरजच नाही असा नाही बरं. योग्य मार्गदर्शन मिळणं हे फार महत्त्वाचं आहे. पण देणाऱ्याचा हात घ्यायचा नसतो हे ध्यानात ठेवावं लागतं. एका दिव्यानं दुसरा दिवा लागतो हे खरंच आहे. पण दुसऱ्या दिव्यात तेल, वात घालून तो सुसज्ज असेल तरच तो लागणार, हो ना? तेल, वात किंवा दिवा यातलं काही एक जरी जवळ नसेल, तर दिवा पेटणार कसा? या गोष्टी तयार ठेवाव्या लागतात. तसंच केवळ गुरुकृपा, उपदेश, गुरुसंगती यांनी प्रगती होत नाही. ज्ञान मिळत नाही. ते प्रयत्न पूर्वक प्राप्त करून घ्यावं लागतं. कोणीच कोणाला सर्व ज्ञान देऊ शकत नाही. स्वतःच कष्ट करून ते मिळवावे लागतं. आयतं काही मिळत नाही. म्हणून आत्मविश्वास पूर्वक, निष्ठेनं प्रयत्न करत राहणं हाच एक योग्य मार्ग आहे. आपण तो विसरता कामा नये. मार्गदर्शन घ्यावं पण मार्गक्रमण आपल्याला स्वतःलाच करायचं आहे हे लक्षात ठेवावं. सावधानता, सातत्य, चिकाटी या गोष्टी ध्येय प्राप्तीसाठी खूप महत्वाच्या आहेत. यात कुठंही उणीव निर्माण झाली तर अंध:पतन होणारच. म्हणतात ना, “सावधानता हटी तो दुर्घटना घटी. ” विवेक, सातत्य, उत्साह हे गुण आपल्याला आपला मित्र बनवतात. आळस, अळंटळं, अशा गोष्टी आपल्याला आपलाच शत्रू बनवतात.

जे अभ्यासाचं तेच आरोग्याचं. आरोग्य संपन्न राहणं अथवा आजारी पडणं, आपल्यावरच अवलंबून असतं. योग्य आहार, योग्य विहार असेल तर आरोग्य चांगलं राहतं. आजारी पडल्यावर डॉक्टर औषध देतात. पण ते वेळेवर आणि योग्य प्रमाणात घ्यावं लागतं. तसं न केल्यास आजार बरा होत नाही. म्हणूनच आपणच आपले शत्रू असतो.

“उद्धरेदात्मनात्मानाम् नात्मानमव साधयेत् |

 आत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मन: ||”

गीतेतील सहाव्या अध्यायातील हा श्लोक प्रत्येकानं लक्षात ठेवला पाहिजे. आचरणात आणला पाहिजे. चारुच्या पालकांनी तो आचरणात आणला आहे ना, तसा.

© दीपा नारायण पुजारी

इचलकरंजी

9665669148

deepapujari57@gmail.com

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – जीवनरंग ☆ “मोक्षाच्या शोधात…” – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – शोभा जोशी☆

शोभा जोशी 

🌸 जीवनरंग 🌸

☆ “मोक्षाच्या शोधात…” – मूळ मल्याळी लेखक : अज्ञात – मराठी अनुवाद : रामदास पाटील खानिवलीकर ☆ प्रस्तुती – शोभा जोशी ☆

मी माझ्या आजारी वडिलांना काशीतील मुक्ती भवनात घेऊन चाललो होतो, या अपेक्षेने की ते तिथे लवकरच निधन पावतील.

माझी तिथे जाण्याची इच्छा होती म्हणून नव्हे. पण वडिलांचे सततचे आजारपण, त्यांची दुर्बलता आणि औषधं व उपचारांवरील न संपणारा खर्च यामुळे मी पूर्णपणे खचून गेलो होतो. त्यांच्या देखभालीवर मी आधीच खूप खर्च केला होता, आणि आता असंच पुढे चालू ठेवणं मला शक्य नाही असं मला वाटू लागलं होतं.

तेव्हाच एका जवळच्या मित्राने मला काशीतील मुक्ती भवनाबद्दल सांगितलं.

तो म्हणाला की हिंदू श्रद्धेनुसार, काशीत मृत्यू आल्यास मोक्ष मिळतो, आणि मुक्ती भवन ही अशा सर्वात प्रसिद्ध जागांपैकी एक आहे जिथे लोक त्यांचे शेवटचे दिवस घालवतात. “तू तुझ्या वडिलांना तिथे नेलंस, तर तुला शांती मिळेल आणि तुझ्या वडिलांना मोक्ष मिळेल. “

आणि म्हणून, एके दिवशी मी वडिलांना घेऊन रेल्वेत बसलो. माझे वडील खिडकीजवळ बसून बाहेर पाहत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर थकव्याची चिन्हे होती, पण डोळे शांत होते.

“आपण कुठे चाललो आहोत, बाळा?” त्यांनी विचारलं.

“काशीला. “

“काशीला? अरे, माझ्या महादेवा! ही यात्रा करायची इच्छा मला कित्येक वर्षांपासून होती. “

त्यांच्या चेहऱ्यावर पसरलेला आनंद माझ्या हृदयाला भिडला. पण मी त्याकडे दुर्लक्ष केलं.

संपूर्ण प्रवासात माझे वडील भूतकाळाबद्दल बोलत राहिले. लहानपणी मला ताप आला होता तेव्हा ते रुग्णालयात माझ्यासोबत कसे थांबले होते. माझी शाळेची फी भरण्यासाठी माझ्या आईने तिच्या बांगड्या कशा विकल्या होत्या. मला हवी असलेली सायकल घेण्यासाठी ते रात्री उशिरापर्यंत ऑटो-रिक्षा कसे चालवायचे.

मी ऐकत होतो.

पण माझ्याकडे बोलायला फार काही नव्हतं.

खूप लांबच्या प्रवासानंतर आम्ही वाराणसीला पोहोचलो आणि मुक्ती भवनात आलो.

मला भयाण शांतता अपेक्षित होती, मृत्यूची शांतता.

पण मी जे पाहिलं ते वेगळंच होतं.

लहान खोल्या. पांढऱ्या भिंती. जुने छताचे पंखे हळू हळू फिरत होते. मृत्यूची वाट पाहणाऱ्यांसाठी प्रार्थना म्हणत साधू कॉरिडॉरमधून फिरत होते.

मी वडिलांना आम्हाला दिलेल्या खोलीत नेलं.

“मी खूप थकलोय, बाळा. मला जरा पडू दे. “

मी मान हलवली.

ते झोपलेले पाहताच, मी टेबलावरून माझी बॅग उचलली आणि बाहेर पडलो.

मागे न पाहता घाईघाईने निघालो असताना, एका खोलीचा दरवाजा थोडा उघडा दिसला आणि मी आत डोकावलं.

एक वृद्ध गृहस्थ खिडकीजवळ बसून बाहेर पाहत होते. त्यांच्या हातात एक जुना फोटो होता—कदाचित त्यांच्या पत्नीचा किंवा मुलाचा. अधूनमधून ते फोटोकडे पाहून हसत होते.

दुसऱ्या खोलीत, एक वृद्ध स्त्री डोळे मिटून हातात माळ घेऊन प्रार्थना करत बसली होती. तिच्या शेजारी कोणीही नव्हतं.

पण ती एकटी नव्हती.

तिच्या आठवणी तिच्यासोबत होत्या.

कॉरिडॉरच्या शेवटी, एक वृद्ध वडील बिछान्यावर पडले होते. त्यांच्या शेजारी एक तरुण त्यांचा हात धरून बसला होता.

“बाबा, मी इथेच आहे, ” तो सारखं म्हणत होता. “घाबरू नका. “

त्या वृद्धाला ते ऐकू येत होतं की नाही माहीत नाही.

पण मुलाच्या आवाजात प्रेम होतं.

तिथे प्रत्येकजण मृत्यूची वाट पाहत होता.

तरीही मला वाटलं की त्यांच्यापैकी बरेचजण दुसऱ्याच कशाची तरी वाट पाहत आहेत.

एक फोन कॉल.

एक भेट.

मुलाचे दिलासा देणारे शब्द.

मुलीची “बाबा”अशी हाक.

त्याचीच ते खरं तर वाट पाहत होते.

तिथल्या एका कर्मचाऱ्याने मला पाहिलं आणि म्हणाला:

“इथे येणारे बहुतेक लोक मृत्यूला घाबरत नाहीत, साहेब. त्यांना जास्त दुःख होतं ते या विचाराने की त्यांचे प्रियजन त्यांना विसरले आहेत. ते म्हणतात इथे मृत्यू आल्याने मोक्ष मिळतो, पण आपल्या मुलांमध्ये शांतपणे मरणं आणि इथे एकटं मरणं यात खूप मोठा फरक आहे. “

तो पुढे म्हणाला:

“इथे येणारे बरेच लोक लवकर मरतात—आजारीपणामुळे नाही, तर त्यांची मुलं त्यांना सोडून गेली आहेत हे कळल्यावर त्यांचं हृदय फाटतं म्हणून. “

त्या शब्दांनी मला हादरवून सोडलं.

मी आजूबाजूला पाहिलं.

काही डोळे दाराकडे रोखलेले होते—

कोणीतरी येण्याची वाट पाहत.

काही डोळे आकाशाकडे वळलेले होते—

कोणीतरी फोन करेल याची वाट पाहत.

आणि काही डोळ्यांत तर आशाच उरली नव्हती.

फक्त वाट पाहणं.

अचानक मला माझ्या वडिलांची आठवण झाली.

मी मागे वळलो आणि धावलो.

जेव्हा मी खोलीत शिरलो, तेव्हा माझे वडील बिछान्यावर उठून बसले होते, घामाने न्हाऊन निघाले होते, अशक्त दिसत होते.

तेही उघड्या दाराकडे पाहत होते.

मला पाहताच त्यांनी सुटकेचा श्वास सोडला.

आणि मी विचार केला:

जर मी आता निघून गेलो, तर उद्या माझे वडील त्या दाराशी वाट पाहणारा आणखी एक चेहरा बनणार नाहीत का?

त्या क्षणी, मुक्ती भवन मला फक्त एक इमारत वाटली नाही.

ते एक शांत जग वाटलं जिथे आयुष्यभर इतरांची काळजी घेणारी माणसं प्रेमाच्या एका शेवटच्या स्पर्शाची वाट पाहत होती.

मी या विचारांत हरवलो असताना, मला वडिलांची हाक ऐकू आली.

“बाळा… “

“हो, बाबा?”

“तू गेला नाहीस?”

“मी कुठे जाईन?”

“मला माहीत आहे तू मला इथे सोडायला आणलंस. “

ते थांबले.

“पण मी तुला दोष देत नाही. आई-वडील म्हातारे झाले की ते कधी कधी मुलांसाठी ओझं होतात. कदाचित मीही तुझ्यासाठी ओझं झालो असेन. “

मग त्यांनी माझा हात घट्ट धरला.

“पण एक गोष्ट लक्षात ठेव, बाळा… “

“आई-वडिलांसाठी सर्वात मोठा मोक्ष काशीत मरणं हा नाही. तो मुलांच्या हृदयातून काढून टाकलं न जाणं हा आहे. “

“कृपा करून माझा तिरस्कार करू नकोस, बाळा. मी गेल्यावर माझे विधी कर. “

त्या शब्दांनी माझं हृदय विदीर्ण झालं.

“इथे जास्त वेळ थांबू नकोस, बाळा. जा. पण जाण्यापूर्वी तुझ्या वडिलांना एक मिठी मार आणि एक पापी दे. मला तुला पुन्हा एकदा जवळ घ्यावंसं वाटतंय. “

त्यांची शेवटची इच्छा.

“बाबा… “

मी ढसाढसा रडलो.

वर्षानुवर्षांचा स्वार्थ आणि हिशेब माझ्या अश्रूंमध्ये विरघळून गेले.

त्या रात्री, मी मुक्ती भवनातील खोलीत वडिलांजवळ झोपलो.

झोपलेल्या त्यांच्या चेहऱ्यावरील सुरकुत्या पाहताना मला एक सत्य कळलं:

माझ्या आयुष्यातील सर्वात सुरक्षित जागा कधीतरी या माणसाचा खांदा होती.

मी घाबरलो तेव्हा त्यांनीच मला धरलं होतं.

मी पडलो तेव्हा त्यांनीच मला उचललं होतं.

मी अपयशी ठरलो तेव्हा ते माझ्या पाठीशी उभे राहिले होते.

मग मी त्यांना त्यांच्या शेवटच्या वर्षांत कसं सोडून देऊ शकतो?

दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मी घरी परतण्याची तिकिटं बुक केली.

आम्ही निघायची तयारी करत असताना, मुक्ती भवनातील कर्मचाऱ्यांनी माझ्या वडिलांच्या शांत मृत्यूसाठी प्रार्थना करण्यासाठी साधूंना बोलावलं.

मी त्यांना थांबवलं.

“आता त्याची गरज नाही, ” मी म्हणालो.

“माझ्या वडिलांना मोक्ष मिळालेला नाही.

मोक्ष मला मिळाला आहे. “

माझ्या वडिलांनी माझ्याकडे आश्चर्याने पाहिलं.

“तुला काय म्हणायचंय, बाळा?”

मी त्यांचा हात धरला.

“चला बाबा, घरी जाऊया. पण आधी, गंगेत डुबकी मारून प्रभूचं दर्शन घेऊ. “

“मग, मला इथे राहावं लागणार नाही?” त्यांनी विचारलं.

“का राहावं लागेल?”

“ज्याला मुक्तीची गरज होती ते तुम्ही नव्हता.

माझं मन होतं—ते मन जे स्वतःच्या वडिलांना ओझं समजलं होतं. “

माझ्या वडिलांच्या डोळ्यांत अश्रू भरून आले.

त्या क्षणी, काशीच्या मंदिरातील घंटानादापेक्षा अधिक पवित्र होता त्या वृद्धाच्या चेहऱ्यावरून ओघळणारा तो मूक अश्रू.

सर्व मुलांना आणि सर्व वडिलांना समर्पित.

 

मूळ मल्याळी कथालेखक : अज्ञात

स्वैर अनुवाद : रामदास पाटील खानिवलीकर

प्रस्तुती : शोभा जोशी 

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ कावळेमामा – – -☆ विभावरी कुलकर्णी ☆

विभावरी कुलकर्णी

??

☆ कावळेमामा – – – ☆ विभावरी कुलकर्णी ☆

(एक वात्सल्यगाथा)

आमच्या घरासमोर एक उंच, डेरेदार अशोकाचे झाड आहे. हिरवीगार पानांची झालर पांघरलेले हे झाड नेहमीच अनेक पक्ष्यांचे आश्रयस्थान राहिले आहे. पण काही महिन्यांपूर्वी या झाडावर घडलेला एक प्रसंग माझ्या आणि आमच्या संपूर्ण गल्लीच्या कायमचा लक्षात राहिला आहे. निसर्गाचे वात्सल्य, पक्षांची आपल्या पिल्लांविषयीची टोकाची माया आणि त्यांचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी दाखवलेला शौर्यप्रताप आम्ही सर्वांनी अनुभवले. या सर्वांचा एक जिवंत आणि थरारक अनुभव आला. आणि छोटे किंवा मैत्री असलेले पक्षी पिल्लू प्रेमामुळे कसे आक्रमक होतात हे प्रत्यक्ष अनुभवले.

गोष्ट सुरू होते उन्हाळ्याच्या दिवसांत. अशोकाच्या झाडाच्या एका उंच, सुरक्षित वाटणाऱ्या फांदीवर कावळ्याच्या एका जोडीने आपले घरटे बांधायला सुरुवात केली. दोन्ही कावळे सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत सतत राबत होते. कुठे वाळलेली काडी, कुठे एखादी लहान दोरीची चिंधी, तर कुठे गवताचे पाते – एक-एक वस्तू शोधून आणून त्यांनी अत्यंत निगुतीने ते घरटे विणले. निसर्गाने त्यांना दिलेली ही एक जन्मजात कलाच होती.

काही दिवसांतच कावळीने त्यात अंडी घातली. त्यानंतर सुरू झाला खरा संयमाचा काळ. ती कावळी तासनतास त्या अंड्यांवर बसून अंडी उबवत असे. तर कावळा तिचे आणि घरट्याचे रक्षण करण्यासाठी आसपासच्या फांद्यांवर पहारा देत बसे. तो तिच्यासाठी अन्न शोधून आणायचा. रणरणत्या उन्हात, वारा-पावसाची पर्वा न करता त्या जोडीने अत्यंत प्रेमाने आणि निगुतीने ती अंडी उबवली.

शेवटी तो आनंदाचा दिवस उजाडला, जेव्हा अंड्यातून छोटी-छोटी पिल्ले बाहेर आली. घरट्यातून येणारा तो बारीक, मऊ आवाज त्या कावळ्याच्या जोडीसाठी जगातला सर्वात गोड संगीत होता. आता कावळा आणि कावळी दोघांचीही जबाबदारी दुप्पट झाली होती. आपल्या पिल्लांचे छोटे चोच उघडणे आणि त्यात किडे, अन्नाचे कण आणून भरवणे, हा त्यांचा दिवसभराचा दिनक्रम बनला.

दिवस निघून गेले आणि पिल्ले हळूहळू मोठी होऊ लागली. त्यांची काळीभोर पिसे दिसू लागली होती. निसर्गाच्या नियमानुसार आता त्यांना पंखांत बळ आणून आकाश कवेत घेण्याची वेळ आली होती. कावळ्याची जोडी आपल्या पिल्लांना उडायला शिकवू लागली. एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर उडी मारणे, पंख पसरवून समतोल साधणे – हे सर्व धडे पिल्ले अगदी उत्सुकतेने शिकत होती.

पण एका दुर्दैवी दिवशी एक दुर्घटना घडली.

ते कावळे आपल्या पिल्लांना घरट्याच्या काठावरून ढकलून देतात. ते पिल्लू काही अंतर हवेत गटांगळ्या घेते आणि आपले पंख पसरून मस्त विहार करु लागते. अशी उडण्याचे धडे चालू होते.

त्यातच एका पिल्लाने पंख फडफडवण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण त्याच्या चिमुकल्या पंखांत अजून हवेचा वेग पेलण्याचे सामर्थ्य नव्हते. फांदीवरून सुटलेले ते पिल्लू थेट खाली येऊन पडले.

सुदैवाने त्याला मोठी दुखापत झाली नाही, पण ते प्रचंड घाबरले होते. रस्त्यावर पडलेले ते निसहाय पिल्लू स्वतःहून पुन्हा झाडावर उडून जाण्यास असमर्थ होते. रस्त्यावरून गाड्यांची ये-जा सुरू होती, कुत्री-मांजरींचा धोका होता आणि सर्वांत मोठा धोका होता तो म्हणजे माणसांचा!

आपले पिल्लू खाली पडल्याचे पाहताच झाडावर असलेल्या कावळ्याच्या जोडीचा जीव तीळ तीळ तुटला. त्यांचा आक्रोश आसमंतात घुमू लागला. त्यांनी संपूर्ण परिसर आपल्या आवाजाने डोक्यावर घेतला. आणि त्या आवाजाने आम्ही बाहेर आलो. तर आम्ही पिल्लाला इजा करु या भीतीने कावळ्याने हल्ला केला.

त्या नंतर सुरू झाली खरी संघर्षाची कहाणी!

आपल्या पिल्लाचे रक्षण करणे आणि त्याला उडायला शिकवून सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवणे, हा त्या कावळ्यांच्या जोडीचा एकमेव उद्देश होता. पण खाली रस्त्यावर माणसांची सतत वर्दळ होती. कावळ्यांना वाटले की हा प्रत्येक माणूस त्यांच्या पिल्लाला हानी पोहोचवण्यासाठीच जवळ जात आहे. मग काय? त्या कावळ्यांनी मानवी आक्रमणाविरुद्ध आपला बचाव सुरू केला.

रस्त्याने जाणाऱ्या-येणाऱ्या प्रत्येक माणसावर कावळ्यांच्या जोडीने हवेतून थेट हल्ले करायला सुरुवात केली.

एखादी व्यक्ती शांतपणे चालत चालला असला, तरी अचानक वरून एक कावळा वेगाने खाली यायचा आणि थेट त्या व्यक्तीच्या डोक्यावर किंवा पाठीवर चोचीने मारून पुन्हा वर उडून जायचा.

रस्त्यावरून जाणाऱ्या सायकलस्वारांपासून ते भाजीवाल्यांपर्यंत – कोणीही या ‘कावळेमामांच्या’ तावडीतून सुटत नव्हते.

लोकांनी डोक्यावर हात धरून, छत्र्या उघडून किंवा धावत पळत तो रस्ता पार करायला सुरुवात केली.

अनेक लोकांनी त्या दिवसांत कावळ्यांच्या चोचीचा चांगलाच मार खाल्ला. काही जण वैतागले, तर काहींना यामागचे कारण समजल्यावर पक्ष्यांच्या या वात्सल्याचे कौतुक वाटले. ते कावळे एका क्षणासाठीही पिल्लावरून आपली नजर हटवत नव्हते.

जवळपास तीन चार दिवस हा थरार सुरू होता. पिल्लू हळूहळू रस्त्यावरून सरकत एका बाजूच्या लहान झुडपाजवळ गेले होते. कावळ्याची जोडी सतत त्याच्या डोक्यावर घिरट्या घालत त्याला प्रोत्साहन देत होती. “काव-काव” करून त्याला पंख पसरवण्याची जाणीव करून देत होती.

अखेर, सततच्या प्रयत्नांनंतर आणि आई-वडिलांच्या हिमतीमुळे त्या पिल्लाने आपली संपूर्ण ताकद एकवटली. त्याने आपले पंख पूर्ण पसरवले, जमिनीवर पायांनी जोर दिला आणि एक मोठी झेप घेतली!

ते चिमुकले पिल्लू हवेत तरंगले आणि थेट समोरच्या एका दूर असलेल्या झाडाच्या फांदीवर जाऊन बसले.

कावळ्याच्या जोडीचा आणि आनंद गगनात मावेनासा झाला. संपूर्ण परिसरात त्यांचा विजयोत्सव सुरू झाला. पण या सगळ्यात सर्वात मोठा ट्विस्ट आणि गंमत पुढे होती.

ज्या पिल्लाला कावळ्यांनी स्वतःची अंडी समजून उबवले, ज्याला जीवापाड जपले आणि ज्याच्यासाठी अख्ख्या गल्लीतील लोकांच्या डोक्यावर चोची मारल्या… ते पिल्लू दूरच्या फांदीवर बसून अचानक आपल्या घशातून गोड आवाज काढू लागले – “कुहू… कुहू…!”

ते पिल्लू कावळ्याचे नव्हतेच, तर ते कोकिळेचे पिल्लू होते!

निसर्गाची ही एक अतिशय प्रसिद्ध आणि अद्भूत गंमत आहे. कोकिळा कधीही स्वतःचे घरटे बांधत नाही. ती चलाखीने कावळ्याच्या घरट्यात जाऊन आपली अंडी घालून येते. कावळीला अंड्यांमधील फरक समजत नाही आणि ती आपल्या अंड्यांसोबतच कोकिळेच्या अंड्यालाही तितक्याच प्रेमाने उबवते.

त्या कावळ्याच्या जोडीने ज्याला आपले बाळ समजून संपूर्ण गल्लीतील लोकांना मार दिला. आम्हाला आमच्याच घरात जायला बंदी केली. सर्व धोके पत्करले, ते शेवटी एक कोकिळेचे पिल्लू निघाले. दूर फांदीवर बसून जेव्हा त्याने “कुहू कुहू” असा कुजन सुरू केला, तेव्हा अशोकाच्या झाडावर बसलेली कावळ्याची जोडी क्षणभर शांत झाली असावी!

त्यांनी एकमेकांकडे पाहिले असेल आणि विचार केला असेल, “आम्ही एवढी मेहनत करून याला उडायला शिकवले, लोकांच्या डोक्यावर चोची मारल्या आणि हा शेवटी ‘कुहू कुहू’ करतोय?”

निष्कर्ष –

अशोकाच्या झाडावर घडलेली ही घटना आजही आमच्या मनात ताज्या आठवणींसारखी आहे. जरी ते पिल्लू कोकिळेचे निघाले असले, तरी निसर्गातील ‘वात्सल्य’ हे जात, धर्म किंवा प्रजाती पाहत नाही, हेच या घटनेने सिद्ध केले.

त्या कावळ्याच्या जोडीने आपले कर्तव्य शेवटापर्यंत निभावले. पिल्लू कोणाचेही असो, आई-वडिलांचे प्रेम आणि निसर्गाची ही लीला खरोखरच अगाध आहे. आज जेव्हा जेव्हा आम्ही घरासमोरील त्या अशोकाच्या झाडाकडे पाहतो किंवा कोकिळेचा “कुहू कुहू” आवाज ऐकतो, तेव्हा मला त्या ‘कावळेमामांची’ आणि त्यांच्या या अद्भूत पराक्रमाची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही!

© विभावरी कुलकर्णी

मेडिटेशन,हिलिंग मास्टर व समुपदेशक, संगितोपचारक.

सांगवी, पुणे

📱 – ८०८७८१०१९७

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ मी एकविसाव्या शतकातील स्त्री… ☆ उज्ज्वला केळकर ☆

उज्ज्वला केळकर

??

☆ मी एकविसाव्या शतकातील स्त्री… ☆ उज्ज्वला केळकर ☆

मी दोन हजार सव्वीसच्या काळातील स्त्री. मी सुशिक्षित आहे. सुसंस्कारितही आहे. मी सुजाण आहे. संवेदनाशील आहे. इतरांची सुख-दु:ख मला माझी वाटतात. मी अशी आहे… तशी आहे… हे काही मीच माझं वर्णन करत नाही. माझ्या आस-पासचे, भवतालचे लोक याची खात्री देतील. विचारा वटलं तर माझ्या शेजार्‍या – पाजार्‍यांना.

मी २०२२मधील स्त्री. मला हवं आहे, मोकळं निरभ्र आकाश, मनमुक्त विहार करण्यासाठी. मला हवा आहे, माझा मोकळा अवकाश, ज्यात मी माझ्याशी संवाद कारेन. माझे आनंदक्षण गोंजारत राहीन. माझी दु:खे कुरवाळीन. मी कोणती चांगली कामे केली, इतरांच्या दृष्टीने उपयुक्त असं काय केलं, हे मी तिथे आठवेन. तिथे मी माझ्या चुकांचा मागोवा घेईन. त्यावर विचार करेन. माझ्या भविष्याच्या योजना आखेन, असा मोकळा अवकाश (स्पेस) हवाय मला. पण खरंच का असं निरभ्र आकाश आणि मोकळा अवकाश मला उपलब्ध आहे?’ 

मला वाटलं, माझ्या आईच्या आणि त्याहीपेक्षा आजीच्या काळातील स्त्रियांच्या तूलनेत, म्हणजे विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धा आणि उत्तरार्धापेक्षा माझं आकाश अधीक मोकळं आणि स्वच्छ आहे. निरभ्र आहे पण जसजसा विचार करू लागते, तसतसं लक्षात येतं, माझ्याही आकाशात समस्यांचे ढग आहेतच. माझ्या आजीच्या काळातील स्त्रियांचा वावर अंगणापलीकडे मंदिर, पापड-कुरडया करण्यासाठी किंवा कार्यक्रमासाठी मैत्रिणींकडे जाणं, एवढाच मर्यादित होता. माझ्या आईच्या काळातील स्त्रिया अंगण ओलांडून बाहेर पडल्या. नोकरी करू लागल्या. पण घर-संसार, मुलं-बाळं, नवर्‍याचं, असतील तर सासू-सासरे यांचं सगळं सांभाळून नोकरी करायची अशी पूर्वअट होती. नोकर्‍या बहुतेक शिक्षिकेच्या किंवा कार्यालयात कारकुनाच्या असत. बदली नोकर्‍यांना घरच्यांचा विरोध असे. तिचीही मानसिकता नव्हतीच. तिनेही आपलं स्वातंत्र्य उपभोगण्यासाठी ते सारं सहन केलं. त्यावेळेपर्यंत विभक्त कुटुंबपद्धती समाजात रूळली होती.

आजच्या स्त्रीला त्या मानाने कमी कष्ट करावे लागताहेत. तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे घरात मिक्सर, गीझर वगैरे सोयी-सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत. अलीकडे पुरुषही घरकामात मदत करू लागले आहेत. पूर्वीच्या तूलनेत माझं आजचं जीवन अधीक आरामदायी झालं आहे.

आजच्या काळात घरोघरी एक किंवा दोन मुले पुरेत, असा दृष्टीकोण दिसून येतो. सहजच मनात येतं, पुढच्या पिढीला काका, मामा, मावशी, आत्या ही नाती तरी समजावून सांगता तेथील का? अलीकडे मुलांच्या जन्मापासून पालक त्यांच्या करिअरचा विचार करू लागली आहेत. त्यांचं जीवन करियरकेन्द्रित होतय. आता मुली, मुलांच्या बरोबरीने शिकताहेत. ही गोष्ट चांगलीच आहे. शिक्षण झालं की त्यांना चांगल्या पगाराची नोकरी लागते. उत्तम पगार मिळतो. त्यांना घर, शहरच नव्हे, तर राज्य आणि अनेकदा दुसरं राज्यही सोडून, दुसर्‍या देशात जाऊन रहावं लागतं. मुले-मुली अशी स्वतंत्रपणे राहू लागल्याने आता समाजाची वाटचाल एकल कुटुंबाच्या दिशेने होऊ लागली आहे. एकेकटे रहात असतील, तर त्याला कुटुंब तरी म्हणायचं का? असा प्रश्न आहे.

कुटुंबात एकेकटी मुले असल्याचे प्रमाण खूप आहे. त्यांना तडजोडीची सवय, दुसर्‍याचा विचार करण्याची सवय लहानपणापासूनच लागलेली नाही. त्यामुळे विवाहानंतर घरस्फोटाचे प्रमाण खूप वाढले आहे. एरवी स्त्री-पुरुष समान, असं आग्रहाने म्हणणार्‍या मुलींना आपला जोडीदार मात्र आपल्यापेक्षा जास्त शिकलेला आणि जास्त पगारदार हवा असतो. तिच्या आई-वडलांचीही तशीच इच्छा असते. इथे कुठे तरी वैचारिक विसंगती नाही का वाटत? 

मुला-बाळांसाठी, त्यांच्या संगोपनासाठी करिअरमध्ये तडजोड कुणी करायची, आईने की वडलांनी हाही प्रश्न दिवसेंदिवस आ वासून उभा आहे. मुलांचे आजी-आजोबा मुलांकडे बघणारे नसतील, तर मुलंच नकोत. दोघंच मजेत राहूयात, असं म्हणण्याची वृत्ती बाळवतेय. हातात भरपूर पैसा असल्यामुळे ऐशोआराम, चंगळवादी वृत्तीही वाढीला लागलीय. मुलंच नको, या विचारांच्या दिशेने समाजाची वाटचाल होऊ लागली, तर पुढच्या पिढ्या तरी कशा निर्माण होणार? लग्नच नको, लीव्ह इन रिलेशनशिपमध्ये राहू, असं म्हणणार्‍या मुला-मुलींचे प्रमाणही वाढते आहे. अनुरूप जोडीदाराच्या वाढत्या अपेक्षेमुळेही मुला-मुलींचे लग्नाचे वय वाढते आहे. हे सारे बघू जाता मला प्रश्न भेडसावतो, पुढच्या पिढीचे काय? हे सगळे लगेच घडेल, असे नाहीच, पण जीवनाचा प्रवाह त्या दिशेने वाहू लागलाय, एवढं निश्चित. हे दिसतं समाजाच्या एका घटकाचं चित्र. माझ्या पिढीतील मध्यमवर्गीय पांढरपेशा घरातलं हे चित्र. पण हा एक घटक म्हणजे काही सगळा समाज नव्हे.

समाजाच्या आणखी काही घटकांमध्ये दिसतं, मुलं- मुली शालांत परीक्षा पास झालीत. कुणी कुणी पदवी मिळवलीय. कुणी व्यावसायिक शिक्षण घेतलय. मिळेल, ती नोकरी-व्यवसाय, मुलं- मुली करताहेत. काहींच्या घरात शेती आहे, पण शेती असूनही अनेक मुलांना शेती करायची नाही. त्यांना नोकरीच करायचीय, मग ती किती का सामान्य असेना. शेतीचं अनिश्चित उत्पन्न हे एक कारण असेल, पण महत्वाचं कारण म्हणजे शेतीत काबाड-कष्ट जास्त करावे लागतात. त्या तूलनेत नोकरी आरामाची. मुलींनाही शेतकरी नवरा नकोय. नोकरदार हवाय, मग तो शिपाई का असेना. घरात शेती म्हंटलं, की कष्ट आलेच. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून ‘श्रमप्रतिष्ठा’ या मूल्याचा भाषण-लेखनातून खूप गवगवा होतोय, पण श्रमप्रतिष्ठेला जेवढं महत्व त्यापूर्वी होतं, तेवढं नंतर राहिलेलं दिसत नाही. याबाबतीत ज्ञान आहे, पण त्याचं उपयोजन होताना दिसत नाही. मुलांचा दृष्टीकोण बदलत नाही. आपला देश कृषिप्रधान आहे, पण पुढची पिढी शेतीपासून लांब पळते आहे, ही शोकांतिका माझ्या मनाला वेदना देते. बळीराजाचा गौरव फक्त पुस्तका-मासिकांपुरता होताना दिसतोय. शेतकर्‍यालाही आपण शेतकरी असल्याचा अभिमान वाटताना दिसत नाही. मुली बळीराजाची राणी होण्यापेक्षा शिपायाची शिपाईण होणं पसंत करतात.

बर्‍या परिस्थितीतील मुलींचे आई-वाडील मुलीसाठी स्थळ शोधताना, घर-दार, शेती-भाती, शिक्षण-नोकरी असं सगळंच हवं, असा आग्रह धरतात. घरात शेती हवी, पण मुलाने मात्र शेती न करता नोकरीच करावी, असं त्यांना वाटतं. आता शेती करायचीच नाही, तर शेतीचा आग्रह का? मुलगा चांगला मिळवता आहे, एवढं पुरेसं नाही का? शिवाय, लग्नाच्या वेळी घर-दार नसलं, तरी नंतर तो आपल्या कर्तृत्वाने घर घेऊ शकेल, पण तेवढा काळ जाऊ द्यायला मुलीच्या वडलांना धीर नसतो. घर-दार, शेती-भाती यातून मिळणारी प्रतिष्ठा मनात कुठे तरी घर करून राहिलेली असते. मुलावर घरच्यांची, आई-वडील, भावंडे यांची फारशी जबाबदारी नको, अशीही मानसिकता असते. आता आपल्या मुलाच्या लग्नाच्या वेळी मुलीकडच्यांनी असाच विचार केला तर? तर आपण कुठे जायचं? हे तेव्हा का लक्षात येत नाही? मुलगी नोकरी करत असेल, तर एकत्र रहाण्याची तिची तयारी असते, पण कारण असतं, पुढे मुलाला सांभाळायला घरातील हक्काची माणसं मिळावित. अशा अनेक अपेक्षा. अपेक्षा वाढतात, तसं लग्नाचं वायही वाढतं. अर्थात ही समस्या या घटकांमध्ये पहिल्या घटकाइतकी गुंतागुंतीची अजून तरी झालेली नाही.

या घटकांमध्ये लग्नात अलीकडे रुखवत हे मोठेच प्रस्थ झाले आहे. डबल बेड, कपाट (तिजोरी), ड्रेसिंग टेबल, सोफा या गोष्टी आवश्यक झाल्या आहेत. मुलीकडच्यांना ते परवडो की न परवडो, मुलाच्या घरी ते सारं ठेवायला जागा असो की नसो, लग्नात या गोष्टी द्यायच्याच. ऋण काढायचं पण रुखवत साजरं करायचं. अनेक ठिकाणी मुलींचाच हट्टाग्रह असतो, की आई-वडलांनी या गोष्टी आपल्याला द्यायलाच हव्यात. मुली काही अडाणी नव्हेत. चांगल्या शिकलेल्या. पण शिक्षणाने सुजाणता, सामंजसपणा येतोच, असे नाही ना! 

माझ्या एका मैत्रिणीच्या मुलाचं पाच वर्षापूर्वी लग्न झालं. तिची तीन खोल्यांची जागा. त्यात डबल बेड, सोफा, टेबल असं सगळं होतं. तिने मुलीच्या आई-वडलांना सांगितलं, जो रुखवतासाठी तुम्ही खर्च करणार, ते पैसे मुलीच्या नावे बँकेत ठेवा. गरजेप्रमाणे ती त्याचा उपयोग करेल. बेड, सोफा घेण्यात खर्च करू नका. घरात या गोष्टी आहेत. पण तिच्या सुनेला सगळं नवं कोरं हवं होतं. तिने मनाप्रमाणे नवा बेड, सोफा, टेबल करून घेतलं. शेवटी मैत्रिणीला आपल्या घरातल्या या जुन्या वस्तू शेजारी नेऊन ठेवायला लागल्या. ही मानसिकता बदलण्यासाठी काय करायला हवं, माझ्यासारखीला प्रश्न पडतो.

सगळं आई-वडलांनी किंवा सासू –सासर्‍यांनी द्यावं अशी अपेक्षा करताना, मी माझ्या कर्तृत्वाने मिळवेन, हा अभिमान, ही आत्मनिर्भरता कमी होत चाललीय का, असंही आताशी वाटू लागलय. काही प्रथा-परंपरा वरच्या स्तरातून खालच्या स्तराकडे झिरपत येतात. हुंडा आणि डोईजड रुखवत ही प्रथादेखील दुसर्‍या स्तराकडून तिसर्‍या, खालच्या स्तराकडे झिरपत आलीय. हा घटक श्रमजीवी लोकांचा. कामवाल्यादेखील आपल्या मुलींना लग्नात डबलबेड, कपाट, पंखा, खुर्च्या, मिक्सर वगैरे देताना दिसतात. अर्थात हा खर्च त्यांना परवडत नाही. कर्ज काढायचं, पण वस्तू द्यायच्याच. नाही दिलं तर? लोक काय म्हणतील? समाज नावे ठेवेल, ही धास्ती. एकीने मुलाकडच्यांना सांगितले, तुम्ही आम्हाला पंचवीस हजार रुपये द्या आणि आम्ही रुखवत मांडतो. आमच्याकडे पैसे नाहीत. मुलाकडचे म्हणाले, आम्ही पैसे देत नाही. तुम्ही रुखवत मांडू नका. आम्हाला काही नको. त्यावर तिचं म्हणणं असं की पण लोक काय म्हणतील? काही दिलं नाही, म्हणून आम्हालाच नावं ठेवतील ना! आता बोला! लोक काय म्हणतील, म्हणून न परवडणार्‍या आणि न पटणार्‍या गोष्टी करायच्या या मानसिकतेत बदल झाला पाहिजे. पण कसा आणि कधी? मी संभ्रमात आहे. मला जिथे, जसं समजावून सांगता येईल, तेवढं मी सांगत असते. पण मला माहीत आहे, माझे हे प्रयत्न अगदीच अपुरे आहेत. शिवाय मला हेही ऐकून घ्यावं लागतं, ‘आमच्या चालत न्हाई तसं! लोकं नावं ठेवत्यात!’

आणखी एक प्रश्न, प्रत्येकाला हव्या असणार्‍या स्पेसचा. माझ्या मुला-मुलींना, सुना, नातवंडांना वाटतं, त्यांना हवी असणारी स्पेस त्यांना मिळायला हवी. पण त्याच वेळी त्यांच्या हे लक्षात येत नाही, की त्यांच्या आई-आजीलाही त्यांच्यासारखीच स्पेस हवी असते. मी ती मिळवायचा प्रयत्न करते, पण अनेकदा मुला-सुनांचं, नातवंडांचं त्यावर आक्रमण होतं. माझ्या रिकाम्या वेळेत, मुलांना-सुनेला बाहेर जायचं असतं. मी घरातल्या मुलांकडे बघावं किंवा त्यांच्यासाठी मी एखादी गोष्ट करावी, ही त्यांची अपेक्षा असते. मला हव्या असलेल्या रिकाम्या वेळेचा विचार त्यांच्या मनात येत नाही. मी त्यांना स्पष्टपणे ‘नाही’ही म्हणू शकत नाही. मग वाटतं, दुसर्‍यांचा विचार करण्याची सवय लावण्यात आम्ही कुठे कमी पडलो का? 

असे अनेक प्रश्न. अनेक समस्या मनाचं आभाळ झाकोळून टाकताहेत. दोन हजार बावीसच्या थांब्यावर आज उभं राहून, घेतलेल्या अनुभवांचा मागोवा घेताना आणि भविष्याचा कानोसा घेताना, जे विचार मनात आले, जे बोलावसं वाटलं, त्यापैकी काही गोष्टी इथे लेखरूपाने मांडल्या आहेत. आपल्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न या लेखाच्या माध्यमातून मी केला आहे.

© उज्ज्वला केळकर 

संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३  सेक्टर – ५, सी. बी. डी. –  नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र

मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com 

≈ संस्थापक संपादक –  श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares