Tag: #e-abhivyakti

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ रक्तमाखली अक्षरे! ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

☆

रक्तमाखली अक्षरे !

 – – – ते ‘अधिकारी’ मोक्षाचे !

लग्नाला उणेपुरे दहाच तर महिने झाले होते. नवरा शिपाई गडी, त्यामुळे सहवास आजवर फारसा लाभला नाही, अशी स्थिती. त्यात त्याच्या पहिल्या पत्नीने त्याला हाक मारली आणि हा गेलाही लगोलग… सेनेतील नोकरी म्हणजे सैनिकाचे पहिले लग्नच मानले जाते गंमतीने! 

आजच्या सारखं मोबाईलचं गारुड नव्हतं तेंव्हा. त्यामुळे लिखित शब्दांवरच सारी मदार असायची. शिवाय हे शब्द दुस-यांच्या नजरेखालून तपासून घेतले जाऊनच आपल्या माणसाच्या हाती लागणार… देशाच्या संरक्षणाचा सवाल असतो! कुणी नजरचुकीने का होईना संवेदनशील माहिती उघड करू नये, हा उद्देश असतो. विशेषत: युद्धकाळात तर यावर कटाक्ष असतो.

त्याचं पत्र आलं आणि ते वाचण्यात किती तरी वेळ ती हरवून गेली होती. खूप वेळा पत्र वाचल्यानंतर तिने उत्तर लिहायला घेतलं… आणि त्यातही बराच वेळ गेला! शब्दांत सर्वच गोष्टी मावत नाहीत… आणि त्या पत्राचा आकारही एवढा नव्हता की सर्व काही लिहिता यावं! तिने काही ओळी लिहिल्या आणि पत्र धाडलं! 

मेजर राजेशसिंग अधिकारी यांच्या मनात त्यावेळी केवळ तोलोलिंग शिखर होतं… आज रात्री निघायचं आहे त्या पंधरा हजार फुटावर असलेल्या कड्याकडे… ! शिखराच्या थोड्या अलीकडच्या बुरुजांवर ‘त्यांनी’ खंदक बनवून ठेवले आहेत. आणि त्यातून ते आपल्या सैनिकांना अचूक लक्ष्य करताहेत. त्यांना गप्प केलं पाहिजे… कायमचं! कारण त्यांना ओलांडता आलं तरच आणखी वर जाऊन शिखरावर ताबा मिळवता येईल… आणि मग इतर ठिकाणं ताब्यात घेणं शक्य होईल… अन्यथा सारंच केवळ अशक्य आहे! 

खरं तर तोलोलिंग आपल्या मालकीचं शिखर. अत्यंत उंच, तिथलं तापमान कित्येक महिने शून्याखाली असतं. पलीकडे पाकिस्तानी सैनिकही त्यांच्या बाजूने भारतावर नजर ठेवून असतात. तापमान मानवी सहनशीलतेच्या मर्यादेपलीकडे खाली घसरले की तिथं थांबणं म्हणजे मरणाला आमंत्रण. म्हणून दोन्ही देशांनी हिवाळ्यात आपापल्या सैन्य-चौक्या रिकाम्या करून मागे जायचे आणि बर्फ वितळले की पुन्हा तिथं येऊन बसायचे, असे ठरवले होते! आणि असं काही वर्षे सुरळीत सुरूही होतं. पण मग एकदा पाकिस्तानी सडक्या मेंदूत एक काळी योजना शिजली. भारतीय सैनिक त्यांच्या चौक्यांत दाखल होण्याआधीच आपण तिथवर पोहोचायचं. मग त्यांनी भर हिवाळ्यात त्यांचे अनेक सैनिक गमावून त्या अतिशीत हवामानात आधुनिक साधनांच्या साहाय्याने पक्की व्यवस्था तयार करवून घेतली. आणि भारतीय हद्दीत कित्येक किलोमीटर्स आतपर्यंत घुसखोरी करीत भारतीय सैन्य-चौक्यांचा कब्जा मिळवला… आणि एखादा लबाड शिकारी सावजाची प्रतीक्षा करीत बसावा तसे दबा धरून बसले.

याचा सुगावा लागल्यानंतर भारताने तपासणी गस्ती पथक पाठवलं… त्यावर भीषण हल्ला करून त्यांनी कॅप्टन सौरव कालिया साहेब आणि त्यांच्या सहका-यांना ताब्यात घेतलं… त्यांचे पुढे त्यांनी किती हाल केले ही स्वतंत्र हकीकत आहे… मानवतेला काळीमा फासणारी! 

कॅप्टन सौरभ कालिया यांच्या शोधार्थ गेलेल्या पथकांवरही तुफान हल्ले झाले. नेहमीप्रमाणे चौक्या ताब्यात घ्यायला गेलेल्या सैनिकांवर तिथे आधीपासूनच घुसून बसलेल्या पाकिस्तानी सैनिकांनी आरामात हल्ला केला आणि या बेसावध शूर वीरांना कपटाने संपवले! 

सर्व परिस्थिती लवकरच ध्यानात आली… आणि ऑपरेशन विजय हाती घेण्यात आले. योजना आखल्या गेल्या. भारतीय वायूसेनेची मदत घेण्यात आली.

ज्या ठिकाणी पाकिस्तानी मशीनगन्स घेऊन सज्ज बसलेले असत्तात, खालून वर चढत येणा-या भारतीय सैनिकांवर अचूक गोळीबार करत त्यांना मृत्यूच्या दाढेत ढकलत असतात, त्यांच्यापर्यंत पोहोचायचंच होतं… ! 

या उंच शिखरांवर पाकिस्तानी नेमके कुठे दडून बसलेत याची पाहणी करण्याचा एक मार्ग होता… हवाई पहाणी! मेजर अधिकारी साहेबांना तो परिसर उत्तम माहीत होता. त्यांनी स्वत:हून या हवाई पहाणीमध्ये सहभागी होण्याची तयारी दाखवली आणि ती पहाणी करूनही दिली. कारण त्यांना स्वत:च इथपर्यंत पोहोचण्याची कामगिरी मिळाली होती… तयारी तर पूर्ण पाहिजे! 

तोलोलिंगच्या या शिखराच्या अनेक बाजूंनी सैनिकी तुकड्या चढणार होत्या. योजना तयार होती. शिखराच्या एका सुळक्यावर असलेले शत्रूचे खंदक नेस्तनाबूत करून तिथे आपल्या सैनिकांसाठी पक्के ठिकाण तयार करून देण्याची जबाबदारी अधिकारी साहेबांना मिळाली होती. जेणेकरून इथून आणखी वर असलेल्या शिखरांवर बसलेल्या शत्रूवर चालून जाता येईल! 

खरं तर मेजर साहेब 2nd Battalion, Mechanised Infantry Regiment (2 Mech Inf) या तुकडीतील अधिकारी. पण युद्धाच्या गरजेनुसार त्यांना 18th Battalion, The Grenadiers सोबत संलग्न करण्यात आले होते. आणि जून महिन्याच्या अखेरीस त्यांना पुन्हा त्यांच्या मूळच्या दलात पाठवले जाणार होते… तेथून ते सुट्टीवर जाणार होते आणि लग्नाचा वाढदिवस साजरा करणार होते! 

मोहिमेवर जाणार का? अशी विचारणा ब्रिगेडीअर खुशाल ठाकूर साहेबांनी केली तेंव्हा त्यांनी अतिशय त्वरेने होकार दिला होता. त्यांच्याकडे एक कंपनी म्हणजे दहा सैनिकांची एक तुकडी सोपवण्यात आली. हे सैनिक commandoes होते… विशेष प्रशिक्षित सैनिक. ज्या भौगोलिक परिस्थितीत लढायचे आहे, त्या परिसरातील वातावरणाशी जुळवून घेण्याचा सराव आधी करून घेतला जातो. तुकडी तयार होती.

मेजर राजेश सिंग अधिकारी साहेबांच्या हाती त्यांच्या पत्नीने धाडलेलं उत्तराचं पत्र पडलं! यावेळी साहेबांच्या एका हातात रायफल आणि एका हातात तोलोलिंगचा नकाशा होता… आणि डोक्यात केवळ शत्रू! त्यांनी ते पत्र शांतपणे आपल्या युनिफॉर्मच्या वरच्या खिशात ठेवलं… काळजाच्या वर… काळजाला लागून! मोहिमेवरून परतल्यावर वाचू… त्यांनी मनात म्हटलं… आणि त्यांचं दुसरं मन सांगत होतं… ही मोहिम अत्यंत धोक्याची आहे… परत येण्याची शाश्वती नाही!

२८ मे, १९९९ची रात्र. तोलोलिंग… उंची सुमारे १६ हजार फूट. नव्वद अंश म्हणजे एकदम सरळ भिंत. त्यापेक्षा थोडा कमी अंशाचा डोंगरकडा चढत जायचं होतं आणि त्यासाठी बर्फात गिर्यारोहण करायला लागतात ती साधनंही घेणं आलं. रात्रीची वेळ असली तरी शत्रू सावध होताच. त्याला चाहूल लागली… त्यांनी प्रकाशाचे गोळे हवेत उडवले… त्यामुळे आपले सैनिक त्यांना दिसले… लपून बसलेल्या स्नायपर बंदूक वाल्याने एका ज्येष्ठ सैनिकास अचूक टिपले! सर्वजण जागच्या जागी थांबून राहिले… मिळेल त्या दगडांचा आडोसा घेत. रात्र पुढे सरकली… तापमान उणे पाच झाले. त्या रात्री आणि पुढचा सारा दिवस तिथेच लपून राहण्याचा निर्णय झाला! इथं आल्यावर समजलं… त्या बंकर्स मध्ये पाच-सात मुजाहिदीन (पाकिस्तानी अतिरेकी.. जे नेहमी पाकिस्तानातून कश्मिरात घुसखोरी करून येत असतात!) नव्हते… प्रशिक्षित पाकिस्तानी सैनिक होते… संख्येने कितीतरी पटीने अधिक आणि शस्त्रसज्ज! 

२९ मे, १९९९ची रात्र. पुन्हा चढाई आणि लढाई सुरु. यावेळी मेजर साहेबांनी निराळी व्यूहरचना आखली. खांद्यावरून डागण्याचे मोठे शस्त्र स्वत:च्या खांद्यावर पेलले आणि अचूक अग्निअस्त्र डागली… शत्रूचा एक बंकर उध्वस्त झाला… आणि साहेब तसेच पुढे निघाले… साथीदार सैनिकांच्या तीन-चार मीटर्स पुढे! ११ वाजता ब्रिगेडीअर ठाकूर साहेबांना त्यांनी रेडीओ सेटवरून निरोप दिला… साहेब… लढाई सुरु आहे… एक बंकर काबीज झालाय!

बाकी कमांडोज इतर मार्गांनी वर चढत होतेच… पाऊस सुरु आहे आणि त्यातून न भिजता पळत जाणे शक्य असते? मेजर साहेबांना अगदी समोरून, छातीवर गोळ्या लागल्या… शत्रूच्या खंदकातून आलेल्या! तशाही दुस-या बंकरच्या अगदी वीस एक मीटर अंतरावर ते पोहोचले होते… सहकारी सैनिकांनी त्यांना तिथून सुरक्षित ठिकाणी नेण्याचा प्रयत्न केला… त्यांनी नकार दिला! गोळीबार करीत ते त्या खंदकात झेपावले… दोघा शत्रूंना हातांनी लोळवले आणि यमसदनी धाडले

१. ३० वाजता ठाकूर साहेबांनी रेडीओ सेटवर संपर्क साधला… यावेळी रेडीओ ऑपरेटर लान्स नायक राजेंद्र यादव म्हणाले… ”अधिकारी साहेब बंकर मध्ये घुसलेत आणि त्यांची शत्रूशी जोरदार लढाई सुरु आहे… हातांनी… समोरासमोर! आणि दुस-याच क्षणी रेडीओ ऑपरेटरच्या तोंडून शब्द बाहेर पडले… ”ओह! मां!” हाच तो क्षण होता… ब्रिगेडीअर साहेबांना समजायला वेळ लागला नाही… वाघ गमावला आपण! 

अधिकारी साहेबांच्या छातीवरच्या खिशातील कागदी लिफाफा रक्ताने भिजून गेला होता… पत्रातील अक्षरं लाल झाली असतील! 

तेरा दिवस मेजर साहेबांचा देह तिथून आपल्याला ताब्यात नाही घेता आला. कारण तोलोलिंगवरून मोठ्या प्रमाणात गोळीबार सुरु राहिला. पण अधिकारी साहेबांनी ताब्यात घेतलेल्या बंकर्समुळे तिथे नंतर पोहोचलेल्या भारतीय सैनिकांना पाय ठेवण्याची जागा मिळाली होती… ही जागा ताब्यात आली होती… हा पहिलं मोठं यश होतं!

१४ जून, १९९९… मेजर राजेशसिंग अधिकारी… तिरंगी राष्ट्रध्वज पांघरून घरी आले! खरं तर त्यांना लढाईला निघण्याच्या वेळी satellite phone वरून पत्नी सौ. किरण नेगी-अधिकारी यांच्याशी बोलता आले असते… पण त्यांनी त्यांच्या इतर सैनिकांना आधी त्यांच्या त्यांच्या घरी call करू दिले… आणि यांना बोलायचे होते तेंव्हा phone battery उतरली होती! 

देह घेऊन घरी आलेल्या अधिका-यांनी मेजर राजेश अधिकारी साहेबांचा गणवेश आणि ते पत्र किरण यांच्या हाती दिलं… ! न वाचलं गेलेलं पत्र!… त्यातील प्रत्येक अक्षराला मेजर साहेबांच्या रक्ताचा लालिमा लागलेला होता! जणू सुवासिनीच्या कपाळावरचं लालभडक कुंकू!

किरण यांनी स्वत:च लिहिलेल्या ओळी… भरलेल्या डोळ्यांनी पुन्हा कशाबशा वाचल्या… ”प्रिय राजेश… आपलं होणारं बाळ मुलगा असेल की मुलगी… ठाऊक नाही! तुम्ही परत सहीसलामत येऊ शकलात लढाईतून तर माझ्यासारखी आनंदी मीच असेन या जगात… पण तसं नाहीच झालं तर… एका हुतात्मा सैनिकाची पत्नी म्हणून मी अभिमानाने जगेन. आणि एक सांगू… आपल्या बाळाला केवळ कारगिल दाखवणार नाही… त्याला तुमच्या सारखं भारतीय फौजेचा अधिकारी बनवून दाखवेन… शब्द देते! या परत… वाट पाहते!

एक सैनिक गमावला जातो तेंव्हा एक पुत्र, एक पती, एक पिता, एक भाऊ, एक मित्र गमवला जातो… आणि मेजर राजेश सिंग अधिकारी यांच्यासारखा सैनिक गमावला जातो तेंव्हा एक शूर सैनिक, एक दिलदार माणूस, गोड गळ्याचा एक गायक, एक उत्तम चित्रकारही कायमचा दृष्टीआड होऊन जातो! ही एवढी मोठी किंमत मोजतात सैनिक आपल्या रक्षणार्थ! 

कै. मेजर राजेशसिंग अधिकारी यांच्या सारख्या ‘महावीर’ शूरांना ‘मोक्ष’ मिळण्याचा अधिकार आहेच! 

जय हिंद.!! 

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री जगदीश काबरे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “पालवी” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

श्रीमती मंगल शहा.

 एचआयव्हीबाधित लहानग्यांच्या आयुष्यात आशेचा किरण फुलवणारी ‘पालवी’ 

पंढरपूर म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती विठ्ठल-रखुमाईची नगरी, वारकऱ्यांचा अखंड हरिनामाचा गजर आणि संतांच्या करुणा, समता व मानवतेचा संदेश. पण या पवित्र नगरीत देवळांच्या कळसांपेक्षाही उंच असे एक कार्य शांतपणे सुरू आहे. काही दिवसांपूर्वी पंढरपूर येथील पालवी प्रकल्पाला भेट देण्याचा योग आला आणि हा अनुभव मनाला अक्षरशः स्पर्श करून गेला. काही भेटी या केवळ औपचारिक राहत नाहीत; त्या मनाच्या तळाशी कायमस्वरूपी घर करून राहतात. एखाद्या संस्थेची इमारत, तिची व्यवस्था किंवा तिची प्रसिद्धी पाहून आपण प्रभावित होतो; पण ‘पालवी’ प्रकल्पात पाऊल टाकल्याक्षणी जाणवते ती माणुसकीची ऊब, मायेचा स्पर्श आणि निरपेक्ष सेवाभाव. तेथून परतताना मनात अनेक प्रश्न होते, डोळ्यांत नकळत पाणी होते आणि या कार्याबद्दल अपार आदरही होता. विठ्ठलाच्या या पंढरीत माणुसकीचे आणखी एक मंदिर उभे राहीले आहे, याची जाणीव या भेटीतून झाली. येथे घंटानाद नाही, आरत्या नाहीत, सोनेरी कळस नाहीत; पण निराधार मुलांचे हसरे चेहरे आहेत, मायेने डोक्यावरून फिरणारा हात आहे आणि निःस्वार्थ सेवेतून साकारलेली खरी भक्ती आहे.

सन २००१ मध्ये सामाजिक कार्यकर्त्या मंगल शहा यांनी अवघ्या दोन एचआयव्ही बाधित मुलांपासून या कार्याची सुरुवात केली. समाजाने नाकारलेल्या, आई-वडिलांपासून वंचित झालेल्या आणि आयुष्याच्या सुरुवातीलाच मृत्यूची सावली सोबत घेऊन जन्मलेल्या या मुलांना त्यांनी आपलेसे केले. आज हे छोटसं रोपटं वटवृक्ष बनले असून येथे दीडशेहून अधिक मुलांचे संगोपन होत आहे. या मुलांमध्ये सहा महिन्यांच्या अर्भकांपासून ते मोठ्या मुलांपर्यंत अनेक जण आहेत. या मुलांना जन्मत:च एचआयव्हीची लागण झाली होती. ती रस्त्याच्या कडेला बेवारस अवस्थेत सापडली, रेल्वेस्टेशन, एसटी स्टँड, स्मशानभूमीत किंवा कचराकुंडी सारख्या सार्वजनिक ठिकाणी टाकून दिलेली होती. या निष्पाप मुलांचा त्यांच्या परिस्थितीत काहीही दोष नाही; पण समाजाने अनेकदा त्यांच्याकडे दयेने किंवा भीतीने पाहिले. पालवी प्रकल्पाने मात्र त्यांच्याकडे माणूस म्हणून पाहिले. त्यांना केवळ आसरा दिला नाही, तर आई-वडिलांच्या मायेची उब, शिक्षणाची संधी, सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आणि आनंदाने हसण्याचे कारण दिले.

पालवी प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे केवळ औषधोपचार केले जात नाहीत. एचआयव्हीबाधित मुलांना नियमित औषधे, वैद्यकीय तपासणी, पौष्टिक आहार आणि आरोग्याची सर्वतोपरी काळजी दिली जाते. त्याचबरोबर त्यांच्या मानसिक, भावनिक आणि बौद्धिक विकासालाही तितकेच महत्त्व दिले जाते. या मुलांसाठी स्वतंत्र शाळा सुरू करण्यात आली आहे. येथे शिक्षण म्हणजे केवळ पाठांतर नाही, तर जीवन समृद्ध करण्याची प्रक्रिया आहे. अलीकडे या शाळेत रघुनाथ माशेलकर विज्ञान केंद्र सुरू करण्यात आले असून त्याच्या उद्घाटनाच्या निमित्ताने आम्हाला या प्रकल्पाला भेट देण्याची संधी मिळाली. शहरातील अनेक शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना प्रयोगशाळा पाहायलाही मिळत नाही किंवा स्वतः प्रयोग करण्याची संधी मिळत नाही. त्याउलट ‘पालवी’तील या मुलांसाठी विज्ञान प्रत्यक्ष अनुभवण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. प्रयोग, निरीक्षण आणि प्रश्न विचारण्याची सवय या मुलांमध्ये विकसित व्हावी, त्यांच्यात वैज्ञानिक दृष्टिकोन जागा व्हावा, हा या उपक्रमामागचा विचार अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्याचबरोबर शहरातील इतर शाळांमधील विद्यार्थ्यांनाही या प्रयोगशाळेचा लाभ घेता यावा असा त्यांचा प्रयत्न रहाणार आहे. आयुष्य किती मोठे आहे यापेक्षा ते किती अर्थपूर्ण आहे, याला येथे अधिक महत्त्व दिले जाते.

या प्रकल्पाचे कार्य फक्त एचआयव्हीबाधित मुलांपुरते मर्यादित नाही. येथे मतिमंद मुलांसाठी स्वतंत्र विभाग आहे. तसेच एकल महिलांच्या पुनर्वसनासाठीही उल्लेखनीय काम केले जाते. समाजात विविध कारणांनी एकाकी पडलेल्या महिलांना येथे कौशल्य प्रशिक्षण दिले जाते. शिवणकाम, हस्तकला, विविध उपयुक्त वस्तू तयार करणे अशा अनेक माध्यमांतून त्यांना स्वावलंबी बनविण्याचा प्रयत्न केला जातो. एवढेच नव्हे, तर त्यांनी तयार केलेल्या वस्तूंचे विपणन करण्याची जबाबदारीही संस्था स्वीकारते. त्यामुळे मदतीवर जगण्याऐवजी स्वाभिमानाने उभे राहण्याचा आत्मविश्वास या महिलांना मिळतो.

या संपूर्ण कार्यामागची प्रेरणाशक्ती म्हणजे मंगल शहा. पंच्याहत्तरी ओलांडल्यानंतरही त्यांचा उत्साह, कार्यतत्परता आणि मुलांवरील प्रेम पाहून आश्चर्य वाटते. त्या स्वतः मुलांसाठी स्वयंपाक करतात, त्यांना प्रेमाने भरवतात, त्यांच्याशी खेळतात, त्यांच्या सुखदुःखात सहभागी होतात. त्यांच्या चेहऱ्यावर कुठेही प्रसिद्धीची अपेक्षा नाही, तर केवळ समाधानाचे तेज दिसते. या मुलांसाठी त्या केवळ संस्थापिका नाहीत, तर आई आहेत. त्यांचा हा सेवाभाव पाहताना संतांच्या करुणेचा प्रत्यय येतो. विशेष म्हणजे हे कार्य आता एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. शहा कुटुंबातील दुसरी पिढीही त्यात पूर्णपणे सहभागी झाली आहे. आशिष शहा, त्यांच्या पत्नी आणि आता तिसरी पिढीही या कार्यात समर्पित भावनेने सहभागी होत आहे. ही परंपरा केवळ संस्था चालविण्याची नसून माणुसकी जपण्याची आहे.

या प्रकल्पातील निवासी शिक्षकांचाही उल्लेख आवर्जून करावा लागेल. विशेषतः वैभव मोरे या तरुण शिक्षकाने मुलांशी निर्माण केलेले नाते विलक्षण आहे. तो केवळ शिक्षक म्हणून शिकवत नाही, तर या मुलांच्या आयुष्याचा एक भाग बनला आहे. मुलांसोबत राहणे, त्यांच्यासोबत शिकणे, खेळणे, त्यांना भावनिक आधार देणे हे त्याच्या दैनंदिन जीवनाचेच अंग झाले आहे. शिक्षणाचा खरा अर्थ विद्यार्थ्यांच्या जीवनाशी जोडला गेला पाहिजे, याचे हे सुंदर उदाहरण आहे. शिक्षणात प्रेम आणि आपुलकी किती महत्त्वाची असते, याचा तो जिवंत आदर्श आहे.

आजही समाजात एचआयव्हीविषयी अनेक गैरसमज आहेत. एचआयव्हीबाधित व्यक्तींबरोबर राहिल्याने, हात मिळवल्याने, एकत्र जेवल्याने किंवा स्पर्श केल्याने संसर्ग होत नाही, हे विज्ञानाने अनेक वर्षांपूर्वी स्पष्ट केले आहे. तरीही भीती, अज्ञान आणि पूर्वग्रह यांमुळे या मुलांना समाजापासून दूर ठेवले जाते. त्यांच्या आई-वडिलांच्या परिस्थितीची शिक्षा या निष्पाप मुलांना मिळू नये. त्यांना दयेची नव्हे, तर स्वीकाराची गरज आहे. त्यांच्याकडे सहानुभूतीने नव्हे, तर समानतेच्या नजरेने पाहण्याची आवश्यकता आहे.

पंढरपूरमध्ये विठ्ठलाच्या चरणी लाखो रुपये अर्पण केले जातात. मंदिरांचे कळस सोन्याने मढवले जातात. अनेकांना त्यातून पुण्य मिळवायचे असते. पण संतांचा संदेश वेगळा होता. “जे का रंजले गांजले त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा; देव तेथेच जाणावा. ” हा संदेश प्रत्यक्ष कृतीत उतरवणारी काही माणसे समाजात अजूनही आहेत आणि त्यापैकी शहा कुटुंब हे एक उज्ज्वल उदाहरण आहे. त्यांनी देवाला दगडात शोधण्याऐवजी माणसात शोधले. त्यांनी आपल्या संपत्तीचा उपयोग मंदिरांच्या कळसांसाठी नव्हे, तर उपेक्षित मुलांच्या आयुष्यात आशेचा दिवा पेटवण्यासाठी केला. हीच खरी भक्ती, हाच खरा धर्म आणि हीच खरी समाजसेवा आहे. पंढरपूरच्या एका बाजूला विठ्ठल मंदिरात भक्तिभावाचा अखंड गजर सुरू असतो. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, चोखामेळा आणि गाडगेबाबा यांनी देव शोधायचा असेल तर तो माणसात शोधा, असा संदेश दिला. दुर्दैवाने आपण अनेकदा हा संदेश ऐकतो, पण आचरणात आणत नाही. मंदिरांचे कळस सोन्याने मढवले जातात, मोठमोठे धार्मिक सोहळे होतात, कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या दिल्या जातात; पण एखाद्या निराधार मुलाच्या डोळ्यात आनंदाचे अश्रू आणणारे हात फार कमी दिसतात. शहा कुटुंबाने मात्र आपल्या संपत्तीचा आणि आयुष्याचा उपयोग समाजातील सर्वाधिक उपेक्षित मुलांसाठी केला आहे. हीच खरी मानवसेवा आणि हाच खरा धर्म आहे.

पालवी प्रकल्पाला भेट देताना जाणवलेली सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे येथे कुणालाही त्याच्या आजाराने ओळखले जात नाही; प्रत्येक मुलाला त्याच्या नावाने, स्वभावाने, हसऱ्या चेहऱ्याने आणि स्वप्नांनी ओळखले जाते. या मुलांच्या चेहऱ्यावरचे निरागस हास्य आणि त्यांच्यासाठी झटणाऱ्या प्रत्येक कार्यकर्त्याच्या डोळ्यांतील माया पाहिली की माणुसकी अजून जिवंत आहे, यावर पुन्हा विश्वास बसतो. पालवी प्रकल्पातून बाहेर पडताना मनात एकच विचार घोळत होता, तो म्हणजे आपण देवाला प्रसन्न करण्यासाठी किती प्रयत्न करतो; पण देवासारखी निरागस मुले आपली वाट पाहत असताना आपण त्यांच्यासाठी किती वेळ देतो? समाजातील प्रत्येक व्यक्तीने अशा संस्थांच्या पाठीशी उभे राहिले, तर अनेक मुलांचे आयुष्य उजळून निघू शकते. मदतीचा हात नेहमी पैशाचाच असावा असे नाही; वेळ, कौशल्य, प्रेम, ज्ञान आणि आपुलकीही तितकीच मौल्यवान असते. त्यामुळे अशा संस्थांना समाजाने केवळ टाळ्यांचा नव्हे, तर प्रत्यक्ष सहकार्याचा हात दिला पाहिजे. आर्थिक मदत, स्वयंसेवा, वस्तूरूपाने योगदान किंवा समाजात योग्य जनजागृती, ज्याला जे शक्य आहे ते त्याने करावे.

पालवी प्रकल्प ही केवळ एक संस्था नाही; ती आशेची पालवी आहे, माणुसकीचा श्वास आहे आणि करुणेला कृतीची जोड देणारा एक जिवंत आदर्श आहे, माणुसकीचे विद्यापीठ आहे आणि संतांच्या विचारांचा आधुनिक काळातील साक्षात अविष्कार आहे. मंगल शहा आणि त्यांचे संपूर्ण कुटुंब, वैभव मोरेसारखे समर्पित शिक्षक आणि या सेवायज्ञात सहभागी असलेले अनेक कार्यकर्ते समाजासाठी दीपस्तंभ आहेत. अशा कार्यकर्त्यांना मनःपूर्वक प्रणाम. कारण त्यांनी दाखवून दिले आहे की, देव शोधायचा असेल तर तो मंदिरात नव्हे, तर निराधारांच्या डोळ्यांतील आशेच्या किरणात आणि त्यांच्यावर प्रेमाने हात ठेवणाऱ्या माणसाच्या हृदयात सापडतो. त्यांचे कार्य समाजाला केवळ प्रेरणा देणारे नाही, तर प्रत्येकाने आपल्या जीवनात माणुसकीची एक छोटी पालवी फुलवावी, अशी अंतर्मुख करणारी हाक देणारे आहे.

© श्री जगदीश काबरे

(लेखक विज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोन प्रसारक आहेत.)

jetjagdish@gmail. com

मो ९९२०१९७६८०

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

मंजुषा सुनीत मुळे

📚 वाचताना वेचलेले 📖

☆ “राजे आणि दुसरं घर..!” – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – मंजुषा सुनीत मुळे ☆

☆

अवघ्या त्रेपन्न वर्षांचा एक सत्पुरुष..

पंचतत्त्वात विलीन झाला आणि…

चित्रगुप्ताच्या दरबारात हजर झाला..

चित्रगुप्तानं बसायला मानाचं आसन दिलं,

अन् राजांना अपमान झालेला तो दरबार आठवला..

दोघांनीही त्यावर स्मितहास्य केलं.

 

चला राजे, तुम्हांला स्वर्गाच्या दारापर्यंत

सोडायची जबाबदारी माझी आहे.

आयुष्यभर पायाला भिंगरी लावून फिरलात,

आता जरा उसंत घ्यावी.

चित्रगुप्त अंमळ हुशारीने म्हणाला.

 

राजे जागचे हलले नाहीत, अन् तो चिंताक्रांत झाला.

चलावं महाराज, याचसाठी तर असतो मानव जातीचा अट्टहास.. यावेळी स्वरात जरा अजीजी होती.

 

नको देवा, अर्ध्यातच बोलावलंस न विचारता,

अन् ह्या स्वर्गाचा आग्रह नव्हताच कधी मनात.

श्रींच्या इच्छेचं स्वराज्य तर झालं,

सुराज्यासाठी तू वेळ कुठे दिला..

इथे स्वर्गात गेलो तर देवत्व मिळेल,

आणि खाली मूर्ती आणि टाक होतील माझ्या.

मला मानवच राहू देत आणि राहिलेला अर्धा डाव पूर्ण करु दे.

 

भाग्य लिहीलं गेलंय राजे, आता बदल नाही.

या दरबारातून थेट स्वर्गात, याला पर्याय नाही.

 

राजे पुन्हा हसले,

देवा, माझी वही नीट तपासलीत ना,

तुरी द्यायची कला अवगत आहे मला.

 

स्वर्ग सोडून राजाने पृथ्वीचाच हट्ट धरला

आता मात्र चित्रगुप्ताचा नाईलाज झाला.

जगत्पिता ब्रह्मदेवाशी बोलणी करुन,

राजांसोबत महाराष्ट्रातील गर्भवतींच्या स्वप्नात दाखल झाला.

 

गर्भवती १

देवी, हे मूल देतोय तुला, तेजस्वी आहे.

राजकारणात जाईल, सुराज्य देईल.

नको देवा, शिकून सवरुन नोकरी करेल,

असंच मूल हवंय मला. दुसरं घर बघ.

 

गर्भवती २

देवी, हे मूल देतोय तुला.संस्कारी आहे,

रांझ्याच्या पाटलाचे हात तोडेल, शत्रूकडच्या स्त्रीलाही सन्मान देईल.

नको देवा.आपण भलं आणि आपलं घर भलं,असं मानणारंच मूल दे मला, दुसरं घर बघ.

 

गर्भवती ३

देवी, हे मूल देतोय तुला, परोपकारी आहे,

रयतेचं हित बघेल, कुणाला उपाशी ठेवणार नाही,

प्रसंगी धनिकाकडून घेईल व गरीबाला देईल.

नको देवा, भौतिक सुखांची सवय झालीय मला,

असं उपद्व्यापी मूल नकोय मला, दुसरं घर बघ.

 

गर्भवती ४,५,६…..

देवींनो, होऊ घातल्या मातांनो,

इतिहास बदलू शकणारं एक मूल कूस मागतंय,

स्वर्गाचा दरवाजा सोडून, चंद्रमौळी अंगण मागतंय,

सुराज्याच्या राहिलेल्या स्वप्नासाठी,

स्वतःच निर्मिलेल्या राज्यात,

पुनर्जन्मासाठी एक जिजामाता शोधतंय..

कुणीतरी या पुढे आणि आपल्या उदरात

सामावून घ्या हा सूर्य.

 

देवा, कितीदा सांगावं तुला,

जे आहे ते सहन करावं, जे होईल ते स्वीकारत जावं,

निगुतीनं वागावं अन् स्वतःचं पहावं, हेच अंगात भिनलंय आता.

अन्याय बिन्याय, सत्यासाठी लढा, वगैरे वगैरे म्हणजे

लष्कराच्या भाकरी आहेत रे, नाही भाजायच्या आम्हांला.

हे सूर्याचं तेज सांभाळणारी जिजाऊ शेजारच्या घरात आहे बहुतेक.

आमचा पिच्छा सोड देवा आणि कृपा करुन दुसरं घर बघ.

 

हताश झालेल्या स्वरात चित्रगुप्त म्हणाला,

राजे, उणीपुरी तीनशे चाळीस वर्ष फिरवताएत मला.

एव्हाना तुमचा देव केलाय हो लोकांनी,

मणभर सोन्याचं सिंहासन, आणि रुप्याचे टाक झालेत तुमचे आणि मूर्तीही विसावल्यात देव्हा-यात.

पुतळे तर तुम्ही न पाहिलेल्या, न जिंकलेल्या प्रदेशातही उभारलेत. 

तुमचा पुनर्जन्म हा तर तुमचं नावं घेऊन मनमानी करणा-यांनाही घात ठरेल. त्यांनाही नकोसा असेल हा पुनर्जन्म. आता तरी स्वर्गात चला.

 

देवा, असा हताश झालो असतो तर,

चार मित्र घेऊन भवानीसमोर शपथ घेतलीच नसती,

कोवळ्या पोराला घेऊन आग्र्याहून सुटलोच नसतो,

सर्व काही गमावलेल्या तहातून उभा राहिलोच नसतो,

अमर्याद सागराशी पैज घेतलीच नसती,

दक्षिणेचा दिग्विजय मिळवलाच नसता,

स्वराज्यासाठी आदर्श आज्ञापत्रे लिहीलीच नसती,

आणि..

माझ्यानंतरही चालणारं राज्य निर्माण केलंच नसतं.

एकदा सुराज्य येऊ दे देवा, तुम्ही म्हणाल तेथे येईन.

तोपर्यंत…?

तोपर्यंत,

राजांचा आत्मा न मागितलेल्या देवत्वाच्या माळेत गुंफलेला राहणार,

आणि

मावळ्यांचे हात केवळ ढोल-ताशांच्या गजरात गुंतलेले राहणार..!

☆

लेखक: अज्ञात

प्रस्तुती : मंजुषा सुनीत मुळे 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈ 

श्री आशिष  बिवलकर

  चित्रकाव्य  

संस्कारांचे बीज  श्री आशिष  बिवलकर ☆

☆

सुखावला आज | सखा पांडुरंग |

चिमुकल्यांसंग | पालखीत ||१||

*

निर्मळ ह्रदय | मुखावर भाव |

भक्ती गाठे ठाव | अंतरीचा ||२||

*

संस्कारांचे बीज | ओली मऊ माती |

बालकांच्या हाती | धर्मध्वज ||३||

*

सनातन धर्म | पताका भगवी |

हीच पिढी भावी | वाढवाया ||४||

*

आषाढ महिना | एकादशी दिंडी |

पिंडी ते ब्रम्हांडी | हेच सत्य ||५||

*

अवतरलीय | गावात पंढरी |

रामकृष्ण हरी | नामघोष ||६||

*

सावळा विठ्ठल | भक्तीचा भुकेला |

धावतो हाकेला | श्रद्धा मनी ||७||

©️ वास्तवरंग

☆

(चित्र सौजन्य – श्री आशिष बिवलकर) 

© श्री आशिष  बिवलकर

बदलापूर

मो 9518942105

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

शालिनी जोशी

 

  चित्रकाव्य  

आम्ही सुंदरी... शालिनी जोशी ☆

☆

नऊ पाकळ्यांचे पदर उमलले

 खरे सौंदर्य पूर्णत्वाने प्रकटले 

*

 सुगंधाची मुक्त उधळण झाली 

 फुललेली ती स्वरूपाला भाळली

*

नाजूक कोमल दोघी कलिका 

जणूं अल्लड सानुल्या बालिका

*

फुलाला पाहती स्तब्ध होऊन

भावी रूप आपले फुलात पाहून 

☆

©  शालिनी जोशी

संपर्क – फ्लेट न .3 .राधाप्रिया  टेरेसेस, समर्थपथ, प्रतिज्ञा मंगल कार्यालयाजवळ, कर्वेनगर, पुणे, 411052.

मोबाईल नं.—9850909383

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈

श्री संजय भारद्वाज

(श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही  गंभीर लेखन।  शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है।साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं  और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं।  हम आपको प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक  पहुँचा रहे हैं। सप्ताह के अन्य दिवसों पर आप उनके मनन चिंतन को  संजय दृष्टि के अंतर्गत पढ़ सकते हैं।)

संजय दृष्टि – लघुकथा –  ईडन 

…..उस रास्ते मत जाना, आदम को निर्देश मिला। आदम उस रास्ते गया। एक नया रास्ता खुला।

….पानी में खुद को कभी मत निहारना। हव्वा ने निहारा। खुद के होने का अहसास जगा।

 ….खूँख़ार जानवरों का इलाका है। वहाँ कभी मत घुसना।….आदम इलाके में घुसा, जानवरों से उलझा। उसे अपना बाहुबल समझ में आया।

…..आग से हमेशा दूर रहना, हव्वा को बताया गया। हव्वा ने आग को छूकर देखा। तपिश का अहसास हाथ और मन पर उभर आया।

….उस पेड़ का फल मत खाना। आदम और हव्वा ने फल खाया। ईडन धरती पर उतर आया।

 

© संजय भारद्वाज   

श्री मदन शर्मा 

(देहरादून के वरिष्ठ साहित्यकार श्री मदन शर्मा जी को सादर चरण स्पर्श । आप उस पीढ़ी के प्रतीक हैं जो सदैव हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करती रही है । श्री मदन शर्मा जी ने 05 जुलाई 2026 को अपनी आयु के नब्बे वर्ष पूर्ण कर लिए हैं। उनका जन्म 05 जुलाई 1936 को पूर्वी पंजाब की छोटी सी रियासत मालेर कोटला में हुआ था। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में समर्पित कर दिया। उन्हीं के शब्दों में, “मैंने अब तक जितना लिखा है, वह सब प्रकाशित नहीं हो सका। उसमें से केवल आठ उपन्यास छपे हैं और लगभग पांच सौ छोटी-बड़ी रचनाएं विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हुई हैं जिनमें कहानियां, व्यंग्य, लेख, लघुकथाएं, संस्मरण, एकांकी और रेडियो-नाटक शामिल हैं। चालीस रचनाओं का आकाशवाणी से प्रसारण भी हो चुका है।” वे निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणास्रोत हैं। आज से आपके चर्चित लघु उपन्यास –  बीच का आदमी… को ई-अभिव्यक्ति में श्रृंखलाबद्ध रूप से प्रस्तुत करने का प्रयास कर रहे हैं।)

☆ लघु उपन्यास –  बीच का आदमी… # ६ ☆ श्री मदन शर्मा 

(चित्र साभार – श्री जगत सिंह बिष्ट, इंदौर)

≡ छः ≡

आशी को, पहले तो कोई साड़ी पसंद नहीं आ रही थी और अब एक घंटे से, ड्रेसिंग-टेबल के सामने डटी बैठी है!

पूछता हंू, ”आखि़र यह सब करने की ज़रूरत क्या है?”

वह केवल मुस्करा देती है।

“स्त्रियां अपने को कभी नहीं बदल सकतीं!” मैं खीज कर कहता हूं।

”और स्त्रियों के हर मामले में, पुरूषों की दख़ल देने की आदत कभी नहीं जा सकती!”

कहने के बाद, वह फिर मुस्करा पड़ती है।

“अर्चना कहां है?” पूछता हूं।

”लेटी है।”

“क्यों? वह नहीं चलेगी हमारे साथ?”

”कहती है, रेस्ट करना चाहती हूं।”

“कमाल है! कल रात उसने क्या कहा था, याद है?”

”कल रात, हम दो बजे तक जागती रहीं। बातें ही ख़त्म नहीं हो रही थीं और अब उसे नींद आ रही है।”

“जाओ, तुम भी सो जाओ जाकर!” चिड़ कर कहता हूं।

”ना… मुझे तो साथ ही चलना है… आप के साथ साथ क़दम से क़दम मिलाकर… ज़रा देखूं तो वहां जाकर, वह क्या चीज़ है, जिसकी बार बार सराहना करते, दोनों भाई बहन नहीं अघाते!”

“अब तो सुना है, वह पहचानी भी नहीं जाती।”

”तब भी, मिसमार खंडरात को देख कर भी, इमारत की बुलंदी और शानोशौक़त का अन्दाज़ा हो ही जाता है!”

“तुम्हें मज़ाक सूझ रहा है! उस बेचारी से ज़रा भी सहानुभूती नहीं?”

”मुझे तो आप से भी काफ़ी सहानुभूति है!”

औरत हमेशा औरत ही रहेगी! लाख पढ़-लिख जाये। समझदार और योग्य भी कहलाने लगे, किंतु अपनी इन शंकाओं और ईष्र्या से वह कभी मुक्त नहीं हो सकती! इसे साथ ही न ले जाऊं, तो?

मगर साथ जाये बिना, क्या वह टल जायेगी?

ठीक है, चली चलने दो साथ। ज़रा इसे भी तो पता चले, सौंदर्य क्या होता है। अपने को बहुत समझती है न! बड़ा ही नाज़ है इसे अपनी खूबसूरती पर! यह चार बार साड़ी बदल ले। दिन भर डेªसिंग टेबल के सामने बैठ कर बनती संवरती रहे, मगर मीता के सामने टिक पाने में कहां समर्थ होगी?

मीता पर लाख मुसीबतें टूटें, तब भी उसका सौंदर्य नष्ट नहीं हो सकता। आशाी को उसके सामने ग़रदन झुकानी ही पड़ेगी।

 

अर्चना वाक़ई हमारे साथ नहीं चल रही है।”उसे हरारत सी लग रही है। थोड़ा चिंतित हो जाता हूं।”

”चलो, पहले तुम्हें डाक्टर को दिखा दें।” मैं कहता हूं, तो वह मुस्कराने लगती है।

“दवा ले लेनी चाहिये।” आशी भी अपनी राय ज़ाहिर करती है।

उसके ‘चाहिये’ का वही उच्चारण है, लेडी टीचरों वाला!

अर्चना निश्ंिचत सी कहती है, ”ऐसा कुछ भी तो नहीं। आप तो यों ही चिंतित हो रहे हैं। मामूली थकान है, एक-आध दिन में वैसे ही ठीक हो जायेगी।”

“तो फिर उधर?”

”आप दोनों वहां हो आइये। मैं फिर किसी दिन जाकर मिल लूंगी मीता से।”

 

मीता अब तक काफी बदल गई होगी। कैसी नज़र आती होगी अब?। मिलने पर बात क्या करूंगा उससे? क्या पूछूंगा?… मुझे देखते ही वह हड़बड़ा सी जायेगी। टकटकी लगा कर देखती रहेगी… आंखों में जल भर आयेगा… फिर अचानक मुस्कराने या हँसने का प्रयास करेगी।

कहेगी, ”सो यु हैव कम।”

”यह क्या हालत बना रखी है?” पूछूंगा।

वह फिर उदास हो जायेगी… मगर मेरे साथ आशाी भी तो होगी। इसे साथ देख, वह पहले तो चैंक जायेगी। फिर अनुमान लगाकर, उसे एक बार तो झटका सा लगेगा। वह ज़रा सम्भलेगी और पुनः मुस्कराने की चेष्ठा करेगी और पूछेगी, शादी कब हुई?”

”तीन साल हो गये।”

“मुझे क्यों नहीं इन्वाइट किया शादी पर?”

मैं चुप हो जाऊंगा। उसकी ओर टकटकी लगाये देखता रहूंगा।

मगर आशी, वह इतनी देर कैसे चुप रह सकेगी? वह ज़रूर पूछेगी, ”हमारे साथ चलोगी?”

उसकी आंखों में एकाएक चमक आ जायेगी। किंतु वह चमक, देखते ही देखते अदृश्य हो जायेगी। मैं प्रश्न करूंगा, ”तुम्हारे अंकल कैसे हैं?”

“ठीक ही हैं!”

चाहूंगा, आशाी थोड़ी देर के लिये इधर उधर हो जाये, ताकि एक बार पूछ सकंू, ”मीता एक बार इतना तो बता दो कि …“

 

अर्चना द्धारा बताये पते के अनुसार, थ्री व्हीलर से यहां तक आने में अनुमान से भी अधिक देर लग गई है। शहर के बिल्कुल आखिरी छोर पर बसी, यह नई काॅलोनी है।

आशी के चेहरे से लगता है, उसके दिल की धड़कन तेज़ हो गई है।

“क्या बात है, कुछ परेशान-सी लगती हो?” पूछता हूं।

”आप के वहम का इलाज, लुकमान हक़ीम भले न कर सके, मैं ज़रूर कर सकती हूं।”

“बेशक कर सकती हो!”

 

काफी बड़ी काॅलोनी है। पूछतेे पूछते, यहां तक आ ही पहंुचे हैं। मकानों की संख्या पढ़ते पढ़ते, एक डबल स्टोरी मकान के आगे हम रूक जाते हैं। बड़ा उम्दा डिज़ाइन है मकान का! बहर लकड़ी के गेट पर जैसे नया पेंट हुआ है।

गेट के पार काफी खुला प्रांगन है, जिस का फर्श बहुत चिकना मालूम दे रहा है। मेरी नज़र शायद किसी गमले में खिले फूल या रात की रानी के पौधे को खोज रही है।

काॅलबेल का बटन दबाने के एक मिनट बाद दरवाज़ा खुलता है।

एक महिला दरवाज़े में खड़ी हैं।

”कहिये?”

“श्री एन0 मोहन यहीं रहते हैं?”

”वे लोग पिछले पोर्शन में रहते हैं। उस ओर से जाकर पीछे… मगर वे लोग तो आप को इस समय नहीं मिल सकेंगे।”

“कहीं बाहर गये हुए हैं?”

”कल दिन में वे काफी सीरियस हो गये थे। डाक्टर को घर बुला कर दिखाया। उसने इंजेक्शन दे दिया। साथ ही यह कहा, इन्हें फ़ौरन दिल्ली ले जाइये। बस कल ही रात की ट्रेन से, उनकी लड़की, उन्हें दिल्ली ले गई।”

मैं पूछता हूं, ”कुछ पता चला होगा, वहां कौन से अस्पताल में उन्हें ले जाने को डाक्टर ने कहा था?”

”यह तो हमें नहीं मालूम। वे लोग कभी किसी से बातचीत तो करते नहीं। कल दिन में डाक्टर आया, तो उनकी लड़की से बात हुई। शायद मीता नाम है उसका?”

“जी।”

अजीब स्थिति है!

आशी, जैसे उकता कर कहती है, ”चलिये अब, यहां कब तक खड़े रहेंगे!”

तभी महिला चैंक कर और लज्जित सी होकर कहती है, ”अरे अरे, मैं भी बस क्या हूं! आप तो काफी दूर से आये लगते हैं। भीतर आइये न।”

”बस, चलें।”

“ऐसी भी क्या बात है! पानी वानी पीकर जाइये।”

”थैंक यू।” कह कर आशी बाहर की ओर मुड़ती है।

मैं भी सिर झुकाये, पीछे हो लेता हूं।

आशी रूक जाती है। हम दोनों पीछे घूम कर देखते हैं।

महिला, अभी तक खुले दरवाज़े में मौजूद है।

“मीता जब लौटे, तो हमारे बारे में बता देंगी न?”

”आप?”

आशाी मेरा नाम बता देती है।

 

आशी चुपचाप मेरे साथ चल रही है। मैं भी चुप हूं। वह अचानक ही बोल उठती है, ”आप का यह शहर तो बहुत खूबसूरत मालूम पड़ता है। यहां से, इतने साल रहने के बाद जब गये होंगे, तो वाक़ई अफ़सोस हुआ होगा।”

मैं कुछ नहीं कहता। वही बोलती है, ”कल सुबह तो हम लोग, यहां से लौट जायेंगे। आप आज दिन दिन में ही शहर घुमा दीजिये। लोग तो न जाने कहां कहां से इधर पर्यटन के लिये आते हैं।”

उन्हीं रास्तों से एक बार फिर गुज़र रहा हूं। आज अकेला नहीं हूं, आशी साथ है। आशी के साथ साथ, जैसे एक परछाई सी भी हमारे साथ चल रही है…

यह परछाई, मेरी या आशी की नहीं, यह परछाई, उदासी की है।

आशी को शहर की ख़ास-ख़ास जगह दिखा दी है। उसे यहां बहुत ही अच्छा लगा है। वह प्रसन्न और आनन्दित सी लग रही है।

शाम घिर आई है। लोकल बस पकड़ कर, हम वापिस फैक्टरी एस्टेट पहुंच गये हैं।

स्ट्रीट लाइट, न जाने क्यों ग़ायब है। किंतु क्वार्टरों के भीतर, बत्तियां जल रही हैं। ऐसा लग रहा है, जैसे क्वार्टर न होकर, ये किसी रेलगाड़ी के डिब्बे हों। दोनों ओर रेलगाड़ियां, जैसे रात के वक़्त, किसी स्टेशन पर रूकी खड़ी हों!

आसपास से गुज़रते चंद स्त्री-पुरूष, जैसे हमें पहचानने की कोशिश करते हैं।

“बाहर के लगते हैं।” एक कहता है।

बाहर के! मैं सोचने लगता हूं। ज़हन में ‘साहिर’ का एक शेर उभरने लगता हैः-

हम इन्हीं फ़िज़ाओं के पाले हुए तो हैं

गर यां नही ंतो यां से निकाले हुए तो हैं

शेर के साथ साथ उस्ताद सोहन लाल की याद भी आ जाती है। वे दिन भी, क्या दिन थे!

विचार भंग होता है। आशी कुछ कह रही है। उसकी ओर ध्यान देता हूं।

”बेचारी मीता!” वह जैसे अफ़सोस ज़ाहिर कर रही हो!

मैं उसकी ओर ग़ौर से देखने की कोशिश करता हूं। वह कह रही है, ”दिल्ली जैसे बड़े शहर में, न जाने वह उसे लेकर, कहां मारी मारी फिर रही होगी! वह अकेलीे कैसे इस तरह के मरीज़ का इलाज करा पायेगी और जब वह इतना सीरियस है, तब बचेगा, तो क्या ही! कहीं कुछ उल्टा सीधा हो गया, तो क्या करेगी? कैसे सम्भालेगी उसे?… और वह सब हो जाने के बाद, वह खुद कहां जायेगी? करेगी क्या वह?

मैं चुप हूं।

“आप क्यों इतना उदास हो रहे हैं? यह तो संसार है, इस जीवन में, न जाने सुबह शाम, क्या कुछ घटता बढ़ता रहता है। मगर… काश! मैं उसे एक बार देख पाती!”

मैं अब भी ख़ामोश हूं।

”इतना मत सोचिये। आप को मैं एक बात बताऊं?”

मेरे ‘बताओ’ कहे बिना ही, वह अपनी बात कहने लगती है… कल रात अर्चना से मेरी खूब बातें हुई, दो बज गये थे बातें करते हुए… आपने पूछा नहीं, कि तब क्या क्या बातें हुईं?”

मैंने तब भी कुछ नहीं पूछा।

”चलो, ठीक है, मैं बिना पूछे ही बता देती हूं।”

वह ज़रा सा रूकने के बाद फिर शुरू हो गई है…

“मैंने अर्चना से पूछा, ”तुमने अरूणा को पढ़ा लिखा दिया उसकी शादी भी कर दी। अब अपने बारे में क्या सोचा है? बस, चुप! जैसे अकसर आप चुप रहा करते हैं, बिल्कुल वैसे ही! उसकी चुप्पी देख तो ऐसा ही लगता है, जैसे वह सचमुच ही आप की सगी बहन हो!… मैंने तो उस से कह दिया, तुम यह काम वाम छोड़ कर किसी आश्रम में जा बैठो। सुबह शाम कीर्तिन किया करना और खड़तालें बजाना। वहां पर, कम से कम, पांच-सात साथ देने वाले तो होंगे। आने जाने वालों से, दो बातें करोगी, तो थोड़ा दिल भी बहलेगा। यहां क्वार्टर में अकेली पड़ी, घुट घुट कर मर जाओगी। कोई पूछने वाला भी न होगा!… मगर वह अर्चना तो… उसी तरह गुम सुम। मैं हैरान परेशान, आखि़र इस लड़की के मन में क्या है? मैं स्कूल में पढ़ाती हूं। इतने-सारे लड़के-लड़कियों और उनके मात-पिता से वास्ता पड़ता है। सभी की बातें, मेरी समझ में आ जाती हैं। मगर यह लड़की तो, बस क्या कहूं! जब वह किसी भी तरह खुल कर बात करने के लिये तैयार ही नहीं हुई, तो मैंने एक अन्य बात भी पूछ ही ली। कहा, अर्चना, एक बात तो बताओ, आखि़र तुम किस के लिये इस तरह घुट घुट कर मर रही हो? तब जानते हैं उसने क्या कहा?”

मैं फिर उसकी ओर, अंधेरे में ही तकने लगा हूं। वह धीरे धीरे चलती और तेज़ तेज़ बोलती जा रही है…

कुछ लोग, क्वार्टरों से निकल कर सड़क पर आ गये हैं। उन्हांेने बग़ल में चादर या कम्बल दबा रखे हैं। लगता है, फैक्टरी में नाइट शिफ़्ट फिर से शुरू हो गई है।

आशी की वार्ता, बदस्तूर जारी है। मैं पुनः उसकी ओर ध्यान देने का प्रयास करता हूं। वह थोड़ा इधर उधर देख कहती है, ”कहीं हम, अर्चना का क्वार्टर पीछे तो नहीं छोड़ आये? स्ट्रीट लाइट के बिना तो कुछ भी पता नहीं चल रहा!”

किंतु शीघ्र ही वह आश्वस्त होकर कहती है, ”नहीं, हम ठीक ही चल रहे हैं। वह रही प्राइमरी स्कूल की इमारत और वह डिस्पैंसरी। उसके बाद जो ब्लाॅक शुरू होता है, उसी में तो है अर्चना वाला क्वार्टर… मैं कुछ कह रही थी। क्या कह रही थी?”

मैं कुछ नहीं कहता। वही बोलती है,

”हां, याद आया… वह बात तो बीच में ही रह गई! मैंने अर्चना से कहा, आज हम लोग तुम्हारे पास बैठे हैं। कल चले जायेंगे। फिर क्या जाने, कब आना हो! तब किस से कह पाओगी अपने मन की बात? अब तो अरूणा भी पास नहीं होगी, जो पूछ ले, क्यों उदास हो, या क्यांे रो रही हो। कोई नहीं होगा पास चुप कराने को…!

”मेरी यह बात सुन उसने चुप्पी तोड़ ही डाली। बोली, अरूणा की ज़िम्मेदारी मेरे ऊपर थी। मां को मैंने वचन दिया था। न भी दिया होता, तब भी मुझे यह ज़िम्मेदारी निभानी ही थी। सो, जितना कर सकती थी, मैंने जैसे-तैसे कर ही दिया। अब मेरी अपनी ज़िम्मेदारी, तो आप दोनों पर है… सुन कर मैं फूले नहीं समाई। सच मानो, बड़ा ही प्यार आया उस पर! बस, अब वहां पहुंच कर, कोई अच्छा सा लड़का तलाश कर लेंगे। हम जो भी करेंगे, उसे स्वीकार होगा। वह मुझे वचन दे चुकी है… अरे, आप तो कुछ बोल ही नहीं रहे!”

 – समाप्त –

© श्री मदन शर्मा 

देहरादून, उत्तराखंड  

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग

(प्रतिष्ठित साहित्यकार मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग जी का ई-अभिव्यक्ति में स्वागत। सम्प्रति – भारतीय स्टेट बैंक से सेवानिवृत्त अधिकारी, शिक्षा – एम फिल (समाजशास्त्र), प्रकाशन – दो कविता संग्रह एवं तीन शेर ओ अश्आर के संग्रह प्रकाशित। आज प्रस्तुत है आपकी एक भावप्रवण  कविता – “झोपड़ी निर्जीव न थी” ।)     

  कविता – झोपड़ी निर्जीव न थी…  मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग ☆

 

उस झोपड़ी में

सिर्फ़ घास फूस तिनके ही न थे

उसमें बसती थी

ज़िंदगी की जद्दोजहद

वह सिर्फ़ धूप से राहत नहीं

और बारिश से बचाती ही नहीं थी

एक सुरक्षित आसरा और पनाहगाह थी

टूटती सांसों को थामने के लिये

चूल्हे की आंच में तपते संघर्ष की

वह मूक साक्षी थी

टूटी चारपाई में वहां

कोई गुदड़ी का लाल पलता था

रात को टिमटिमाते दिये के उजाले से

कोई उम्मादें, आशाएं पलती थीं वहाँ

वो हारी नहीं, संसार के वैभव के आगे

हठ कर बैठी वह कुटिया

हारूंगी नहीं कभी

किसी आंधी, तूफ़ान के आगे

मेरे अंदर अभी

जीजीविषा की आधारशिला

बहुत मज़बूती से जड़वत् है

और रहेगी, तब तक

जब तक ” जीवन ” मेरे भरोसे

बसा रहेगा यहाँ…!!!!????

© मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग