☆ तुका म्हणे – तुज जसा कोणी… – अभंग रचना ☆ रसग्रहण – प्रा तुकाराम दादा पाटील ☆
☆ तुका म्हणे ☆
*
तुज जसा कोण उदाराची रासी/
आपुलेंचि देसी पद दासा //१//
*
शुद्ध हीन कांहीं न पाहासु कुळ /
करिसी निर्मळ वास देहीं //२//
*
भावें हें कदान्न खासी त्याचे घरी/
आमट्यांच्या परी नावडती //३//
*
नवजासी जेथें दुरी दवडितां /
न तेही जो चित्ता योगियाच्या//४//
*
तुका म्हणे ऐसीं ब्रीदे तुझी खरीं /
बोलतील चारी वेद मुखें //५//
*
तुका म्हणे
तुकाराम महाराज देवाला त्याची ओळख करून देताना देवालाच अत्यंत आदराने म्हणतात, देवा या जगात तुझ्या सारखा तूच उदार मनाचा आहेस. कारण तू तुझे पद तुझ्या दासालाही सहजपणे देवून टाकतोस. जेव्हा तू हे करतोस तेव्हा तू ज्याला तुझे पद देतोस तेव्हा त्याची जात, कुळी, धर्म काय आहे हे पाहून भेदभव मुळीच करत नाहीस. फक्त ज्याचा देह निर्मळ आणि मन शुद्ध आहे की नाही तेवढेच पहातोस. शुद्ध आणि निर्मळ मनाच्या भक्ताच्या घरचे कदान्न ही तू आवडीने खातोस. पण जो अभक्त आहे त्याच्या घरचे तुला काहीही चालत नाही. तुला आवडतही नाही. नवागत भक्ताने तुझी मनोभावे भक्ती करायला सुरवात केलेल्या भक्ताला तू तुझ्या पासून त्याला दूर लोटताना कोणत्याही महान योगी पुरुषाला कधीच आढळले नाही. दिसले ही नाही.असा तुझा स्वभाव दिलदार आहे. ते तुझे ब्रीदच आहे. असे मी म्हणत नाही तर चारी वेद त्यांच्या मुखाने हेच सातत्याने बोलतात. देवाची ही खरीखुरी ओळख महाराज आपल्याला स्वानुभवातून सांगतात. आणि देवानेही कधी कोणत्याही स्वरूपाचा भेदभाव पाळलेला नाही हे सप्रमाण दाखवून देतात. मग सामान्य माणसांनी, महापंडित व महान योगी पुरुषांनी तरी तो का पाळावा. समतेचा आणि समानतेचा केवढा महान विचार महारज किती सहजतेने सांगून जातात.आणि त्याचा किती मोठा परिणाम होतो हे सहजपणे लक्षात येते.
☆ आम्ही चालवू हा पुढे वारसा… भाग- २ ☆ प्रा. सुनंदा पाटील ☆
(काकडा संपत येत असताना तिथेच ठेवलेल्या एखाद्या ताटलीत शेवटी तो ठेवला जातो. अजूनही चांदण्यांचा अस्त न झालेला, सूर्योदय व्हायचाच आहे आणि तशात मंदिरात किंवा मंदिराच्या प्रांगणात काकडा उजळलेला दिसला की तारांगणातून एक एक तारका पृथ्वीवर आली की काय असा भास होतो. यावेळी कोणत्या आरत्या म्हटल्या जातात हे बघूया.)
(१)
भक्तीचिये पोटी बोध काकडा ज्योती
पंचप्राण जीव भावे ओवाळू आरती*
*
ओवाळू आरती माझ्या पंढरीनाथा
दोन्ही कर जोडूनी चरणी ठेविला माथा
*
काय महिमा वर्णू आता सांगणे किती
कोटी ब्रम्ह हत्या मुख पाहता जाती
*
राही रखुमाबाई दोन्ही उभ्या दो बाही
मयूर पुच्छे चामरे ढाळती ठाईच्या ठाई
*
सत्व रजतमात्मक काकडा केला
भक्ति स्नेहे युक्त ज्ञानाग्नीवर चेतविला
*
तुका म्हणे दीप घेऊनि उन्मनीत शोभा
विटेवरी उभा दिसे लावण्य गाभा ॥
(२)
सहस्र दीपै दीप जैसी प्रकाशली प्रभा
उजळल्या दशदिशा गगना आलीसे शोभा
*
काकड आरती माझ्या कृष्णसभागीया
चराचर मोहरले तुझी मूर्ति पहाया
*
कोंदलेसे तेजे प्रभा आलीसे एक
नित्य नवा आनंद ओवाळीता श्रीमुख
*
आरती करता तेज प्रकाशले नयनी
तेणे नेत्रे मिळाला एका एकी जनार्दनी ॥
*
अशा अनेक आरत्या होऊन शेवटी तुळशीची आरती होते.
*
जय देवी जय देवी जय माये तुळशी
निजपत्राहुनी लघुतर त्रिभुवन हे तुळशी
*
ही आरती सर्वांना ठाऊक आहे. पण माझ्या लहानपणी आम्ही विठ्ठल मंदिरात काकड आरतीला जात होतो, तेव्हा तुळशीची एक वेगळी आरती म्हटली जायची. ती छोटीशी आरती या ठिकाणी देते आहे.
*
श्री तुळशी जय तुळशी मानव बोलता वदनी
ऐकून यमदुत बहु दूर पळती दिशा उल्लंघुनी
*
कोमल तुळशी वनी पाहुनिया हरीशी आनंद
अखंड राहे तेथे राधा रमणा गोविंद
*
या तुळशीची सेवा करता पुण्याच्या राशी
अपार संकट भोगुनी प्राण्या जाय मुक्तिशी
*
ओवाळू आरती तुळशी हरी पंकजनयना
कृष्ण तनया म्हणे सरली भ्रांतीची भ्रमणा ॥
*
यानंतर नियमितपणे सद्गुरुची आरती, कापूर आरती होत असे. याच ओघात सर्वांसाठी एक मागणं मागितलं जायचं.
*
आकल्प आयुष्य व्हावे तया कुळा /माझीया सकळा हरीच्या दासा
कल्पनेची बाधा न हो कोणे काळी /ही संत मंडळी सुखी असो
अहंकाराचा वारा न लागो राजसा/ माझ्या विष्णू दासा भाविकाशी
नामा म्हणे जया असावे कल्याण /द्या मुक्ती निधान पांडुरंग ॥
*
नंतर सगळ्यांना आरती दिली जायची. सर्वांचा सुका प्रसाद, फळं, तीर्थ एकत्र करून सर्वांना तीर्थप्रसाद दिला जायचा आणि हळुवार पूर्वेला सूर्यबिंब प्रकट व्हायचं. आजही ही प्रथा खेड्यापाड्यांमधून आणि मंदिरांमधून सुरू आहे. मात्र तथाकथित आधुनिकतेचा वारा लागलेले लोक यापासून दूर आहेत. काही लोकांनी तिथेही ह्या परंपरा जपण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवलेला आहे. त्याला यश देणं हे आपल्याच सर्वांच्या हातात आहे !
विस्तारभयास्तव आज इथेच थांबते. अजून अनेक काकडआरत्या आणि भुपाळ्या आहेत. त्या आपल्यालाही ठाऊक आहेत.तुळशी विवाह होतो. नंतर कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत काकड आरतीची समाप्ती ही सहसा गोपालकाल्याने केली जाते. यावेळी कुठे कुठे विठ्ठल रुक्मिणीचा विवाह ही आयोजित केला जातो. येणाऱ्या कोजागिरी पौर्णिमेच्या आणि आश्विन /कार्तिक महिन्यातल्या काकड आरतीच्या सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा. धन्यवाद !
अशोक भांबुरे जी यांची कविता अभिव्यक्ती # ३०४ 
वणवण बळीराजाची…
काव्यानंद 
