मराठी साहित्य – इंद्रधनुष्य ☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग –३३ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆

डॉ. शोभना आगाशे

 इंद्रधनुष्य 

☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – ३३ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆

श्री रविंद्रनाथ टागोर  

गीतांजलीत प्रकट झालेले टागोरांचे मृत्यू विषयक विचार :-

गीतांजलीतील बहुतांश कवितांमध्ये टागोरांनी आपले मृत्यू विषयक विचार मांडलेले आहेत. ते मृत्यूचं स्वागत करतात आणि तेही अत्यंत संयतपणे व सौहार्दपूर्ण रितीने! मृत्यू अटळ आहे म्हणून तो आनंदाने स्वीकारायचा, असं नाही तर ती एक आनंददायक व हवीहवीशी वाटणारी घटना आहे असं त्यांना वाटतं व म्हणून ते मृत्यूची वाट बघतात. मृत्यू नंतर परमेश्वरासारखा जिवलग सखा भेटणार म्हणून ते आनंदित होतात. मृत्यू मधेच जीवनाची इतिकर्तव्यता आहे असं ते मानतात.

आत्म्याला सुखावणारी एकमेव गोष्ट म्हणजे मृत्यू! त्यानंतर ‘पुनरपि जननम् ‘ वाटणीला येईल की, मोक्ष मिळून परमेश्वरा बरोबर एकरूपता मिळेल हे टागोरांना महत्वाचे वाटत नाही. गीत क्र. ३४ मधे तर ते देवाला म्हणतात की, “मला मुक्ती नकोच कारण तुझ्यापासून वेगळा असेन तरच मी तुला डोळे भरून पाहू शकेन, तुझ्यावर भरभरून प्रेम करू शकेन. तुझी सेवा करण्याची संधी मला मिळेल. तू माझा आहेस हे मला सर्वांना अभिमानाने दाखविता येईल. “

पुनःपुन्हा मिळणाऱ्या जीवनासाठी टागोर कृतज्ञ आहेत. गीतांजलीतील अनेक कवितांमधून त्यांनी ‘जीवन मृत्यूच्या चक्रा’ विषयी भाष्य केलं आहे. ते म्हणतात, “जीवन व मृत्यू दोन्ही चिरंतन आहेत कारण जीवना नंतर मृत्यू आला तरी मृत्यूनंतर पुन्हा जीवन अटळ आहे. आणि जर मोक्षप्राप्ती झाली तर मृत्यूपश्चात मृत्यूचे भयच रहात नाही. ” 

एका गीतात (क्र. ९५) आईचं दूध पिणाऱ्या बालकाचे उदाहरण देऊन ते सांगतात की, “आई बाळाला उजव्या स्तनाकडून डाव्या स्तनाकडे नेते तेंव्हा ते बाळ रडू लागते. त्याला हे कळत नाही की, दुसऱ्या बाजूचे दूध त्याला मिळणारच आहे. तद्वतच माणसाला मृत्यूची भीती सतावत असते आणि मृत्यूनंतर पुन्हा जीवन मिळणारच आहे, हे तो विसरतो. “

मराठी संतांनी देवाच्या सहवासाची तुलना माहेरपणाशी केली आहे तर टागोर देवाच्या चिरंतन सहवासाची तुलना सासरी होणाऱ्या पतीच्या अखंड सहवासाशी करतात. एके ठिकाणी (गीत क्र. ९४) ते म्हणतात, “मृत्यूनंतर मी पतीगृही जाईन, तिथे ग्रह तारे माझं स्वागत करतील व पतीबरोबर एकांती भेट झाल्यानंतर, मीलन झाल्यानंतर माझं स्वतंत्र अस्तित्वच राहणार नाही. जीव शिव एकरूप होऊन जातील. “

एका कवितेत (९०) ते म्हणतात की, ” जर मृत्यू (यम) माझ्या दारात अतिथी म्हणून आला तर मी त्याला दार दडपून हाकलून देणार नाही तर त्याचं मी आदरातिथ्य करेन. माझ्या जवळच्या सर्व ऐहिक गोष्टी त्याला देईन व माझे प्राण त्याच्या स्वाधीन करीन. कारण आपल्याला सर्वात प्रिय असलेल्या गोष्टीचं दान देण्याची शिकवण मला माझ्या संस्कृतीने दिली आहे.

कधी ते देवाला आपला प्रियकर मानून (गीत क्र. ९१) त्याला सांगतात की, “तुझ्या भेटीची आस मनात बाळगूनच मी हे जीवन व्यतीत केलं आहे. तुझ्याकडे जाण्यासाठी मी इथले सगळे पाश हळूहळू तोडत आलो आहे. आता तुझी भेट हीच माझी अंतिम आस आहे. ते म्हणतात जीवनाचा संघर्ष आता मला निष्फळ वाटतो आहे. (गीत क्र. ९९) जीवनाच्या ऐलतीरावरून मृत्यूच्या पैलतीरापर्यंत ही आयुष्याची होडी वल्हवणं आता मला शक्य नाही. तेव्हा तूच मला आता पैलतीरावर घेऊन जा. अन्यथा मी हे सुकाणू सोडून देईन म्हणतो. “

एके ठिकाणी (गीत क्र. ९२) ते म्हणतात, “जीवन हे एक नाटक आहे. शेवटच्या अंकानंतर पडदा पडेल व मृत्यूनेच उजळलेलं तुझं अमर्त्य जग मला मिळेल. इथे कसलाही भेदभाव नाही, काळाचा अडसर नाही, उभ्या जन्माच्या देण्या घेण्याचा हिशेब, कामना, वासनांची लक्तरे या नश्वर जगातच टाकून देऊन तुझ्या अमर्त्य जगात मी प्रवेश करीन.

मित्र, आप्तेष्ट, सगेसोयरे सर्वांचा निरोप घेऊन (गीत क्र. ९३) ते आपल्या चुकांबद्दल क्षमा मागतात व या अंतिम प्रवासाला निघताना त्यांच्या प्रेमाची शिदोरी सोबत घेऊन जाण्याची इच्छा व्यक्त करतात.

—–

☆ गीत : ९७ ☆

WHEN my play was with thee I never questioned who thou wert. I knew nor shyness nor fear, my life was boisterous.

In the early morning thou wouldst call me from my sleep like my own comrade and lead 

me running from glade to glade.

On those days I never cared to know the meaning of songs thou sangest to me. Only 

my voice took up the tunes, and my heart danced in their cadence.

Now, when the playtime is over, what is this sudden sight that is come upon me? The 

world with eyes bent upon thy feet stands in awe with all its silent stars.

—–

☆  मराठी भावानुवाद : गीत : ९७ ☆

☆

खेळगडी तू माझा

परि ठाऊक नसे

मज गांव तुझा,

नावही माहित नसे

तुझ्यासोबत परि

कसली भीती नसे

जीवन आनंदमय,

बुजरेपणा नसे

प्रभातीच तू यावे,

सोबत मज न्यावे

वनीरानी फिरवावे,

सुहृद सखा व्हावे

सोबतीने फिरतांना,

ऐकविसी मज गाना

अर्थ ठाऊक नसे मना

ऐकून त्या सूर ताना,

मनमोर नाचतांना

बाल्य सरे जेधवा

उमगे मज तेधवा,

नभ, धरा अन् तारे

आणि तसे जग सारे

नतमस्तक, आदरे

चरण तुझे स्पर्शत रे!

☆

भावानुवाद © शोभना आगाशे

संपर्क: ९८५०२२८६५८

—–

☆  गीत : ९८ ☆

 WILL deck thee with trophies, garlands of my defeat. It is never in my power to escape 

unconquered.

I surely know my pride will go to the wall, my life will burst its bonds in exceeding pain, and my empty heart will sob out in music like a hollow reed, and the stone will melt in tears.

I surely know the hundred petals of a lotus will not remain closed for ever and the secret recess of its honey will be bared.

From the blue sky an eye shall gaze upon me and summon me in silence. Nothing will 

be left for me, nothing whatever, and utter death shall I receive at thy feet.

—–

☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ९८ ☆

☆

पराभूत मी असे जीवनी

अजिंक्य नसणे सत्य जाणुनि

आलो शरण पायी तुझ्या मी

स्वाभिमानास त्यागुनि॥

*
वेदनांचा विस्फोट होता

हुंदके मम हृदयी दाटता

वेळूही शोकात्म सूर दे

खडकालाही पाझर फुटता॥

*
एक आशा तेवतसे पण

मिटले कमल उमलेल तो क्षण

तुझ्या कृपेचा मधु मिळे मग

वाट पाहतो माझा कण कण॥

*

नील गगनातून कोणी

पाहतसे मज क्षणोक्षणी

पाठवील संदेश मूक तो

मुदित होईन मनोमनी॥

`*

मृत्यू विना नच कांही मागीन

अन्य कांही नकोच सांगीन

तुझिया पदांशी करित समर्पण

चिद्शांतीने तव मुख पाहीन॥

☆

भावानुवाद © शोभना आगाशे

संपर्क: ९४५०२२८६५८

—–

☆ गीत : ९९ ☆

WHEN I give up the helm I know that the time has come for thee to take it. What there is to do will be instantly done. Vain is this struggle.

Then take away your hands and silently put up with your defeat, my heart, and think it your good fortune to sit perfectly still where you are placed.

These my lamps are blown out at every little puff of wind, and trying to light them I forget 

all else again and again.

But I shall be wise this time and wait in the dark, spreading my mat on the floor; and 

whenever it is thy pleasure, my lord, come silently and take thy seat here.

—–

☆ मराठी भावानुवाद : गीत : ९९ ☆

☆

जीवन नौका मी वल्हवितो

सोडून देईन सुकाणू म्हणतो 

*

संघर्षही आता वाटे निष्फळ 

दूर किनारा, तूच ने जवळ

*

नाही जर का हे तुज साध्य 

पराभव तुझा करी तू मान्य

*

शांत आणि मग तुझ्या मंदिरी

दगडी मूर्तीत रहा दगडापरी

*

विझवे दीपक, वार्‍याची फुंकर

पुनःपुन्हा मी लावी तो शुभंकर

*

कळले आता कशास लावू?

अंधारतचि पथारी पसरू

*

जेंव्हा तुजला वाटे येशील

मजपाशी अंधारी बसशील

☆

– क्रमशः भाग ३३..

मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.

भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे

सांगली 

दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈