शीला पतकी
मनमंजुषेतून
☆ किस्सा कुर्सी का – – ☆ शीला पतकी ☆
☆
आम्ही जेव्हा लहान होतो तेव्हा म्हणजे साधारणपणे 65 वर्षांपूर्वी घरात एखादी खुर्ची जेमतेम असावयाची. चाळीच्या लहान खोल्यात खुर्चीला कुठली जागा. सगळे मस्तपैकी सतरंजीवर बसणारे! .. मला आठवते आमच्या घरी खिराची नवीन खुर्ची विकत घेतली तिची किंमत 17 रुपये होती. खुर्ची घरी आणल्यानंतर अख्खा वाडा ते बघायला आला होता. नवीन धाटणीची खुर्ची.. पत्रा पाईप वगैरे.. आता कोणी लाखाचं फर्निचर घेतलं तरी कोणाकडे जात नाही. पण ती 17 रुपयाची खुर्ची खूप कौतुकाचा विषय होती आणि उपयोगाचे सुद्धा! कोणाकडे बघण्याचा कार्यक्रम असेल ते नवरदेवाला बसायला ती खुर्ची आमच्याकडून आवश्य घेऊन जायचे. वाड्यात एखादी सभा, गणपती उत्सव कार्यक्रम, अशा अनेक गोष्टींना त्या खुर्चीचा उपयोग व्हायचा. सगळ्यात खुर्चीला जपून वापरायची कित्येक वर्ष ती खुर्ची आम्ही जपून ठेवली होती कारण तिच्यासवे आमच्या दारिद्र्याच्या आठवणी या दारिद्र्याच्या वाटल्यास नव्हत्या त्या ऐश्वर्याच्या वाटल्या होत्या त्यामध्ये समाविष्ट होत्या. मग नवीन घर बांधल्यानंतर बसायला खुर्ची नाही मग नवारच्या 65 रुपयाच्या दोन खुर्च्या आणल्या मग पुढे प्लास्टिकच्या खुर्च्या वगैरे खुर्च्यानी अवतार बदलले पण एक खुर्चीचे अनेक किस्से आहेत.
आमच्या लहानपणी दररोज खुर्ची बघायला मिळायची ती शाळेमध्ये शिक्षकांची किंवा गुरुजींची खुर्ची! त्या खुर्चीवरती आम्ही हात बीत फिरवायचा स्वच्छ ठेवायचं त्याच्यावर समजा एखादी मुलगी चुकून बसली तर गुरुची विद्या मोडली… गुरुजी विद्या मोडली… असं काहीतरी आम्ही बडबडत असू आणि भयंकर काहीतरी चूक झाली आहे असं म्हणून ती मुलगी रडत असे. बाईंच्या खुर्चीवर बसल्याबद्दल तिला शिक्षाही होत असे पण एकूण त्या खुर्चीचा दबदबा कळला. ती ही खुर्ची सोपी नाही तिच्यात बसणार्या व्यक्तीला ज्ञान पाहिजे समोरच्या मुलांविषयी प्रेम पाहिजे सगळी मुलं आपली आहेत असं समजून त्या व्यक्तीने त्यांना ज्ञान दिले पाहिजे आणि ती जागा केवळ बाईंची नसून बाईंमध्ये दडलेल्या आईची असते हेही लक्षात आले. पुढे जाऊन ही खुर्ची मिळाली पण ती फक्त हजेरी घेण्या पुरती हजेरी नंतर त्या खुर्चीवर बसता येत नसे. आमचे मुख्याध्यापक अतिशय कडक…! शिक्षकाने वर्गात खुर्चीवर बसलेले त्यांना आवडत नसे त्यामुळे वर्गात उभे राहूनच शिकवायला लागे आणि आमचा विषय गणित असल्यामुळे… सातत्याने फळ्यावर लिखाण… त्यामुळे खुर्चीवर बसण्याचा योग फार क्वचित यायचा… वयस्कर झालेले शिक्षक त्यांचे पाय दुखायचे व ते थोडे मध्ये बसायचे असे शिक्षक हेरून मुख्याध्यापक त्या वर्गातील खुर्चीच काढून ठेवायचे. आम्ही याला दुष्टपणा म्हणत असू. त्यानंतर पुढच्या पिढ्या बदलत गेल्याआम्ही सिनियर झालो सुपरवायझर व मुख्याध्यापक आणि शेवटी मुख्याध्यापक…! मुख्याध्यापकाची खुर्ची छान मुलायम होती… इकडे इकडे फिरणारी पण होती… आणि लक्षात आलं की मुलायम अजिबात नाही तिच्या खाली काटे आणि वर तलवार आहे. प्रशासनाचे काटे आणि संस्थाचालकांची तलवार अशा कचाट्यात त्या खुर्चीवरचा माणूस सापडलेला असतो… पण इलाज नाही ती जबाबदारी घेतली की पार पाडावी लागते. त्या खुर्चीवर बसलो की काही पथ्य पाळावी लागतात… जबाबदारीने विधान करावे लागत… सगळ्यांना सांभाळून घ्यावे लागतं… कुणाला फेवर करून चालत नाही… मग इतर राजकारण असतंच त्या सगळ्याला तोंड देत देत… शासनाच्या फतव्यांना उत्तर देत… आलेल्या पालकांचे भेटून समाधान करीत… संस्थाचालकांच्या प्रश्नाला उत्तरे देत… मुलींच्या विकासाचा विचार करत काही कार्यक्रमाची आखणी करावी लागते. मग त्या खुर्च्यांची कधी कधी लेबल बदलतात एसएससी बोर्डाचे केंद्र संचालक अशी एक मोठी जबाबदारी त्या खुर्चीवर येऊन पडते पेपर फुटा फुटाचे दिवस कॉ पी चा सुळसुळाट धमक्या देणारे विद्यार्थी राजकीय क्षेत्रात बडी धेंड असलेले त्यांचे पालक या सगळ्यांना तोंड देत एखादी विद्यार्थी सापडला तर त्याला समजूत घालून पेपर काढून घेऊन दुसरा पेपर देऊन परत बसवायचे किंवा अन्यथा वेगळे राहून त्याला पेपर लिहायला द्यायचा का तर त्याच नुकसान होऊ नये.. सगळ्यांचा हिताचा विचार करताना ते हेडमास्तराचे मात्र हेड दुखायला लागते… आणि वाटायला लागतं की नको बाबा ही खुर्ची…!
आमच्या शाळेत एका शिक्षकाची निवड सचिव पदावर झाली म्हणजे ते संस्थेवर कार्यरत झाले आता हेडमास्तर मोठा का सचिव मोठा? शिक्षकांच्या सभेमध्ये मुख्याध्यापक आवर्जून त्यांच्यासाठी खुर्ची ठेवत असत पण एका शिक्षकाची मनस्वी इच्छा होती की त्यांनी का तिथे बसावं ते शिक्षक आहेत तर त्यानी आमच्या मध्येच बसले पाहिजे शिक्षक जमा व्हायच्या वेळेला ते येत असत आणि पटकन एका खुर्चीची घडी घालून पाठीमागच्या बाजूला आपल्या बरोबर घेऊन जात जेणेकरून त्या शिक्षकाला बाकावर बसावे लागेल पण हे लक्षात आल्यामुळे सगळे आल्यानंतर मुख्याध्यापक एक खुर्ची आधी आणवून नंतर त्यांना तिथे बसवीत. असं त्या विद्वान शिक्षकांना विचारले की आपण असल्या लहान मुलासारख्या गोष्टी का करता? त्यावर ते मला म्हणाले, ” तुमचं कसं आहे पतकी बाई तुम्ही समोरासमोर तलवार उपसून लढायला सुरुवात करतात युद्ध जिंकता येत नाहीत शत्रु ज्या बुरुजावर उभा आहे तो बुरुज खालच्या बाजूला उभा राहून हळूहळू पोखरायचा आपोआप ढासळतो…! मला त्यांच्या विचाराचा खूप वाईट वाटायचं हा माणूस इतका हुशार आहे आणि असा विचार का करत असावा पण माणसाच्या स्वभावाला औषध नाही कदाचित खुर्ची कुठेतरी मनात डसत असावी.
खुर्चीचा आणखीन एक किस्सा म्हणजे शाळा तपासायला येणारे शिक्षण अधिकारी हे बिनधास्त हेडमास्तर च्या खुर्ची वरती बसत असत आणि मुख्याध्यापक त्यांना ती खुर्ची रिकामी करून देत होते? हे किती चुकीचं होतं ना मुख्याध्यापकाच्या खुर्च्यावर बसण्याचा मान त्यांचाच आहे लोकांच्या ऑफिसमध्ये जाऊन आपण त्यांच्या खुर्चीवर बसणं हे योग्य नाही हे समजायला कित्येक वर्ष गेली त्यानंतर साधारण 90 95 सालाच्या आसपास जे शिक्षणाधिकारी आले ते या गोष्टी करत नव्हते आणि आम्हीही मुख्याध्यापक म्हणून खुर्चीवर असलो समोर तरी उठून त्यांच्या शेजारच्या खुर्चीवर बसत होतो.
हा एकमेकांना मान देण्याचा उत्तम प्रकार होता पण यासाठी खूप वर्ष जावी लागली.
संस्थाचालकांमध्ये सुद्धा असेच असते इकडची खुर्ची इकडे झाली की त्यांचे अपमान होतात सुदैवाने आमच्या संस्थे मध्ये हे कधी घडलं नाही सगळेच खूप समंजस आणि ध्येयानेकाम करणारे होते आणि सर्वांसमोर एकच विचार होताआदरणीय रमाबाई रानडेनी ज्या स्त्री शिक्षणाचा ध्यास घेऊन ही शाळा सुरू केली त्या सेवा सदन शाळेमध्ये येणाऱ्या विद्यार्थिनींचा अधिकाधिक विकास झाला पाहिजे.
गॅदरिंगच्या वेळेला ही तसेच स्नेहसंमेलनाच्या वेळेला माजी शिक्षकांना बोलावलेले असते पुढे पुढे ही संख्या वाढली म्हणजे स्टेजवरच्या कार्यक्रमाचे चार लोक संस्था चालक आणि माजी शिक्षकांच्या अनेक खुर्च्या मग आम्ही ठराविक वर्षानंतर एक निर्णय घेतला की खुर्चीचा मानपान बंद समोरच्या ओळीत सर्व माजी शिक्षकांना जागा द्यायची आणि कार्यक्रम सुरू होताना प्रथम गुच्छ देऊन त्यांचा सन्मान करायचा त्यामुळे खुर्चीचा प्रश्न मिटला एक खुर्ची पण खूप घोळ घालते बर का
मी फक्त हे शैक्षणिक खुर्च्यांबाबत लिहिले आहे अशा खुर्चीचे किस्से यापेक्षा रंगतदार राजकारणात आहेत! राजकीय क्षेत्रात तर खुर्ची नाही मिळाली तरी शेजारच्या माणसाच्या खुर्चीवर कायमस्वरूपी हात ठेवून तिथे पुढे आपणच बसणार आहोत असा निर्देश देणारे नेते सुद्धा आहेत आणि ते बारकाईने दाखवणारा सशक्त मीडिया सुद्धा आहे त्या खुर्च्यांसंदर्भात पुन्हा एकदा आपण बोलू हे किस्से खुर्चीचे आवडले असतील तर अर्थातच पुढे पाठवा अगदी खुर्चीवर बसून पुढे पाठवा. माझी हरकत नाही.
© शीला पतकी
माजी मुख्याध्यापिका, सेवासदन प्रशाला सोलापूर
मो 8805850279
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
