प्रा. भरत खैरकर
इंद्रधनुष्य
☆ अग्निहोत्र गोशाळा आणि उद्योग ☆ प्रा. भरत खैरकर ☆
इशिताच्या आजोबांनी १९७८ साली तिच्या बाबाची मुंज केली होती. आप्पा बळवंत चौकात फिरत असताना फूटपाथवर जुन्या बुक स्टॉलवर एक पुस्तक मिळालं त्याचं नाव होतं ‘इन सर्च ऑफ हॅपिनेस’! त्या पुस्तकांमध्ये अग्निहोत्र ह्या आयुर्वेदिक इलाजाबद्दल विस्तृत लिहिलेलं होतं. तेव्हापासूनच आजोबांच्या डोक्यामध्ये अग्निहोत्र हे योग्य पद्धतीने करावं म्हणून घर केलं होतं.
अग्निहोत्र म्हणजे वातावरणातील ऑक्सिजनचे प्रमाण वाढविणे ह्या विधीसाठी गाईच्या शेणाच्या गोवऱ्या, गाईचं तूप तेही देशी गाईचं! देशी गाईच्या पाठीवर एक उंचवटा असतो. ती सूर्यकेतू नाडी असते. ती सूर्याची ऊर्जा शोषून घेते. हवेतील वातावरण शुद्ध करणे हा अग्निहोत्राचा मूळ हेतू आहे. सूर्यास्त, सूर्योदयाच्या वेळी वातावरणात जे बदल होतात त्यासाठी अग्निहोत्राची गरज भासते.
यामध्ये केवळ दोन मंत्र असतात. सात आठ मिनिटाआधी ती तयारी करावी लागते. धूर नको व्हायला म्हणून व्यवस्थित प्रज्वलित अग्नी होऊ द्यायचा असतो. अग्निहोत्राचा रोजचा वेळ हा ठरलेला असतो. ह्या विधी मधून २०-२५ गॅसेस.. वायू वातावरणात सोडले जातात त्याचा परिणाम पुढील बारा तासासाठी कायम राहतो. यामध्ये दोन आहुती दोन मंत्र यांचा समावेश असतो. अग्नेय स्वाहा! ईदम न मम! असे ते मंत्र आहेत.
अग्निहोत्र करायचं असेल तर त्यासाठी शुद्ध शेणाच्या गोऱ्या असाव्या लागतात म्हणून सुरुवातीला चार-पाच देशी गाई घेऊन १४ वर्षांपूर्वी इशिताच्या आई-वडिलांनी गोशाळा सुरू केली. आता ह्या गोशाळेमध्ये देशी गायी, गीर गायी, खिल्लार कामरेज, कोकण कपिला, अशा एकंदर ९५ गायी वासरांचा लवाजमा आहे. इशिताने मागच्या तीन वर्षापासून ग्रॅज्युएशन झाल्यानंतर गोशाळेचा कारभार सांभाळला आहे. कोणत्या गायीचं कोणतं वासरू आहे.. कुणाचं काय नाव आहे? कुणाची आजाराची हिस्टरी काय आहे? गाईंची ‘फॅमिली ट्री’ काय आहे? कोण कुणाची मावशी.. भाची लागते? हा सगळा डेटा इशिताने आपल्या कॉम्पुटरवर तयार केला आहे. जवळपास सगळ्याच गायींचा संगणक डेटा तिच्याकडे उपलब्ध आहे व तो तिला तोंडपाठही आहे!
वेळोवेळी मॉनिटर करून कॅल्शियमचे इंजेक्शन देणे, दुधाची क्षमता ओळखणे, चारा कुणाला किती द्यायचा? हे ठरविणे शेजारच्या शेतकऱ्यांकडून ठराविक चाऱ्यासाठीच मागणी करणे.. गायींच्या विविध आजारांवर.. जसं की हाड तुटणे, डोळ्यात इन्फेक्शन होणे, विविध रोग, लंम्पी सारखे रोग, इत्यादींवर इशिताचा बारीक डोळा असतो!
गाय वासरा शिवाय दूध देत नाही.. मात्र डेअरी असलेल्या ठिकाणी जर्सी गाईचं वासरू मेल तरी भुसा भरून तिच्यासमोर उभं करतात आणि दूध काढले जाते. हे कटू सत्य इशिताने सांगितले.. देशी गायीच्या तुलनेत जर्सी गायीची आय क्यू लेव्हल कमी असते, हा तिचा अभ्यास सांगतो!
गाईच्या शेणाच्या गोव-या बनविणारी मशीन हवी आहे. इथून उचलून दुसरीकडे शेण ट्रान्सपोर्ट करण्याचा खर्च खूप होतो. त्यासाठी एक विशिष्ट प्रकारचा प्रोटोटाईप आणि जागच्या जागी गोवऱ्या करता येईल, तसा पीव्हीसी मोल्ड बनवून मिळाला तर चांगलं होईल. शिवाय गोवऱ्या सुकायला तीन-चार दिवस लागतात. त्या जर लवकर सुकल्या तर लगेचच बाजारात पाठवायला सोपं जाईल.. यावर तिचं संशोधन सुरू आहे!
पांढऱ्या रंगाच्या खिल्लार गायी महाराष्ट्राच्या, लाल रंगाच्या गिर गाय गुजरात मध्ये, शिंग टोकदार असलेल्या कामरेज, बुटक्या कोकणी गायी, ह्या सर्व गायींचे स्वभाव व अग्रेशन अलग अलग असते. असं ती सांगते.
तोंडखोरी पायखुरी हे नेहमीचे आजार गायींमध्ये आढळतात. त्यासाठी फुफाटा किंवा मातीत चालवावे लागते अशी माहिती इशिताने दिली.
नेपियर, शाळू, ग्रीन जवार, सुकलेला कडबा, तसेच कणीस इत्यादींचा मिक्स करून ती चारा म्हणून आपल्या गायींसाठी वापरते. इशिताने अलीकडे ‘फ्लावर रेमेडीज’ नावाचा कोर्स केलेला आहे. ‘टेलिफॅथिक सायन्स’चाही तिचा अभ्यास आहे. भाषा विकसित व्हायच्या आधी टेलिपथीचाच वापर व्हायचा असं ती बोलते. ती एक आर्ट आहे. आता आपण ती विसरलो आहे.. गाईचं वासरू आणि माणसांची मुलं सारखीच असतात.. खेळतात.. पळतात.. दंगामस्ती करतात.. गायीचा चेहरा पाहून तिला काहीतरी झालेलं आहे़.. झालं आहे किंवा काहीतरी गडबड आहे.. हे समजतं.. काय झालं असेल? काय होऊ शकतं? असा एकांगी विचार आधी व्हायचा. आता मात्र ‘ॲनिमल कम्युनिकेशन’ शिकल्यामुळे त्यात खूप बदल झाला आहे.. असं इशिता बोलते.
आजारपणाची लक्षणे जसे की गायी चारा खाणे थांबवतात.. त्यांचं नाक वाहत.. त्या एका जागी बसून राहतात.. हालचाल करीत नाही.. लंम्पी, तोंडखुरी.. पायखुरी.. त्यांच्या नखांना खुऱ्यांना सूजन येते.. ताप, सर्दी, गरम तापमान याचा परिणाम होतो. हे सगळं ‘ॲनिमल कम्युनिकेशन’ शिकल्यामुळे इशिताला सोपं झालं. गायीच्या डिलिव्हरी वेळी औषध पाणी गरजेचे आहे. गायीमध्ये पण २१ दिवसांचं ‘हीटिंग सायकल’ असतं त्यावरून प्रेग्नेंसी डेट काढता येते. गायीमधेसुद्धा नऊ महिने नऊ दिवस असं बाळ तिच्या पिशवीत राहतं. गोशाळेमध्ये होत असलेल्या अग्निहोत्रामुळे येथे हे जनावराचं आजारपणाचे प्रमाण खूप कमी झाल्याचे इशिता सांगते.
ललशेडच्या बाहेर थोडी मोकळी हवेशीर जागा ठेवली आहे. त्याला ते गायरान म्हणतात. पोट खराब झालं असेल तर गाय स्वतः खुल्या वातावरणात गायरानातील प्रॉपर औषध शोधून खायच्या. त्यासाठी इथेही त्यांना खुल्या जागेत सोडले जाते. पाण्याचा टॅंक आहे म्हणजे टाकं आहे.. जे रोज स्वच्छ केले जाते व पाणी इथे टॉप-अप केल्या जाते.. रवंथ करायला मोकळी जागा ठेवली आहे.. गव्हाच्या भुशांमध्ये औषध टाकून गाईंना टॅबलेट देण्याची सोय इथे आहे..
या ठिकाणी इशिता अग्निहोत्र, फ्लॉवर रेमेडीज, ॲनिमल कम्युनिकेशन आणि नॅचरल कंडिशनिंग तसेच फ्रेश चारा, कमी केमिकलचा उपयोग, आयुर्वेदिक उपाय, इत्यादी डॉक्टर बर्कलेने सांगितलेल्या ३९ उपचार पद्धतीचा वापर करून उपचार करते. डॉक्टर बर्कलेच्यानुसार आपल्या शारीरिक रोगाचे मूळ कारण मनामध्ये किंवा माईंड मध्ये आहे. याचाच वापर करून इशिता ही गोशाळा अग्निहोत्र आणि आपल्या परंपरा सांभाळून एक नवा उद्योग.. एक नवी दिशा घेऊन मार्गक्रमण करीत आहे..
© प्रा. भरत खैरकर
संपर्क – बी १/७, काकडे पार्क, तानाजी नगर, चिंचवड, पुणे ३३. मो. ९८८१६१५३२९
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
