Category: इन्द्रधनुष्य

डॉ मकरंद पिंपुटकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ || वारीतला शिरा आणि डोळ्यातलं पाणी || ☆ डॉ मकरंद पिंपुटकर ☆

– – – एक मनाला भिडणारा प्रसंग

|| वारीत ‘खाणं-पिणं‘ मजा नाही… ‘वाटणं‘ मजा आहे ||

|| एक घास पोट भरतो… एक घास मन भरतो ||

|| सत्य प्रसंग: सासवड ते जेजुरी – वारी 2023 ||

|| श्री स्वामी समर्थ || श्री विठ्ठल रखुमाई || 

——— 

|| 5 किलो शिरा आणि 5 लाखांचं समाधान ||

*

आषाढी वारी 2023. सासवडचा मुक्काम.  

लाखो वारकरी. टेंट, पालं, भजनाचा गजर.  

रात्री 8 वाजता अन्नछत्रात जेवणाची पंगत.  

*

पुण्याचा एक तरुण – नाव ‘ऋषी‘. वय 28. IT कंपनीत.  

पॅकेज 25 लाख. पहिल्यांदाच वारीला. ‘Reel’ बनवायला आला होता.  

GoPro, iPhone, गॉगल. “Wari Vlog” प्लॅन.  

 

जेवणाच्या रांगेत उभा. पानात पडलं – भात, आमटी, एक शिरा.  

ऋषीने व्हिडिओ सुरू केला – “Guys, बघा वारीचं जेवण. Simple पण Soulful. ”

शिरा उचलला. कॅमेरासमोर ‘Yummy’ म्हणणार…

 

तेवढ्यात बाजूच्या पानावरून आवाज – “आई ग…”

वळून बघितलं. 7-8 वर्षांचा पोरगा. नाव ‘सखाराम’.  

मळकट कपडे. केस विस्कटलेले. डोळे मोठे.  

त्याच्या पानात फक्त भात-आमटी. शिरा संपला होता.  

 

वाढणारा काका म्हणाला – “माफ करा बाळा. शिरा संपला. उद्या नक्की. “

सखारामच्या डोळ्यात पाणी. हळूच म्हणाला – “काका, मी 3 दिवसापासून गोड खाल्लं नाही. आई म्हणाली होती – वारीत ‘बुंदीचा लाडू’ मिळतो. तो नाही मिळाला… शिरा तरी…”

 

ऋषीने ऐकलं. GoPro बंद केला.  

क्षणभर विचार केला. मग स्वतःच्या पानातला ‘शिरा’ उचलला.  

सखारामच्या पानात टाकला.  

म्हणाला – “घे बाळा. तुझा ‘बुंदीचा लाडू’. ”

 

सखारामचे डोळे चमकले. पण त्याने शिरा उचलला नाही.  

त्याने पानाचे 4 भाग केले.  

1 घास स्वतः खाल्ला.  

2रा घास शेजारच्या 4 वर्षांच्या पोरीला दिला – “ताई, खा. “

3रा घास मागे बसलेल्या आजीला – “आजी, गोड खा. “

4था घास… ऋषीकडे बघितलं. हसला. ऋषीच्या पानात टाकला.  

“दादा, तू पण खा. वारीत एकट्याने नाही खायचं. “

 

ऋषी सुन्न.  

25 लाखाच्या पॅकेजवाला… 7 वर्षांच्या पोराकडून ‘वाटणं’ शिकला.  

त्याने तो घास खाल्ला. खारट लागला.  

कारण डोळ्यातलं पाणी त्यात पडलं होतं.  

—

 || रात्रभर झोप नाही || सकाळी ‘शिरा‘ नाही… ‘विचार‘ बनला ||

ऋषी रात्रभर झोपला नाही.  

GoPro उघडला. Vlog डिलीट केला.  

सकाळी 4 ला उठला. सासवडच्या बाजारात गेला.  

रवा, साखर, तूप, काजू… 5 किलोचा शिरा बनवायचं सामान घेतलं.  

एकट्याने स्टोव्ह लावला. शिरा बनवला.  

वासाने सगळे वारकरी गोळा झाले.  

 

ऋषी ओरडला – “माऊली, काल माझा ‘एक’ शिरा 4 जणांनी वाटून खाल्ला.  

आज माझा ‘5 किलो’ शिरा 500 जणांनी खायचा.  

रांग लावा. पण अट एकच –

एक घास स्वतः खायचा… दुसरा शेजाऱ्याला भरवायचा.  

कारण वारीत ‘पोट’ नाही भरायचं… ‘प्रेम’ भरायचं. “

 

500 वारकरी. रांग लागली.  

ऋषी स्वतः वाढत होता. प्रत्येकाला सांगत होता – “शेजाऱ्याला द्या. “

सखाराम पण होता. त्याने 3 घास खाल्ले… 3 जणांना भरवले.  

आणि ऋषीला म्हणाला – “दादा, काल तू मला ‘गोड’ दिलं…

आज तू ‘सगळ्यांना’ गोड देतोय. तू ‘विठोबा’ आहेस. “

 

ऋषी रडला. म्हणाला –

“बाळा, मी विठोबा नाही. मी ‘वाटमारा’ होतो.  

‘Like-Share-Subscribe’ साठी आलो होतो.  

तू मला ‘Love-Care-Sacrifice’ शिकवलंस.  

आजपासून माझा ‘Vlog’ बंद… ‘वारकरी’ सुरू. “

—

|| जेजुरीचा खंडोबा आणि वारीचा शिरा ||

दिंडी जेजुरीला पोहोचली.  

सोन्याची जेजुरी. पिवळी भंडारा उधळण.  

ऋषी पुन्हा शिरा बनवणार होता.  

 

तेवढ्यात सखाराम धावत आला.  

हातात मळकट पिशवी. उघडली.  

आत 2 रुपये, 5 रुपये… असे करून 137 रुपये.  

“दादा, हे माझे ‘वारीचे पैसे’. आईने दिले होते.  

मी खर्च केले नाही. तू ह्यातला शिरा कर.  

म्हणजे हा शिरा ‘माझा’ पण असेल. “

 

ऋषीने ते 137 रुपये डोक्याला लावले.  

म्हणाला – “बाळा, तुझ्या 137 रुपयात जो ‘गोडवा’ आहे ना…

तो माझ्या 25 लाखात नाही.  

कारण तू ‘हौसे’साठी नाही… ‘दुसऱ्यासाठी’ वाचवलेस. “

 

त्या दिवशी जेजुरीत 10 किलो शिरा वाटला गेला.  

नाव दिलं – “सखारामचा शिरा”.  

पाटी लावली – “एक घास तुम्ही खा… दुसरा शेजाऱ्याला द्या.  

कारण पंढरीचा रस्ता ‘पोटाने’ नाही… ‘परस्पराने’ कापायचा असतो. “

—

|| आज… 2026 ||

आज ऋषी IT सोडली. ‘वारी फूड ब्लॉगर’ नाही.  

तो ‘वारी अन्नपूर्णा’ नावाची NGO चालवतो.  

दरवर्षी वारीत 10 टन शिरा, लाडू, बिस्कीट वाटतो.  

पण नियम तोच – “एक घास स्वतःचा… दुसरा शेजाऱ्याचा. “

 

सखाराम?

तो आता 10 वर्षांचा. ऋषीदादासोबत वारीला येतो.  

खिशात 10 रुपये असले तरी 5 रुपये ‘शिरा फंडा’त टाकतो.  

म्हणतो – “दादा, आपण ‘गरीब’ नाही… ‘श्रीमंत’ आहोत.  

कारण आपल्याकडे ‘वाटायला’ आहे. “

 

आणि हो…

ऋषीच्या ऑफिसमध्ये एकच फोटो आहे.  

सखारामचा. पानाचे 4 भाग करतानाचा.  

खाली लिहिलंय – “My CEO. He taught me Sharing is Earning. ”

—

|| भक्तांनो, वारीतल्या ‘खाण्या-पिण्या‘तले 6 बोध ||

1. || वारीत ‘बुफे‘ नसतो… ‘प्रसाद‘ असतो ||

हॉटेलमध्ये आपण ‘पोट’ भरतो. वारीत ‘पंगत’ भरते. फरक काय? हॉटेलात ‘मी’ जेवतो… वारीत ‘आम्ही’ जेवतो. म्हणूनच तिथला शिरा ‘अमृत’ लागतो.  

2. || ‘एक घास‘ची किंमत ‘एक लाखा‘पेक्षा मोठी ||

ऋषीचा 1 घास सखारामसाठी ‘बुंदीचा लाडू’ झाला. तुमचा ‘उरलेला’ घास कोणासाठी ‘पहिला’ घास होऊ शकतो. वाटून बघा.  

3. || मुलं ‘खात‘ नाहीत… ‘वाटतात‘ ||

मोठी माणसं ‘साठवतात’. सखारामसारखी मुलं ‘वाटतात’. म्हणूनच विठोबाला ‘बालरूप’ प्रिय आहे. कारण ‘मूल’ झालं की ‘मळ’ जातो.   

4. || ‘Vlog’ पेक्षा ‘लोग‘ महत्त्वाचे ||

ऋषी ‘Reel’ बनवायला आला होता… ‘Real’ होऊन गेला. कॅमेरा बंद करा… काळीज सुरू करा. तिथे ‘Like’ नाही… ‘जीवन’ मिळतं.  

5. || 137 रुपये ‘137 कोटी‘वर भारी पडले ||

सखारामचे पैसे ‘संख्येने’ लहान… ‘वृत्तीने’ मोठे. देव ‘दान’ नाही बघत… ‘भाव’ बघतो. 1 रुपया ‘ओढून’ दिला तर ‘कचरा’… ‘रडून’ दिला तर ‘कुबेर’.  

6. || वारी ‘मजा‘ नाही… ‘जबाबदारी‘ आहे ||

‘खाणं-पिणं-नाचणं’ वारी नाही. ‘खाऊ घालणं-पाणी पाजणं-सांभाळणं’ वारी आहे. पंढरीचा रस्ता ‘पायाने’ नाही… ‘परोपकाराने’ तुडवायचा असतो.   

—

|| शेवटचा मंत्र || विठूमाऊलीचा ||

“बाळांनो, वारीला येताना ‘डबा’ भरून आणू नका…

‘दिल’ भरून या.  

कारण ‘पोळी’ शिळी होते…

‘प्रेम’ शिळं होत नाही.  

‘शिरा’ संपतो…

‘स्मरण’ संपत नाही.  

 

एका घासात ‘विठ्ठल’ भेटतो…

जर तो घास ‘दुसऱ्याच्या’ मुखात गेला तर.  

म्हणून या वर्षी ‘वारी’ करा…

पण ‘एकट्याने’ नको…

‘सोबत’ करा.  

‘खाऊन’ मजा नाही…

‘खाऊ घालून’ मजा आहे.  

तीच खरी ‘पंढरीची वारी’. ”

|| राम कृष्ण हरी || जय जय राम कृष्ण हरी ||

|| श्री स्वामी समर्थ || 

 भक्तांनो, या वारीला जाताना ‘एक्स्ट्रा डबा‘ घेऊन जा. ‘एक्स्ट्रा बिस्कीट‘ घ्या. वाटेत ‘सखाराम‘ भेटेल… त्याला ‘शिरा‘ द्या. कदाचित तो तुमचा ‘ऋषी‘ करेल. ही गोष्ट 1 ‘वारी‘ मित्राला पाठवा… म्हणजे पंढरीच्या वाटेवर ‘भूक‘ नाही… फक्त ‘भक्ती‘ उरेल

 

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती : डॉ. मकरंद पिंपुटकर 

 चिंचवड

मो ८६९८०५३२१५   

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विश्वास देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ७१ आणि ७२ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

श्लोक क्र. ७१ – – 

जयाचेनि नामें महादोष जाती।

जयाचेनि नामें गती पाविजेती।

जयाचेनि नामें घडे पुण्यठेवा।

प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा।। ७१।।

अर्थ :  भगवंताच्या नामस्मरणाने मोठमोठी पापे नाहीशी होतात. साधकाला उत्तम अवस्था प्राप्त होते. पुण्याचा संचय होत जातो. असे सर्व काही ज्यामुळे प्राप्त होते त्या भगवंताचे नामस्मरण आणि चिंतन पहाटेच्या वेळी करावे.

(महादोष – मोठमोठी पापे/पातके/दोष, गती – अवस्था/मुक्ती/मोक्ष)

विवेचन : भगवंताच्या नामाचा महिमा अपार आहे. सतत नामस्मरण केल्याने महादोष म्हणजे महापापे नाहीशी होतात. भगवंतांचे नाम आपले अंतःकरण शुद्ध करते. वाईट गोष्टी, पापकर्म करण्याची इच्छाच होत नाही. चोरी करणे, खोटे बोलणे, व्यभिचार करणे, हत्या करणे, अपेयपान (दारू)करणे या सारख्या गोष्टी या महापाप मानल्या जातात. परंतु सतत भगवंताचे नाम घेत राहिल्याने या गोष्टी करण्याची इच्छाच नाहीशी होते. व्यक्ती सदाचारी बनते. वाल्या कोळ्याचे उदाहरण आपल्या सर्वांना माहिती आहे. वाटमारी करणे, हत्या करणे यासारखी महापापे त्याच्या हातून घडली होती. परंतु महर्षी नारद आणि ऋषींच्या उपदेशामुळे त्याच्यात अंतर्बाह्य बदल झाला. आपल्या कर्माचा पश्चाताप होऊन त्याने रामनामाचा आश्रय घेतला. रामनामाची जादू एवढी मोठी आहे की वाल्या कोळ्याचे रूपांतर महर्षी वाल्मिकीत झाले. रामायणासारखा अद्वितीय ग्रंथ लिहून ते जगासाठी वंदनीय ठरले.

रामनामामुळे गती म्हणजे उत्तम अवस्था प्राप्त होते. अंतकाळी भगवंताचे नाम मुखात येणे यासारखे भाग्य नाही. ‘ अंते मती सा गती: ‘ असे म्हटले जाते ते यामुळेच. शेवटचा दिस गोड व्हावा असे तुकाराम महाराज म्हणतात याचा अर्थ हाच आहे. पण आयुष्याच्या अखेरच्या क्षणी माणसाच्या मुखात अचानक रामनाम येत नाही. त्यासाठी सतत मनाने भगवंताचे नामस्मरण करण्याची सवय असावी लागते. ही सवय असेल तरच अंतकाळी भगवंत आठवतो.

समर्थ तिसऱ्या ओळीत म्हणतात की नामाच्या योगाने पुण्यठेवा घडतो म्हणजे वाढतो. बँकेतील आपल्या खात्यात आपण बचत म्हणून थोडे थोडे पैसे टाकत राहतो. यात सातत्य असले तर ही पुंजी वाढत जाते. मुद्दलावरही व्याजही लागू होते. रामनाम ही तर अत्यंत मौल्यवान ठेव ! थोडीथोडी जमा करत गेलो की पुण्यसंचय वाढत जातो. संत मीराबाई म्हणतात, ” पायो जी मैने रामरतन धन पायो… ” हे असं अमोलिक धन आहे की ” खर्च न खुटे, चोर न लुटे. ” इतर धन खर्चल्याने संपतं. पण याची महती काही वेगळीच. हे तर दिवसेंदिवस वाढतच जातं. विशेष म्हणजे हे धन असं आहे की याला चोरही लुटू शकत नाही. सातत्याने रामनाम घेणाऱ्याचा पुण्यसंचय वाढतच राहतो.

नामस्मरणाने वासनांचा क्षय होतो. म्हणजे भगवंत प्राप्तीखेरीज इतर वासना हळूहळू नष्ट व्हायला लागतात. शेवटी केवळ भगवंत प्राप्तीची इच्छा उरते. आपल्या पुण्यसंचयानुसार ती या जन्मी किंवा पुढील जन्मी भगवंत नक्की पूर्ण करतो. तेव्हा हे मना, प्रभात समयी श्रीरामाच्या रूपगुणांचे चिंतन कर. दिवसभरही त्याचे नित्य स्मरण ठेव. हे नाम तुला मोक्षाकडे घेऊन जाईल.

स्वसंवाद ::

१. मी रोज माझ्या बँक खात्यातील शिल्लक (Balance) तपासतो, पण माझ्या खात्यात ‘पुण्यठेवा’ किंवा रामनामाची पुंजी किती जमा होत आहे, याचा हिशेब ठेवतो का ?

२. “शेवटचा दिस गोड व्हावा” असे मला वाटते, तर मग शेवटच्या क्षणी ते नाम सहज मुखात यावे म्हणून मी आजपासूनच अंतःकरणाला तशी सवय लावत आहे का?

३. माझ्या हातून कळत-नकळत होणारे छोटे-मोठे दोष किंवा वाईट विचार दूर व्हावेत म्हणून मी नामस्मरणाचा आधार घेतो का?

४. मीराबाईंनी म्हटल्याप्रमाणे, मला हे ‘अमोलिक धन’ मिळवण्याची खरी आस लागली आहे का की अजूनही चोरांनी लुटल्या जाणाऱ्या नश्वर धनामागेच धावत आहे ?

==========

श्लोक क्र. ७२ – – 

न वेचे कदा ग्रंथीचे अर्थ काही।

मुखे नाम उच्चारिता कष्ट नाही।

महा घोर संसार शत्रू जिणावा।

प्रभाते मनी राम चिंतीत जावा।। ७२।।

अर्थ : रामनाम घेण्यासाठी पदरचे पैसे खर्च करावे लागत नाहीत. मुखाने रामनाम घेताना काही कष्ट पडत नाहीत. या रामनामाच्या साहाय्याने अत्यंत कठीण अशा संसाररूपी शत्रूवर मात करता येते. त्यासाठी प्रभात समयी श्रीरामाचे चिंतन करावे.

(न वेचे – खर्च करावे लागत नाहीत, ग्रंथीचे – पदरचे, अर्थ – पैसा, घोर – कठीण, जिणावा – जिंकावा)

विवेचन :  माणसाची देहबुद्धी फार प्रबळ असते. देहासाठी आणि देहाच्या सुखासाठी जे जे लागेल, ते मिळवण्याच्या प्रयत्नात माणूस असतो. सगळी ऐहिक सुखे उपभोगण्यासाठी पैशाची मोठी गरज असते. त्यामुळे माणूस पैशाला फार जपतो. प्रसंगी देहापेक्षाही पैशाला महत्व देणारी माणसे व्यवहारात पाहायला मिळतात. आपल्या शरीराकडे दुर्लक्ष करून ती पैसा मिळवण्याच्या मागे लागलेली असते. सामान्य माणूस स्वतःच्या मौजमजेसाठी हवे तेवढे पैसे खर्च करायला तयार असतो पण दानधर्माची वेळ आली की हात आखडता घेतो. सर्वसामान्य माणसांची ही मानसिकता समर्थ उत्तम प्रकारे जाणून आहेत. म्हणून रामनाम घेण्याबद्दल ते सांगतात की यासाठी पदरचा एक पैसाही खर्च करावा लागत नाही. वरील ओळीचा अर्थ आणखी एका प्रकारे घेता येईल. ते म्हणजे भगवंत प्राप्तीसाठी वेगवेगळे ग्रंथ वाचून त्यांचा अर्थ समजून घेण्याचा प्रयत्न सामान्य माणूस करतो. आपली पारमार्थिक बैठक तयार होण्यासाठी आवश्यक त्या ग्रंथांचे वाचन अवश्य करावे. पण तेवढे झाल्यानंतर अधिक ग्रंथ वाचण्यात वेळ न घालवता नामस्मरण करावे. नामस्मरणासाठी ग्रंथ वाचनाची आवश्यकता नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “वेदांचा तो अर्थ आम्हासीच ठावा, येरांनी वाहावा भार माथा… “नुसते पुस्तकी ज्ञान किंवा शब्दपांडित्य महत्त्वाचे नसून, भगवंताच्या नामाची अनुभूती घेणे आणि अंतःकरणात भक्ती बाळगणे हेच वेदांचे खरे सार आहे हेच तुकाराम महाराजांना या ठिकाणी सांगायचे आहे.

दुसरी गोष्ट अशी की हे रामनाम मुखाने घेण्यास कोणतेही कष्ट पडत नाही. इतर तपसाधनेत तरी देहाला कष्ट पडतात. त्याचप्रमाणे तीर्थयात्रा वगैरे करायची म्हटले तरी देहाला कष्ट घ्यावेच लागतात. पदरचा पैसा खर्च करावा लागतो. पण रामनाम घेण्यासाठी यातील काहीही करावे लागत नाही. फक्त आपली इच्छा मात्र हवी. त्यासाठी स्वतंत्र वेळ देण्याची आवश्यकता नाही. सर्व संतांनी आपापली कामे करताना मुखाने हरिनामाचा जप सुरु ठेवला होता. आपणही आपली नित्यकर्मे करताना वाचेने किंवा मनाने भगवंताचे नाम घेऊ शकतो.

आपण सामान्य माणसे ! संसारात अडकलेलो असतो. बांधले गेलेलो असतो. पण हे बंधन दिसत नाही आणि कळतही नाही. आपले आयुष्य शेवटपर्यंत संसारासाठी धावाधाव करण्यातच जाते. शेवटी एक वेळ अशी येते की आपण हे सगळे कोणासाठी आणि कशासाठी केले असे वाटून पश्चाताप होतो. पण तेव्हा वेळ निघून गेलेली असते. संसार म्हणजे विवाहित माणसाचा पती, पत्नी, मुले, नातेवाईक असा साधारण अर्थ आपण घेतो. पण जो माणूस जन्माला आला तो या संसारात अडकला. मग तो विवाहित असो वा अविवाहित. एका संसार या शब्दाचा व्यापक अर्थ हे जग असाही आहे. जीवनाबद्दल एका हिंदी गीतात फार सुंदर ओळी आहेत. ‘ संसार हैं एक नदिया, दु:ख सुख दो किनारे हैं, ना जाने कहाँ जाए हम बहते धारे हैं… ‘अशा या संसाररूपी नदीतून तरून जायचं असेल तर रामनामाशिवाय तरणोपाय नाही.

संसार गोड वाटतो, जिव्हाळ्याचा वाटतो पण तो आपला मोठाच शत्रू आहे हे लक्षात येत नाही. ते लक्षात येते तेव्हा आयुष्याची किंमत आपण मोजलेली असते. एखाद्या गोष्टीचे माणसाला जेव्हा व्यसन लागते, तेव्हा ती गोष्ट त्याला अती प्रिय होते. मग ती वाईट आहे हे कळले तरी ती त्याला सोडवत नाही. तंबाखू, दारू इ. चे व्यसन लागलेल्यांची अशीच अवस्था होते.

समर्थ श्रीरामस्तुती करताना म्हणतात, ” संसारसंगे बहू शीणलों मी, कृपा करी रे रघुराज स्वामी. ” संसार हा आपला महाशत्रू आहे हे लक्षात घेऊन वागणाऱ्याला संसार बाधत नाही. तो संसारात असतो पण साक्षीभावाने प्रपंचाकडे पाहतो. हे सगळे प्रारब्धाचे खेळ आहेत हे तो जाणून असतो. सर्वसामान्यांना तो संसारात रमलेला दिसेलही पण त्याचे चित्त भगवंताकडे असते. आपण बसने किंवा रेल्वेने प्रवास करीत असतो. काहीवेळा सोबत असलेल्या सहप्रवाशांशी आपल्या छान गप्पा होतात. पण आपले स्टेशन आले की आपल्याला उतरावे लागणार हे आपण जाणून असतो. त्यामुळे त्या सहप्रवाशाना सोडून जाताना विशेष दुःख होत नाही. असेच आपण संसारातही असावे. पाण्यात राहूनही चिखलापासून अलिप्त असणाऱ्या कमलदलांप्रमाणे ! हे सगळे सांगणे सोपे पण आचरणे कठीण आहे. पण रामनाम घ्यायला तर सुरुवात करू या. तेव्हा हे मना, अधिक वेळ दवडू नकोस. प्रभात समयापासून भगवंताचे चिंतन कर असेच समर्थ आपल्याला या श्लोकातून सांगू इच्छितात.

स्वसंवाद :: 

१. ज्या ऐहिक सुखांसाठी आणि पैशासाठी मी रात्रं-दिवस देह झिजवतो, ते सुख मला कधी चिरंतन शांतता देऊ शकेल का?

२. नामस्मरणासाठी पैशांचा खर्च नाही आणि देहाला कष्टही नाहीत, तरीही मी ते टाळण्यासाठी वेळेचे किंवा थकव्याचे निमित्त शोधतो का?

३. संसारातील नाती आणि कर्तव्यांमध्ये मी इतका गुरफटलो आहे का, की मला या सगळ्याकडे ‘साक्षीभावाने’ किंवा अलिप्तपणे पाहता येत नाहीये?

४. पाण्यात राहूनही चिखलापासून अलिप्त राहणाऱ्या कमळाप्रमाणे, मी संसारात राहूनही माझे चित्त भगवंतचरणी ठेवण्याचा प्रयत्न करतो का?

– क्रमशः श्लोक ७१ आणि ७२

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ आराम करा ?.. नाही.. नको.. – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

 – – – एका जेरियाट्रिशियन (वृद्धावस्था तज्ज्ञ) यांच्या मनातून उमटलेले शब्द

वृद्धापकाळात एखादी व्यक्ती दीर्घकाळ अंथरुणाला खिळून राहिली आणि तिची मुले फक्त “आराम करा… घाई करू नका… ” एवढेच म्हणत राहिली, तर अनेकदा तिथूनच सर्वात धोकादायक परिस्थितीची सुरुवात होते.

– – – “वृद्ध व्यक्तीसाठी अंथरुणावर पडणे सोपे असते; पण पुन्हा उठणे अत्यंत कठीण असते. अनेक वेळा आजार माणसाला मारत नाही, तर अंथरुण मारते. “

मी डॉ. सॉंग युआनमिंग, वय ५४ वर्षे.

… गेली २७ वर्षे एका नामांकित रुग्णालयाच्या जेरियाट्रिक्स (वृद्धावस्था चिकित्सा) विभागात कार्यरत आहे.

या काळात १६, ००० हून अधिक रुग्णांवर उपचार केले आणि २, ४०० पेक्षा अधिक गंभीर स्थितीची प्रमाणपत्रे लिहिली.

आज मी वैद्यकीय परिभाषा वापरणार नाही. मी फक्त माझ्या डोळ्यांसमोर घडलेल्या तीन सत्य घटना सांगणार आहे.

… या तिन्ही कथा प्रत्येकाच्या आई-वडिलांसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

—

पहिली घटना (२०१९ – शरद ऋतू)

रुग्ण: ८१ वर्षीय निवृत्त शिक्षक श्री. सन

त्यांच्या मांडीच्या हाडाला (Femoral Neck) फ्रॅक्चर झाले होते.

शस्त्रक्रिया यशस्वी झाली.

तिसऱ्या दिवशी डॉक्टरांनी सांगितले,

“वॉकरच्या साहाय्याने चालण्याचा प्रयत्न सुरू करा. “

मात्र मुलगा म्हणाला,

“बाबा इतके वयस्कर आहेत… पुन्हा पडले तर? त्यांना आराम करू द्या. “

गेल्या २७ वर्षांत मी “आराम करा” हे शब्द किमान ५०० वेळा ऐकले आहेत.

आणि प्रत्येक वेळी माझ्या अंगावर काटा आला.

कारण ८० वर्षांवरील व्यक्तीसाठी हे तीन शब्द अनेकदा मृत्यूकडे नेणारे ठरतात.

श्री. सन यांनी मुलाचे ऐकले.

ते अंथरुणावरच राहिले.

– ७ वा दिवस – खोकला सुरू झाला.

– १२ वा दिवस – ३८. ७° ताप; CT मध्ये फुफ्फुसांचा Hypostatic Pneumonia आढळला.

– १८ वा दिवस – ICU मध्ये दाखल.

– २३ वा दिवस – निधन.

… त्यांचा मृत्यू फ्रॅक्चरमुळे झाला नाही.

शस्त्रक्रियेच्या गुंतागुंतीमुळेही झाला नाही.

तर दीर्घकाळ अंथरुणावर पडून राहिल्यामुळे झालेल्या न्यूमोनियामुळे झाला.

हाड बरे झाले… पण फुफ्फुसे अंथरुणामुळे निकामी झाली.

—

दुसरी घटना (जानेवारी २०२१)

रुग्ण: ७८ वर्षीय पक्षाघात (स्ट्रोक) झालेला रुग्ण – श्री. ली

दहा दिवसांनी त्यांची प्रकृती स्थिर झाली.

मी त्यांच्या मुलीला सांगितले,

“आता सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पुनर्वसन (Rehabilitation). “

– दिवसातून किमान दोनदा बसवा.

– प्रत्येक वेळी ३० मिनिटे.

– शक्य असल्यास उभे करा.

– थोडे चालवा.

मुलगी अतिशय सेवाभावी होती.

२४ तास काळजी घेण्यासाठी केअरटेकर ठेवला.

जेवण, औषधे, अंघोळ, डायपर… सर्व काही व्यवस्थित.

पण एक गोष्ट झाली नाही… त्यांना हलवलेच गेले नाही.

तिला भीती वाटत होती—

दुखेल… थकतील… पडतील…

जेव्हा केअरटेकर त्यांना बसवण्याचा प्रयत्न करायचा, ती म्हणायची—

“जबरदस्ती करू नका… आराम करू द्या. “

तीन महिन्यांनंतर… त्यांचा दुसराही पाय निकामी झाला.

हा दुसरा स्ट्रोक नव्हता.

तर Muscle Atrophy (स्नायूंचे झपाट्याने क्षीण होणे) होते.

दीर्घकाळ अंथरुणावर राहिल्यास—

– दर आठवड्याला १. ५ ते ३% स्नायू नष्ट होतात.

– तीन महिन्यांत जवळपास ४०% स्नायू कमी होतात.

परिणाम—

अर्धांगवायू → पूर्ण अर्धांगवायू

“अजून उभे राहू शकतात”

→

“आता कधीच उभे राहू शकणार नाहीत. “

ते आणखी १४ महिने जगले.

– – या काळात त्यांना तीन बेडसोर झाले.

सर्वात मोठी जखम इतकी खोल होती की हाड दिसत होते.

ड्रेसिंग करताना ते टॉवेल घट्ट पकडून वेदना सहन करायचे…

डोळ्यांतून अश्रू वाहायचे.

प्रत्येक वेळी मुलगी रडत म्हणायची—

“बाबा… आराम करा… “

हेच शब्द… सर्वात मृदू… पण सर्वात क्रूर ठरले.

—

तिसरी घटना (२०२३)

रुग्ण: ८३ वर्षीय श्री. झाओ

Hip Replacement शस्त्रक्रिया झाली होती.

त्यांचा मुलगा अभियंता होता.

दुसऱ्या दिवशी तो वही घेऊन माझ्याकडे आला.

“डॉक्टर, कृपया सात दिवसांचा पुनर्वसन कार्यक्रम लिहून द्या. “

मी योजना तयार केली—

– दिवस १ – घोट्याचे व्यायाम (प्रत्येक तासाला २० वेळा)

– दिवस २ – पाय उचलणे (१० × ४)

– दिवस ३ – वॉकरच्या सहाय्याने २ मिनिटे उभे राहणे

– दिवस ५ – १० पावले चालणे (४ वेळा)

– दिवस ७ – ८ मीटर चालणे

त्यांना वेदना झाल्या का?

हो.

तिसऱ्या दिवशी उभे राहताना त्यांच्या कपाळावर घाम होता…

ओठ पांढरे पडले होते.

मुलाने मात्र असे म्हटले नाही—

“आराम करा. “

त्याने फक्त एवढेच म्हटले—

“बाबा… फक्त ३० सेकंद उभे रहा… मी टाइमर लावला आहे. “

फक्त ३० सेकंद…

त्यांनी दात ओठ खात ते पूर्ण केले.

आणि तेच ३० सेकंद त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात प्रभावी औषध ठरले.

१४ व्या दिवशी…

ते स्वतःच्या पायांनी चालत वॉर्डच्या बाहेर आले.

हळूहळू… पण स्वतःच्या पायांवर.

त्या वर्षीच्या १८४ रुग्णांमध्ये त्यांची पुनर्प्राप्ती (Recovery) सर्वोत्कृष्ट होती.

—

२७ वर्षांच्या अनुभवातून शिकलेले ५ धडे

१. दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त अंथरुणावर राहणे म्हणजे स्नायूंचा झपाट्याने ऱ्हास.

अंथरुण म्हणजे विश्रांती नव्हे…

तो विनाशाची सुरुवात असू शकतो.

२. पहिले ७२ तास हे सुवर्णक्षण (Golden Period) असतात.

याच काळात हालचाल सुरू झाली की नाही, यावर पुढील आयुष्य ठरते.

३. सर्वात धोकादायक तीन गोष्टी

– न्यूमोनिया

– रक्ताच्या गाठी (Blood Clots)

– बेडसोर

.. या अनेकदा मूळ आजारापेक्षाही अधिक जीवघेण्या ठरतात.

४. चुकीचा सेवाभाव

रुग्णाचे प्रत्येक काम आपणच करणे…

त्यांना अधिक अपंग बनवू शकते.

५. खरी सेवा म्हणजे…

त्यांना पुन्हा उभे करण्याचा प्रयत्न करणे.

कधी कधी त्यासाठी थोडे कठोर व्हावे लागले तरी.

—

शेवटचा संदेश

मला विचारले गेले—

“तुम्हाला सर्वात जास्त कशाची भीती वाटते?”

मी उत्तर दिले—

“मला गंभीर आजाराची भीती वाटत नाही. “

“मला भीती वाटते जेव्हा कोणी म्हणते— ‘आराम करा. ‘”

कारण त्या क्षणी…

प्रयत्न करण्याची इच्छा संपलेली असते.

मी माझ्या कुटुंबालाही सांगितले आहे—

“जर मी कधी अंथरुणाला खिळलो… तर मला कधीही ‘आराम करा’ असे म्हणू नका. “

“मला उठवा… चालवा… टाइमर लावा… आणि सांगा—

‘बाबा… फक्त अजून ३० सेकंद!'”

—

आपल्या सर्वांसाठी

देव करो, आपल्या आई-वडिलांवर अशी वेळ कधीच येऊ नये.

परंतु जर आलीच—

✖️ “आराम करा” असे म्हणू नका.

✔️”मी तुम्हाला उभे राहायला मदत करतो. ” असे म्हणा.

कदाचित ते ३० सेकंद…

त्यांचे संपूर्ण आयुष्य बदलू शकतील.

कारण…

स्वतःच्या पायांनी चालत शौचालयापर्यंत जाणे—

ही वृद्धापकाळातील सर्वात मौल्यवान स्वातंत्र्याची भावना आहे.

ते जपा… आजपासूनच.

टीप: प्रत्येक रुग्णाची परिस्थिती वेगळी असते. शस्त्रक्रिया, स्ट्रोक किंवा गंभीर आजारानंतर हालचाल सुरू करण्याचा निर्णय नेहमी उपचार करणाऱ्या डॉक्टर किंवा फिजिओथेरपिस्ट यांच्या सल्ल्यानुसारच घ्यावा. 

***

माहिती संग्राहक : अज्ञात

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “म्हणूनच आहे वर्दीवर ‘विश्वास’!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

एस. आर. पी. एफ. जवान राहुल शिंदे

२६, ११, २००८ हे आकडे भारतीयांच्या मनावर जणू तापलेल्या सळईने डागण्या देऊन कोरलेले आहेत. यातील २००८ ही खूण काळाच्या ओघात काहीशी बुजून गेलेली असली तरी २६/११ चा दाह मात्र शमलेला नाही. आणि एका अर्थाने ते चांगलेही आहे. भूतकाळ आणि भूतकाळातील चुकांबद्द्ल जे अनभिज्ञ असतात त्यांच्या हातून त्याच चुका होणे, हे अटळच असते, असे एका तत्ववेत्त्याने म्हटलेले आहे, त्याला काही विशिष्ट असा अर्थ आहे. २६ ते २९ नोव्हेंबर हे चार दिवस तर आपण विसरताच कामा नये. म्हणूनच ह्या चारही दिवशी माझ्या मगदुराप्रमाणे या काळात घडलेल्या काही घटना लिहिण्याचा प्रयत्न करतो आहे.

१९७१ च्या भारत-पाक युद्धात राजस्थान सीमेवरील लोंगोवाला चौकी मेजर कुलदीपसिंह चांदपुरी यांनी केवळ १२० सैनिकांच्या जीवावर रात्रभर झुंजवत ठेऊन पाकिस्तानला वाळवंटातील धूळ चारली ही कथाही अनेकांना माहीत असेल. तशीच काहीशी ही घटना.

२६ नोव्हेंबरच्या रात्री ९. ४० वाजता पाकिस्तानी गावठी कुत्री ताजमध्ये घुसली आणि त्यांनी दिसेल त्यांचे लचके तोडले. जास्तीत जास्त माणसांना, त्यातल्या त्यात परदेशी नागरिकांना ओलिस ठेवायचे, भारतावर आंतरराष्ट्रीय दबाव आणायचा आणि त्यांच्या सुटकेच्या बदल्यात आपल्या अनेक मागण्या मान्य करायला भारत सरकारला भाग पाडायचे, असा फार मोठा कट शत्रूने आखला होता. प्रत्येक अतिरेक्याकडे एके-47 रायफल्स आणि तिच्या ६०० गोळ्या, २०-२५ हातबॉम्ब्स आणि आर. डी. एक्स. चे एक पुडके एवढी युद्धसामुग्री होती. आणि ताजमधील सर्व नि:शस्त्र माणसांना संपवायला ती पुरेशी होती. बऱ्याच लोकांना ठार मारल्यानंतर (यांनी ताज मधील श्वानांनाही (स्नीफर डॉग्ज) गोळ्या घातल्या! ) त्यांनी मग लोकांना धमकावून, त्यांचे हात बांधून एका जागी गोळा करायला सुरूवात केली.

दक्षिण मुंबई-झोन 1 चे डेप्युटी कमिशनर ऑफ पोलिस या पदावर कार्यरत असलेल्या श्री. विश्वास नांगरेपाटील साहेबांना दक्षिण विभागाचे अतिरिक्त पोलिस आयुक्त डॉ. श्री. के. व्यंकटेश्वरम साहेबांचा संदेश आला.. कॅफे लिओपोल्ड मध्ये गोळीबार झाला आहे.. त्यात एक पोलिस कर्मचारी जखमी झाला आहे.

नांगरेसाहेब तातडीने घटनास्थळाकडे जायला निघाले. मेट्रो चित्रपटगृहाजवळ पोहोचतात न पोहोचतात तोच त्यांचे मोबाईल, रेडिओ, वॉकी-टॉकी खणखणायला सुरूवात झाली. पोलिस कमिशनर हसन गफूर, आणि डायरेक्टर जनरल ऑफ पोलिस ए. एन. रॉय यांनी नांगरेपाटलांना त्वरीत हॉटल ताज मध्ये जाण्याचे आदेश दिले.

या प्रवासात असतानाच पाटील साहेबांना विविध स्त्रोतांकडून फोनवर मिळत असलेली माहिती गोंधळात टाकणारी आणि काही बाबतीत तर अफवांवर आधारीत होती. ताजवर सुमारे १०० लोकांनी हल्ला चढवला आहे अशी अफवेवर बेतलेली बातमीही त्यांना दिली गेली.

लिओपोल्डच्या आधी ताजकडे जाणारा मार्ग आहे, बरोबर ११व्या मिनिटाला नांगरेसाहेब ताजमध्ये होते. बहुदा हा टोळीयुद्धाचा प्रकार असावा असे सर्वांनाच वाटत होते. पण ताज मध्ये शिरताच मारल्या गेलेल्या लोकांचे मृतदेह, एके-४७ रायफलच्या गोळ्यांच्या पुंगळ्या, त्यातून बाहेर पडलेले शार्पनेल्स, काचांचे तुकडे इत्यादी पाहून हा नक्कीच अतिरेकी हल्ला आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले.

सुमारे १००० खोल्यांचे अवाढव्य ताज हॉटेल, त्यातील अनेक मजले, आणि त्यांच्याकडे जाणाऱ्या शेकडो पायऱ्या.. अतिरेकी नेमके कुठे लपले आहेत, हे समजणे कठीण होते. पण सुदैवाने नांगरे साहेबांनी दीड महिन्यापूर्वीच ताजचे सेफ्टी ऑडीट स्वत: केले होते, त्यामुळे त्यांना ताजची आतली रचना माहित होती.

त्यांच्या कमरेला एक पिस्टल, अंगरक्षक अजित खेतले यांचेकडे एक पिस्टल, ताज चे सिक्युरीटी चीफ सुनील कुडीयादी (नि:शस्त्र), राज्य राखीव पोलिस दलाचा एक हत्यारी जवान, काही पोलिस अधिकारी, रस्ता दाखवण्यासाठी ताज हॉटेलचे दोन कर्मचारी, अशा फक्त बारा जणांची ही तुकडी तयार झाली. बुलेटप्रुफ जॅकेट्स नाहीत, जादाची काडतुसे नाहीत, फक्त सहा गोळ्या झाडू शकणारी तीन-चार पिस्टलस, जुन्या पद्धतीची साधी. ३०३ बंदूक एवढीच शस्त्रे विरूद्ध आधुनिक शस्त्रे, अतिरेकी कारवायांचे दोन वर्षांचे प्रशिक्षण मिळालेले, ब्रेनवॉश करण्यात आलेले, मरण्याच्या तयारीने आलेले, धर्मवेडे मनोरूग्ण तरूण दहशतवादी, त्यात त्यांना पाकिस्तानातून सॅटेलाईट फोनवरून मिळणारी अचूक माहिती, अशी विषम परिस्थिती होती. पण मुंबई पोलिसांच्या वीरांनी पाऊल पुढे टाकले होते… आता माघार नाही!

नांगरे साहेब एस. आर. पी. एफ. जवान राहुल शिंदेला म्हणाले, ”देशाचे रक्षण करण्याची अशी संधी आयुष्यात केंव्हा तरीच आणि नशीबवानालाच प्राप्त होते.. आता माघारी फिरता येणार नाही!

त्यावर २२ वर्षे वयाचं ते कोवळं पोरगं म्हणाले, ”अंगावर ही वर्दी त्यासाठीच तर चढवलीय! ” आणि त्याने पाऊल पुढे टाकले. तेवढ्यात नांगरेसाहेबांचे बॅचमेट आणि नक्षलवाद्यांशी लढण्याचा अनुभव असलेले डी. सी. पी. राजवर्धन सिन्हा हे ताजवर पोहोचले. त्यांनाही ताजवरील हल्ल्याची खबर मिळाली होती. हे सर्व मिळून अतिरेक्यांच्या मागावर निघाले.

अतिरेक्यांना लिफ्टचा उपयोग करता येऊ नये म्हणून सर्व लिफ्ट्स बंद करण्यात आल्या. आपले बहादूर त्यांना शोधत होते. पण अतिरेकी दुसऱ्या विंग मध्ये होते तर नांगरे साहेबांची टीम पहिल्या विंगमध्ये होती. अशा परिस्थितीत प्रसंगावधान राखून नांगरे साहेबांनी चतुराईने सीसीटीव्ही रूममध्ये जाऊन अतिरेक्यांचा ठावठिकाणा शोधण्याचा निर्णय घेतला. आणि ते चौघे त्यांना दिसले.

वरच्या मजल्यावर असलेले अतिरेकी नजरेच्या टप्प्यात येताच त्यांच्यावर पिस्टलमधून गोळ्या झाडण्यात आल्या. अतिरेक्यांना इतक्या लवकर प्रतिहल्ला होईल याची कल्पना नव्हती. त्यांना वाटले की पोलिसांची मोठी तुकडी आपल्यामागे लागली आहे. ते गोळीबार करीत आणखी वरच्या मजल्यावर गेले आणि त्यांनी ग्रेनेड्स फेकले. आपल्या लोकांनी फक्त एक-एक फैर झाडली. कारण गोळ्या पुरवून पुरवून वापरायाच्या होत्या. नांगरेसाहेबांच्या एका गोळीने एका अतिरेक्याच्या पायांचा वेध घेतला पण ते सर्व अतिरेकी इमारतीच्या दुसऱ्या भागात पळून गेले.

तळहातावर शीर घेऊन हे वीर तयार होते. यांच्याकडे खूप कमी संख्या आहे, शस्त्रे नाहीत हे अतिरेक्यांना समजू देणे धोक्याचे होते, जवळ असलेली प्रत्येक गोळी जपून झाडावी लागत होती, बाहेरून जादा पोलिसांची मदत पोहोचण्यास उशीर होता.

अतिरेक्यांना भारतात घुसवणाऱ्या दहशतवादी संघटनांनी दूरवर पाकिस्तानात बसून इथे ताजमध्ये घुसलेल्या अतिरेक्यांना सॅटेलाईट फोन वरून सुचना देण्याची चोख व्यवस्था केली होती. त्यांनी या अतिरेक्यांना सीसीटीव्ही कॅमरे फोडा, सीसीटीव्ही रूमवर हल्ला करा असा आदेश दिला.

तोपर्यत सावध झालेल्या भारतीय तपास यंत्रणांनी पाकिस्तानातून होणारे सॅटेलाईट फोन संभाषण अचूक टिपायला सुरूवात केली होती. त्यांनी अतिरेकी सीसीटीव्ही रूमकडे येताहेत असा संदेश डीसीपी राजवर्धन यांच्यापर्यंत अगदी वेळेत पोहोचवला. त्यामुळे पुन्हा सीसीटीव्ही रूमचा आश्रय घेतलेल्या पोलिसांना त्या रूममधून बाहेर निघावेच लागले.

तेवढ्यात अतिरेक्यांनी सीसीटीव्ही रूमवर गोळीबार सुरू करत एक स्फोट घडवला. त्यामुळे त्या रूमचे सिलिंग खाली कोसळले, नांगरेसाहेबांचे अंगरक्षक अजित खेतले गोळ्या लागून जखमी झाले. सर्व टीमला आता जिन्यावरून खाली जाण्याशिवाय पर्याय नव्हता. पण हे सर्व आता अतिरेक्यांच्या गोळीबाराच्या टप्प्यात आलेले होते..

राहूल शिंदे आपल्या रायफलमधून अतिरेक्यांवर गोळ्या झाडत असताना त्यांना अतिरेक्यांच्या एके-४७च्या अनेक गोळ्या लागल्या… वीर खाली कोसळला… तशाही स्थितीत त्यांनी जळत असलेल्या सीसीटीव्ही रूम मध्ये सरपटत जाऊन तेथून प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न केला. पण एके-४७च्या जहाल गोळ्यांनी या वीराचे रक्त जाळून टाकले होते… नंतर जेंव्हा राहुल शिंदे यांचा निष्प्राण देह दृष्टीस पडला तेंव्हा त्यांचे डोळे अतिरेकी ज्या मजल्यावरून गोळीबार करीत होते, त्या दिशेला रोखून पहात होते, संगीन त्या दिशेला रोखलेली होती… ट्रिगरवर बोट होते… रायफलमध्ये गोळी नव्हती तसे कुडीत प्राणही नव्हते!

श्री. विश्वास नांगरे पाटील साहेब, श्री. हर्षवर्धन सिन्हा साहेब आणि त्यांच्या सोबतच्या शूरवीरांनी नौदलाचे कमांडो पोहोचेपर्यंत प्राणपणाने खिंड रोखून धरत शत्रूला थोपवून ठेवले होते, अन्यथा किती भयावह परिस्थिती ओढवली असती, देव जाणे!

ही एक अविश्वसनीय, अलौकीक आणि अगदी विपरीत परिस्थिती असताना केली गेलेली शौर्यपूर्ण कामगिरी होती! … म्हणूनच वर्दीवर ‘विश्वास’ आहे. आणि हा विश्वास बहादूर पोलिस टिकवून ठेवतील अशी खात्री आहे! धन्यवाद मुंबई पोलिस! राहुल शिंदे यांच्या बलिदानाला शतश: वंदन!

माढा तालुक्यातील सुलतानपूर हे राहुल शिंदे यांचे जन्मगाव. या गावाचे नाव आता राहुलनगर असे करण्यात आले आहे.

 

© श्री संभाजी बबन गायके 

न-हे, पुणे

9881298260

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

 डॉ. प्रमोद वि. पाठक

 इंद्रधनुष्य 

☆ भारतीय ज्ञान प्रणाली (‘भाज्ञाप्र’- Indian Knowledge System – IKS) ☆ डॉ. प्रमोद वि. पाठक ☆

गेल्या काही वर्षांपासून भारतातील उच्चशिक्षण क्षेत्रातील महाविद्यालयीन अभ्यासक्रमांच्या संदर्भात महत्त्वाच्या विषयांवर विचारमंथन सुरू आहे. तो विषय, भारतीय ज्ञान प्रणालीला (‘भाज्ञाप्र’- Indian Knowledge System – IKS) धरून भारतातील प्राचीन समांतर ज्ञानभंडारशी संलग्न आहे. पदवी परीक्षा करणार्‍या विद्यार्थ्याला त्याच्या अभ्यासाच्या विषयांच्या संदर्भात प्राचीन ज्ञान परंपरेत किती प्रगती झाली होती, प्राचीन चिंतन, संशोधन, तत्त्वज्ञान, आणि अधिक मागे जायचे तर ऋषिमुनींनी केलेले चिंतन माहिती करून देणे, त्यावर अधिक संशोधन करून ते विषय पुढे नेणे हे त्यामागचे उद्देश आहेत.

केंद्र शासनाने ‘भाज्ञाप्र’ला पुढे नेण्याचे धोरण ठेवले असल्याने, त्याला आर्थिक पाठबळ मिळाले आहे. त्याला धरून विषयवार लिखाण, अखिल भारतीय आणि प्रांत स्तरांवरील चर्चासत्रे अनेक विद्यापीठे आणि विद्वत संस्थांकडून आयोजित होत आहेत. ‘भाज्ञाप्र’ अंतर्गत येणार्‍या प्रत्येक विषयाला धरून अभ्यासक्रम कसे असावेत, त्यांचा विस्तार आणि शिकविण्याच्या पद्धतींवर आराखडे केले जात आहेत. सध्या तरी ‘भाज्ञाप्र’चा विस्तार बहुतेक वेळा, लिखित साहित्याला धरून केला जातो.

त्या विषयांची अगदी वेद, पुराणे, प्राचीन गणित, अर्थशास्त्र, भौतिक विज्ञान, रसायनशास्त्र अशी यादी अधिक पुढे नेता येईल. या सर्व विषयांचा थोडक्यात आढावा घेणारी दोन पुस्तके – –

1) Introduction to Indian Knowledge System : Concepts and application, by B. Mahadevan and others, PHI Learning, Delhi -110092,

2) आचार्य श्रेयस चारुदत्त कुर्‍हेकरांचे भारतीय ज्ञान परंपरा, ज्ञानपथ पब्लिकेशन, अमरावती ही नमुन्यादाखल आहेत. कुर्‍हेकरांच्या विषय क्रमवारीवरून लक्षात येईल की सध्याच्या ‘भाज्ञाप्र’ला धरून विषयांत लिखित साहित्यावर भर दिला जातो आहे.

इथे मला अमेरिकेतील प्राध्यापक लिओपोल्ड फिशर आणि नंतर अद्वैैतमत संन्यासी अगेहानंद यांनी भारतीय ज्ञान परंपरेचे दोन भागात केलेले विभाजन आठवते. त्यांनी ज्ञान परंपरेलील दोन प्रवाहांचे थोरली पाती (Greater tradition)आणि धाकली पाती (Little tradition)असे वर्गीकरण केले होते. ’थोरल्या पातीत’ सर्व प्रकारचे लिखित, शिस्तबद्ध रितीने जतन केलेले, पिढ्यानपिढ्यांनी जतन करून ठेवण्याची परंपरा असलेले साहित्य आणि कर्मकांडे होती; तर ’धाकल्या पाती’च्या परंपरेत विशेष करून माजघरात पिढ्यानपिढ्यांनी जतन करून ठेवलेल्या प्रथांचा समावेश होता. त्यात महिलांचे अनेक उत्सव, हळदीकुंकू, सटवाईची पूजा, इ. प्रकार, काही सण आणि अगदी मुलीला न्हाण आल्यानंतर घरातील आणि घनिष्ठ संबंधातील महिला मिळून घरगुती सोहळा करत असत यांचा समावेश होता. कारण माजघरात साजरे होणारे सोहळे लिखित स्वरूपात उपलब्ध नसत. ते कसे साजरे करावे हे घराघरातील गृहलक्ष्मी ठरवत असे. त्यात घरच्या पुरुषांना मज्जाव होता.

शैक्षणिक क्षेत्रातील धाकटी पाती

लिखित साहित्याची अनेक वैशिष्ट्ये आहेत. तसे पाहिले तर लिप्या प्रचारात येण्यापूर्वी सर्वच साहित्य मौखिक परंपरेने जतन केले जात असे. ते स्मरण करण्यास, सातत्य राखण्यास सोपे जावे यासाठी ते छंदोबद्ध केले जाई. त्याचे सर्वात उत्कृष्ट उदाहरण वेदसंहिता आहेत. एकाही काना, मात्रा आणि विसर्ग उच्चाराचा बदल न होता ते हजारो वर्षे जतन केले जाऊन आज आपल्यापर्यंत पोहोचले आहे. त्याच्या पाठोपाठ व्याकरण ग्रंथ, महाकाव्ये, पुराणे, विज्ञान विषयांवरील ग्रंथ इ. वाङ्मय प्रकार आले. त्यात संस्कृत, प्राकृत, जैन आणि बौद्ध इ. सर्व साहित्य ’थोरल्या पाती’त मोडतात. सध्या ’सा. विवेक’मध्ये राजस वैशंपायन हे अलीकडच्या शतकांतील काही ग्रंथकार आणि त्यांनी लिहिलेल्या ग्रंथाची ओळख करून देत आहेत. त्यांचाही समावेश ‘भाज्ञाप्र’त करता येईल.

त्याच हजारो वर्षांच्या काळात दुसराही एक सांस्कृतिक प्रवाह अखंडपणे वाहत होता. तो म्हणजे कौशल्याची कामे करणारे वर्ग आणि शहरी निवास तसेच संपर्कापासून दूरी बाळगून असलेले वनवासी वर्ग होते. त्यांनीही दैनंदिन जीवनाशी निगडित अनेक क्षेत्रांत फार प्रगती केली होती. वैदिक काळापासून कौशल्याची कामे करणार्‍या वर्गाचे महत्त्व ’थोरल्या पाती’ने जाणले होते, स्वीकारले होते. त्यांचे उल्लेखसुद्धा वैदिक साहित्यात मोठे महत्त्वाचे आहेत. ’

’ऋग्वेदातत्वष्टा’ हा देवांचा कारागीर असून त्याला देवता समूहात मानाचे स्थान आहे. ’यजुर्वेदा’तील ’रुद्राध्यायात’ समाजातील अनेक कारागीर आणि व्यावसायिक हे ’रूद्रस्वरूप’ आहेत असे मंत्र आहेत. या सर्व कलाकौशल्यांचे काम करणार्‍या समाजघटकांचे संस्कृती संवर्धनात मोठे योगदान होते आणि आहे. त्यांनी प्रगत केलेली कौशल्ये आणि तयार केलेल्या वस्तू अगदी पाच हजार वर्षांपूर्वीपासून-सिंधुसंस्कृती काळापासून निर्यात होत असत. ’रामायणात’ भरत जेव्हा रामाच्या भेटीसाठी वनात निघाला, तेव्हा अयोध्यावासी त्याच्याबरोबर येणार हे लक्षात घेऊन त्याने ’राजमार्ग’ म्हणता यावे असे रस्ते बांधायला घेतले. त्याने अनेक प्रकारच्या तंत्रात निष्णात असलेल्या तुकड्या पुढे पाठविल्या. त्यांची यादी रामायणात दिली आहे. मध्ययुगात आपल्या संस्कृतीला भौतिक पातळीवर उतरवणार्‍या शिल्पींचे, रंगकर्मींचे ‘भाज्ञाप्र’ला केलेले फार मोठे योगदान उपेक्षित आहे.

या मंदिरांचे बांधकाम एका माणसाच्या-मुख्य शिल्पीच्या – हयातीत फार कमी वेळा पूर्ण होत असे. तेव्हा एका पिढीतून दुसर्‍या पिढीत ते देण्याची सुव्यवस्थित प्रणाली त्यांनी प्रगत केली होती. केवळ मंदिर बांधणीतसुद्धा कितीतरी कौशल्यांचा वापर होत असे. शतकानुशतके व्यवस्थित राहणार्‍या मंदिरांसाठी जमिनीची निवड करणे, आसपास उपलब्ध असलेल्या आणि टिकावू पाषाणांची निवड करणे, ते आवश्यकतेनुसार फोडून बांधकामाच्या ठिकाणी पोहोचवणे, ते तासून त्यांपासून मंदिरांच्या विविध भागांचे काम करणे, त्यातून शिल्पे तयार करताना ती शिल्पशास्त्राचे नियम पाळणे आणि कितीतरी व्यवधाने असत. त्यासाठी त्या कामांमध्ये निष्णात असलेले कारागीर पिढ्यानपिढ्या तयार होत राहण्याचे तंत्र त्यांनी विकसित केले होते.

दुसरे ठळक उदाहरण दक्षिण भारतात अनेक देवळांमधून उभारलेले संगीत सुरांचे आवाज काढणारे स्तंभ आहेत. ही मंदिरे एकहाती नाहीत. असे स्तंभ उभारण्यासाठी लागणारे साहित्य, ते तासण्याचे तंत्र, इ. साठी निष्णात शिल्पी पिढ्यानपिढ्या तयार होत होते. आज ते तंत्रज्ञान पूर्णपणे लोप पावले आहे.

अशी तंत्रे केवळ वंशपरंपरेने संक्रमित होत असत हे म्हणून चालणार नाही. कारण पिता-पुत्र एकाच क्षमतेचे असतील हे गृहीत योग्य नाही. म्हणून योग्य व्यक्तीच्या निवडीचे निकष (selection criteria) असायलाच पाहिजेत. शिल्पशस्त्राचे ग्रंथ आहेत; पण ते या गोष्टींच्या फार खोलात जात नाहीत. ही माहिती परंपरेने पुढे जात होती. ती लिखित स्वरूपात उपलब्ध नसल्याने आज तशी मंदिरे उभारायची असतील तर ती पुन्हा प्रगत करावी लागतील. ती संशोधनांती प्रगत झाली तर त्यांची उपयुक्तता केवळ मंदिरे बांधण्यापुरती मर्यादित असणार नाही; तर इतर क्षेत्रांत ती वापरली जातील.

समांतर म्हणून उदाहरण द्यायचे झाले तर अवकाश विज्ञान प्रगतीचे देता येईल. मानवाला अवकाश यानाद्वारे पाठविण्याच्या कामी येणारी तंत्रे इतर अनेक क्षेत्रात वापरली जात आहेत. कुठलेही संशोधन वाया जात नाही. पुरातन तंत्रे आधुनिक विज्ञानाच्या साहाय्याने प्रगत करताना ती अधिक वेगाने होण्याची शक्यता आहे. इथे मला एक प्रयोग सुचवायचा आहे. तो म्हणजे, दक्षिण भारतातील मंदिरातील ’सूर’ निर्माण करणार्‍या एखाद्या खांबाची तंतोतंत प्रतिकृती आधुनिक मोजमाप तंत्राने तयार केली आणि सूर निर्मितीसाठी त्याचे परीक्षण केले तर होण्यासारखे आहे. त्यातून जर खरोखरच अपेक्षित सूर निघाले; तर आधुनिक विज्ञानाशी त्याची सांगड सहज घालता येईल, जर नाही निघाले तर आधुनिक तंत्र कुठे कमी पडले ते तपासता येईल.

ढाक्याची मलमल आणि आजचे झिरझिरीत नायलॉनचे कापड यात गुणात्मक काय फरक आहे, यावर बहुधा संशोधन झाले असावे. मला माहिती नाही. पण झाले नसेल तर ते व्हावे. आपण अजिंठा-वेरूळमध्ये चित्रांसाठी वापरलेल्या, शेकडो वर्षे टिकलेल्या रंगांकडे आश्चर्याने पाहतो, त्याची वाखाणणी करतो. ते कसे तयार झाले? त्यावर संशोधन झाले तर भविष्यात अवकाशात वापरण्यासाठी त्या प्रकारच्या रंगांची उपयुक्तता असू शकेल. अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्यांचा पुन्हा शोध घेतला जावा.

इतिहास आणि समाजशास्त्रांचे नवे दालन

भारतात अस्थायी वनवासी समाज आणि नागरी स्थिर समाज हजारो वर्षे एकमेकांचे शेजारी म्हणून राहत आहेत. त्यांचे आपापसात सामाजिक आणि सांस्कृतिक आदानप्रदान होत राहिले. एक फरक इथे लक्षात घेतला पाहिजे. स्थिर समाजाचा इतिहास अनेक प्रकारच्या लिखीत माध्यमांतून उपलब्ध आहे. तसे वनवासी समाजाच्या बाबतीत नाही. फक्त काही नावारूपाला आलेली वनवासी राज्ये, जसे ठाणे जिल्ह्यातील सह्याद्रीच्या कुशीतील मुकणे राज्य, नागपूर-चंद्रपूर-जबलपूर भागातील गोंड राज्ये, सोडली; तर इतरत्र वनवासी समाजांच्या संस्कृती आणि इतिहासाचा धांडोळा घेण्याची आवश्यकता आहे. त्याच्याशी संबंधित काही प्राथमिक माहितीपर पुस्तकांची माहिती देतो आहे – – –

1. आदिवासी हलबा/हलबी जमात व भाषा : एक अभ्यास, ले. फरेंद्र कुतिरकर, विजय प्रकाशन, नागपूर, किंमत – 200 रू. , पृष्ठे 134.

2. भटक्या विमुक्तांच्या इतिहासाची साधने : शोध, अन्वयार्थ आणि मीमांसा, ले. नारायण भोसले, मैत्री पब्लिकेशन्स, पुणे, किंमत 350 रू, पृष्ठे 246. पुस्तकाच्या शेवटी उपयुक्त संदर्भ साधनांची यादी दिली आहे.

3. युगशिल्पी (मागोवा वडार जमातीचा) : ले. प्राचार्य शिवमूर्ती भांडेकर, लोकवाङ्मय गृह, मुंबई, पृ. – 232. पुस्तकात वडार जमातीचा थेट सिंधू संस्कृतीपर्यंतचा इतिहास, तिचे पूर्ण भारतभर वास्तव्य इ. विषय आहेत.

4. सातपुड्यातील भिल्ल : ऐतिहासिक आणि सामाजिक मागोवा, ले. डॉ. गोविंद गारे, काँटिनेंटल प्रकाशन, पुणे, किं. 350 रू, पृ. 328. स्वातंत्र्यसैनिक, काही पारंपरिक गीते, शासकीय अहवाल इ. उपयुक्त साहित्य दिले आले आहे.

5. मणिधर : संस्कारो और कलाओं में नाग की महिमा, नाग देवते संदर्भातील तज्ज्ञांच्या लेखांचे संकलन, मध्यप्रदेश संस्कृती परिषद, भोपाळ. भारताच्या प्रांताप्रांतातील सांस्कृतिक सर्पगाथा असे या पुस्तकाचे सार देता येईल.

– – वरील यादी नमुन्यादाखल दिली आहे. ‘भाज्ञाप्र’ अंतर्गत हे विषय ’धाकटी’ म्हणण्यापेक्षा ’समांतर पाती’ असे येऊ शकतात. त्यांचा अधिक खोलात जाऊन अभ्यास व्हायला पाहिजे. पदवी पातळीसाठी विविध आयामांची ओळख आणि पदव्युत्तर स्तरावर काही आयामांचा सखोल अभ्यास असे संबंधित ‘भाज्ञाप्र’चे स्वरूप असू शकते. त्यातून ‘भाज्ञाप्र’ची परिपूर्णतेकडे वाटचाल होईल.

 

© डॉ. प्रमोद वि. पाठक

नाशिक   भ्र. – ९९७५५५९१५५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

गौरी गाडेकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ एक वेगळी बातमी… – लेखक : श्री धनंजय पाटील ☆ प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर ☆

काही महिन्यापूर्वी एक मराठी चित्रपट आला होता ” क्रांती ज्योती विद्यालय ” खरं तर चित्रपट म्हणजे समाजाचा आरसा आणि समाजाला दिशा देणार माध्यम. ह्याच क्रांतीज्योती विद्यालय चित्रपटपासुन प्रेरणा घेऊन मुंबईतल्या एका बंद पडायला आलेल्या मराठी शाळेच्या माजी विद्यार्थ्यांनी एकत्र येऊन शाळेला संजीवनी दिली आहे. मुंबईत चुनाभट्टी मध्ये स्वदेशी मिल मराठी शाळा ही 1920 साली मा. जे. आर. डी. टाटा यांनी स्वदेशी कापड गिरणीच्या कामगारांसाठी बांधली. ती वास्तू आजही 106 वर्षानंतर उभी आहे. आपण हिला हेरिटेज दर्जा देऊ शकतो.

तर गोष्ट अशी की, 2001 मध्ये स्वदेशी मिल बंद पडली आणि शिक्षकांचे पगार द्यायला कंपनी कडे पैसे न्हवते. तेव्हा त्या वेळचे शिक्षक श्री. वसंत फालक, श्री. सुभाष भिरूड, सौं. स्नेहलता जाधव, सौं. माया ढोबळे. सौं. शुभांगी उंडाळकर, सौं. गीता पोयरेकर, सौ. प्राची भोसले, सौं. कांचन पाटील आणि सौं. वनिता निर्मल यांनी पगार न घेता 3 वर्षे शाळा सांभाळली आणि शिक्षणाचे पवित्र कार्य निःस्वार्थ पणे सुरु ठेवले. 2003 ला निधी अभावी शाळा बंद पडु नये म्हणुन शिक्षकांनी आणि कंपनीने केदारनाथ विद्या प्रसारणी, कुर्ला यांना शाळा दत्तक दिली. पहिली ते सातवी असलेली शाळा दहावी पर्यंत झाली खरी पण 2026 येता येता शाळेची पटसंख्या जी 200 विद्यार्थी असायची ती 14 वर येऊन थांबली आणि एका हेरिटेज शाळेची कचरा कुंडी पेक्षा वाईट अवस्था झाली. नंतर काही माजी विद्यार्थी 2026 च्या जानेवारी महिन्यात शाळेत स्नेह मेळावा घ्यावाह्या उद्देशाने परवानगी घेण्यासाठी आले. शाळेची दयनीय अवस्था पाहुन त्यांना वाईट वाटले. मग त्यांनी 200 माजी विद्यार्थ्यांचा एक ग्रुप बनवला व्हाट्सअप वर. सगळ्यांना स्नेह मेळाव्या निमित्ते शाळेत बोलाविले, प्रत्येकी ₹500 जमा करुन स्नेह मेळावा 1 मे महाराष्ट्र दिन आणि कामगार दिनाचे औचित्य साधुन त्यांनी जुन्या शिक्षकांना, विद्यमान शिक्षकांना आणि संस्थेच्या कार्यकारणी ला बोलावले. सोहळा पुर्ण झाला पण एक नवा अध्याय सुरु झाला होता. त्यांनी शाळेच्या व्यवस्थापनाला भेटुन सेमी इंग्रजी, इंग्रजी माध्यम शाळेत सुरु करायचा प्रस्ताव दिला. स्वतः जबाबदारी उचलून चुनाभट्टी परिसरातील सेवाभावी संस्था, मंडळे, माजी विद्यार्थी, दानशूर व्यक्ती कोणी मंदिरे यांना संपर्क करुन आपल्या कामाची माहिती दिली निधी गोळा करून शाळेची दुरुस्ती, आधुनिकीकरण, आणि सुशोभीकरण केले. रंगकाम आणि टाईल्स ने शाळेच्या भिंती सजल्या. शाळेत भरभरून प्रवेश व्हावे यासाठी जेथे गरीब आणि माध्यमावर्गीय वस्ती आहे तेथे बॅनर लावुन, पॅम्प्लेट वाटून, घरोघरी फिरून प्रचार केला. शाळेच्या प्रचारासाठी एक गाणे AI चा वापर करुन तयार केले आणि रोज स्पीकर वर वाजविले. पालकांच्या खिशाला परवडणारे शिक्षण देणारी शाळा सुरु होतेय फी फक्त 100 रुपये महिना सेमी इंग्रजी साठीआणि फक्त ₹300 महिना इंग्लिश साठी. असा प्रचार करुन एक अभिनवं योजना आणुन त्यांनी 70 नवे ऍडमिशन केले. आणि ह्याच शाळेचे नव्याने उदघाटन येत्या 22 जून रोजी होणार आहे.

वेळ सकाळी 10 वाजता. स्थळ : चुनाभट्टी मुंबई.

आहे ना एक वेगळी बातमी, एक आश्वासक आणि दिशादर्शक घटना जी प्रेरणा देईल मराठी शाळेला.

हे विद्यार्थी म्हणतात की माध्यम जरी बदलले तरी सुचना प्रणाली, संस्कृती, शिक्षण पद्धत्ती मराठी ठेऊन आपल्याला मराठी शाळा वाचवता येतील.

जेथे आज अनेक मराठी शाळा बंद पडत आहेत तेथे सेमी इंग्रजी आणि इंग्रजी ची साथ घेऊन मराठमोळी संस्कृती जपणारी शाळा नवी भरारी घेण्यासाठी सज्ज होतेय. बदलत्या काळाची पावले ओळखून मराठी संस्कृती जपुन इंग्रजी शिक्षणाचा आधार घेऊन परिसरातील गोर-गरीब आणि कामगारांच्या मुलांना हक्काचे शिक्षण देणारी स्वदेशी मराठी शाळा तिच्या माजी विद्यार्थ्यांनी पुन्हा उभी केली आहे.

संपूर्ण महाराष्ट्र राज्याने बोध घ्यावा अशी एक घटना महाराष्ट्रात एका मराठी चित्रपटामुळे घडली.

स्वदेशी मराठी शाळा विकास संस्था, चुनाभट्टी, मुंबई 

संपर्क : यतिन पाटील 9867205338

राशी गिरी : +919702734840

निखिल धोत्रे : 8383800880

वरची प्रेस नोट बातमी म्हणुन पाठवत आहे. शक्य झाल्यास जर कुठे प्रसिद्ध झाली तर शाळेच्या विद्यार्थ्यांना आणि शाळेला मदत होईल 

 

लेखक : धनंजय पाटील

मो 9969781981

प्रस्तुती : गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संस्थापक  संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

राधिका माजगावकर पंडित

 इंद्रधनुष्य 

☆ सायकलींचे शहर… ☆ राधिका माजगावकर पंडित ☆

50,60 वर्षांपूर्वी पुण्याच्या चार लाखाच्या वस्तीत एक लाखाच्या वर नुसत्या सायकलीच होत्या. प्रत्येक घरांत दोन तरी सायकली असायच्या. मुला मुलींचा कॉलेज प्रवेश, प्रवास सुरू झाला तो सायकली वरूनच. तेव्हा नव्या सायकलीला 110 ते 140 रुपये किंमत असायची, पण अहो!सर्वसामान्यांसाठी ही पण किंमत खूप होती. कशीतरी जोडाजोडी करून, काही वडिलांच्या पगारातून, थोडे हिंगाच्या डबीतून आईच्या साठवलेले पैसे तर थोडे स्वकष्टाचे, दूध, पेपर टाकून मिळवलेल्या पैशांची जोडणी करून रु.50, 60 उभे करायचे आणि वापरलेली (सेकंड हॅन्ड) सायकल दारात यायची. त्याच्यातही समाधान मानणारी ती पिढी होती.

लेखक डॉ. एच वाय कुलकर्णी त्यांच्या लेखात गमतीदार किस्सा लिहितात. ‘1955 साली श्री. अंतरकरांकडून मी सायकल घेतली, ती तब्बल 30 वर्ष वापरलेली होती. त्यानंतर मी ती 1960 सालापर्यंत वापरली. त्यावेळी कॉर्पोरेशनला वार्षिक टॅक्स अडीच रुपये असायचा. मग पत्र्याच्या बिल्ला मिळायचा. तो सायकलला लावला नाही तर कॉर्पोरेशनच्या लोकांच्या तावडीत सायकल स्वार सहज पकडला जायचा. दिवसाची ही कथा तर रात्रीची वेगळीच कहाणी, रात्री रॉकेलचा दिवा सायकलला  हवाच. तो दिवा सायकल खड्ड्यात गेली की गपकन डोळे मिटत असे. मग काय सगळाच अंधार. आणि मग पोलिसांनी अडवल्यावर कष्टाने साठवलेले रु.25 रडकुंडीला येऊन पोलिसांच्या स्वाधीन करावे  लागायचे.’

मोहिमेवर जाणारी पेशवाई कारकीर्द संपून पुण्याच्या परिसरातली त्यांची घोडदौड संपली आणि पुण्याच्या रस्त्यावर टांग्यांच्या  घोड्याच्या टापा सुरू झाल्या. प्रवासाचं प्रमुख साधन म्हणून हजारभर टांगे पुण्यात फिरू लागले. विश्रामबाग वाडा आणि सदाशिव पेठ हौद चौकात दत्त उपहारगृहाजवळ टांगा स्टॅन्ड असायचा, बाजीराव रोड वरून नू.म.वि. पर्यन्त आल्यावर आनंदाश्रम ते आप्पा बळवंत चौक हा रस्ता इतका अरुंद आणि गर्दीचा होता की समोरून बस आली तर येणाऱ्या सायकल स्वाराला उडी मारून बाजूलाच व्हावं लागायचं.

1953 पासून टांग्यांचा आकडा घसरला आणि रिक्षाचा भाव वधारला. 1960 नंतर आली बजाजची व्हेस्पा स्कूटर, मग स्कूटरची संख्या वाढून सायकलचा दिमाख आटोपला. त्यात पीएमटी बसने भर टाकली. बस भाडं कमी, पुन्हा सुरक्षित, आरामात प्रवास, मग पुण्याच्या रस्त्यावरून लाल पऱ्या, पीएमटी धावू लागल्या. टांगेवाल्यांना टांग मिळून सायकल स्वारही तुरळक झाले.

जोगेश्वरी जवळच ठामपणे उभं राह्यलेलं, अजूनही उत्तम चाललेलं 98 वर्षे पूर्ण झालेलं ‘कुलकर्णी अन्ड सन्स’ यांचे दुकान वडिलांच्या कारकिर्दीपासून ठामपणे उभं राह्यले आहे. लवकरच शंभरीत दुकानाचे पदार्पण होईल.

श्री. बाबासाहेब कुलकर्णी आता 82 वर्षाचे आहेत, पण त्या काळी त्यांनी जोपासलेलं आरोग्य अजूनही कौतुक करावं इतकं उत्तम आहे. दांडगी स्मरणशक्ती, खणखणीत आवाज, देवाधर्माची आवड, धार्मिक सामाजिक कार्यातला त्यांचा पुढाकार, तरुणांनाही लाजवील असा आहे. बाबासाहेब आणि त्यांचे बंधू श्री. श्रीनिवास ह्यांनी वडिलांचा वारसा पुढे चालू ठेवला आहे आणि वडिलांचे स्वप्न पूर्ण केले आहे. आपल्या आई-वडिलांबद्दल त्यांना अतिशय आदर आहे. त्यांनी बहुमजली शंकर हाईट्स इमारत  उभी केलीय ‘मातृदेवो भव’ ही  उक्ती स्मरून त्यांनी ‘मनोरमा अपार्टमेन्ट’ ही वास्तू उभी केली.

श्री. बाबासाहेब अभिमानाने सांगतात, “आयुष्याच्या या वाटचालीत धर्मपत्नीने मला उत्तम साथ दिली आहे.” वडिलांबद्दल आदराने बोलताना बाबासाहेब सांगत होते, “ति. नानासाहेब (वडील )तळेगाव पासून पायी नू.म.वि. त यायचे. माधुकरी मागून ते मॅट्रिक झाले. मनासारखा कामधंदा नोकरी मिळेना. तेव्हां रस्त्याच्या कडेला सायकल दुरुस्तीचं दुकान त्यांनी टाकलं. घराबाहेर पडलेला हा जिद्दी तरुण कुणाची सायकल रिपेअर कर, कुणाचा स्टो तर कुणाच्या गॅस बत्या दुरुस्त करून पैसे मिळवत होता. पोटापाण्यासाठी पायपीट करतांना अतिशय कष्टातले दिवस कठीण जात होते. एकदा तर एक आण्याचे फुटाणे घेऊन ते आठ दिवस त्यांनी पुरवले होते.

कामाचा शोध घ्यायला ते डेक्कन पर्यंत पोहोचले. कॉलेजमधल्या मूठभर विद्यार्थ्यांकडे तेव्हा सायकली होत्या. त्यांना सायकल रिपेअर करायला खूप लांब जावं लागायचं. श्री. कुलकर्णींनी डोकं लढवलं. शुक्रवारी रात्री बिघडलेल्या सायकली ते ट्रक मधून घेऊन जायचे. दिवस रात्र एक करून  दुरुस्त करायचे अगदी मस्त, ओक्के करून विद्यार्थ्यांच्या ताब्यात रविवारी आणून द्यायचे. मग काय!वेळ आणि पायपीट वाचली म्हणून विद्यार्थी मंडळ पण कमालीचे खुश व्हायचे. असे त्यांना तब्बल शंभर रुपये मिळायचे. एक आण्याचे फुटाणे आठ दिवस पुरवणारे हे सद्गृहस्थ महिना शंभर रुपये मिळवू लागले. अर्थात त्यामागे त्यांची दांडगी चिकाटी आणि अपार मेहनतही होती.”

श्री. शंकरराव कुलकर्णी प्रगतीपथाकडे वळत होते. जोगेश्वरी म्हणजे अगदी मोक्याची जागा. आत्ताचा गजबजलेला लक्ष्मी रोड तेव्हा अजिबातच नव्हता, तो नागमोडी आणि कच्चा रस्ता होता. काही अंतराने फक्त चार-पाच देवळे होती. गणपतीची मिरवणूक, लग्नाची वरात, भिक्षावळ, पालखी श्री जोगेश्वरी रस्त्यावरूनच जायची. अशी ही मोक्याची जागा हेरून जोगेश्वरी जवळच त्यांनी गाळा विकत घेतला. वडिलांनी सुरू केलेला श्री गणेशा श्री. बाबासाहेब व श्रीनिवास बंधू वडिलांच्याच जुन्या खुर्चीवर जुन्या टेबलावर बसून पुढे चालवत आहेत. अजूनही जोगेश्वरी जवळ गेलात की ‘कुलकर्णी अँड सन्स’ दिमाखाने झळकत असलेली वास्तू तुमच्या नजरेस पडेल. 98 वर्षे पूर्ण झालेल्या ह्या वास्तूला माझा मनापासून सलाम.

☆☆

© राधिका माजगावकर पंडित

सन सॅटॅलाइट, पुणे – 51  

मो. 8451027554

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /मंजुषा मुळे/गौरी गाडेकर≈

श्री सुनीत मुळे

 इंद्रधनुष्य 

☆ मूळ भारतीय शिक्षण पद्धतीचा अंत कसा झाला? – माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे ☆

आपण लहान असताना आपल्याला फक्त तीन शाखा माहिती होत्या.. 

सायन्स,

आर्ट्स आणि 

कॉमर्स.

1978 मध्ये इंजिनिअरिंग कॉलेजमध्ये फक्त पाच शाखा होत्या : 

सिव्हिल,

मेकॅनिकल,

इलेक्ट्रिकल,

केमिकल आणि 

इलेक्ट्रॉनिक्स.

पण तुम्हाला माहिती आहे का की 1858 पूर्वी आपल्या भारतीय शाळांमध्ये (गुरूकुल) 50 ते 72 विविध विद्यांचा अभ्यास शिकवला जात होता?

ब्रिटिश धोरणकर्त्यांनी भारतीय शाळांची व्यवस्था उद्ध्वस्त केली.

इंग्लंडमध्ये पहिली शाळा 1811 मध्ये सुरू झाली, आणि तेव्हा भारतात 7,32,000 शाळा (गुरुकुल) होत्या!

आपल्या शाळा कशा बंद झाल्या?  

भारतीय शिक्षण पद्धतीचा अंत कसा झाला?

सर्वप्रथम जाणून घ्या की भारतीय संस्कृतीत कोणकोणती शास्त्रे शिकवली जात होती!!

बहुतेक भारतीय शाळांमध्ये खालील विषय शिकवले जात :

01 अग्नि विद्या (धातुकर्म) 

02 वायु विद्या (वायुरचना) 

03 जल विद्या (जलशास्त्र) 

04 अंतरिक्ष विद्या 

05 पृथ्वी विद्या (पर्यावरण) 

06 सूर्य विद्या (सौर अभ्यास) 

07 चंद्र व लोक विद्या (चंद्र अभ्यास) 

08 मेघ विद्या (हवामान अंदाज) 

09 धातू ऊर्जा विद्या (बॅटरी ऊर्जा) 

10 दिवस आणि रात्र विद्या 

12 सृष्टी विद्या (अंतरिक्ष संशोधन) 

13 खगोल विज्ञान 

14 भूगोल विद्या 

15 काल विद्या (काल अभ्यास) 

16 भूगर्भ विद्या (खाण व भूविज्ञान) 

17 रत्ने आणि धातू विद्याशाखा 

18 आकर्षण विद्या (गुरुत्वाकर्षण) 

19 प्रकाश विद्या (ऊर्जा) 

20 संचार विद्या 

21 विमान विद्या 

22 जलयान विद्या 

23 अग्नेय अस्त्र विद्या (शस्त्रास्त्र) 

24 जीवविज्ञान विद्या (जीवशास्त्र, प्राणीशास्त्र, वनस्पतिशास्त्र) 

25 यज्ञ विद्या (पदार्थ विज्ञान)

ही झाली वैज्ञानिक शिक्षणाची गोष्ट.

आता पाहू या व्यावसायिक आणि तांत्रिक विद्याशाखा ज्या शिकवल्या जात होत्या!!

26 व्यापार विद्या (कॉमर्स) 

27 कृषि विद्या 

28 पशुपालन विद्या 

29 पक्षीपालन 

30 यान विद्या (मेकॅनिक्स) 

32 वाहन डिझायनिंग 

33 रतंकर (जेम्स आणि ज्वेलरी डिझायनिंग) 

36 कुंभार विद्या (मातीची भांडी) 

37 लघु (धातुकर्म आणि लोहार काम) 

38 टक्कस 

39 रंग विद्या (रंगकाम) 

40 खटवाकर 

41 रज्जूकर (लॉजिस्टिक्स) 

42 वास्तुकार विद्या (आर्किटेक्चर) 

43 जेवण बनवण्याची विद्या (कुकिंग) 

44 वाहन विद्या (ड्रायव्हिंग) 

45 जलमार्ग व्यवस्थापन 

46 इंडिकेटर्स (डेटा एंट्री) 

47 गोशाळा मॅनेजर (पशुपालन) 

48 बागवानी 

49 वन विद्या (फॉरेस्ट्री) 

50 सहयोगी (पॅरामेडिक्स)

ही सर्व शिक्षण शाळांमध्ये शिकवले जायचे, पण काळा बरोबर शाळाच नाहीशा झाल्या आणि ब्रिटिशांनी हे ज्ञानही नाहीसे केले!!

ही प्रक्रिया मॅकाले पासून सुरू झाली.

आज आपल्या देशातील तरुणांचे भविष्य मॅकाले पद्धतीमुळे उद्ध्वस्त होत आहे.

भारतामधील शाळा शिक्षण कसे संपले…?

कॉन्व्हेंट शिक्षणाच्या आगमनाने भारतीय गुरुकुल व शाळा मोडीत निघाल्या. 1835 मध्ये (1858 ला सुधारित) “इंडियन एज्युकेशन अ‍ॅक्ट” बनवण्यात आला. याचे मसुदेकार होते लॉर्ड मॅकाले.

मॅकालेने भारतातील शिक्षण व्यवस्थेचा अभ्यास केला होता. त्याच्यापूर्वी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी अहवाल दिले होते. त्यात G. W. ल्यूथर आणि थॉमस मुनरो यांचे अहवाल प्रसिद्ध आहेत.

ल्यूथरने उत्तर भारताचा सर्वे केला व तेथे साक्षरता 97% असल्याचे लिहिले. मुनरोने दक्षिण भारताचा सर्वे केला व तेथे साक्षरता 100% असल्याचे लिहिले.

मॅकाले म्हणाला की भारताला कायम गुलाम ठेवायचे असेल तर त्याची मूळ व सांस्कृतिक शिक्षणपद्धती पूर्णपणे नष्ट करावी आणि तिच्या जागी इंग्रजी शिक्षण आणावे. तेव्हाच भारतीय शरीराने भारतीय असतील पण मनाने इंग्रज होतील. असे लोक ब्रिटिशांच्या हितासाठी काम करतील.

मॅकालेने एक म्हण वापरली —

“जशी शेती करण्यापूर्वी जमीन नांगरून सपाट केली जाते, तशीच भारतीय शिक्षणपद्धती नष्ट करून इंग्रजी पद्धती आणली पाहिजे. “

म्हणून त्याने सर्वप्रथम शाळांना बेकायदेशीर घोषित केले. नंतर संस्कृत बेकायदेशीर ठरवली, शाळांना आग लावली, गुरूंना मारहाण करून तुरुंगात टाकले.

1850 पर्यंत भारतात 7,32,000 शाळा म्हणजे जवळजवळ प्रत्येक शहरात एक शाळा. त्या सगळ्या आजच्या भाषेत हायर लर्निंग इन्स्टिट्यूट्स होत्या. त्यात 18 विषय शिकवले जायचे आणि त्या जनता चालवायची, राजा नाही!

शिक्षण मोफत होते…

या शाळा बंद करण्यात आल्या, इंग्रजी शिक्षण कायदेशीर केले आणि पहिले कॉन्कव्हेंट शाळा कलकत्त्यात सुरू झाली. तेव्हा तिला “फ्री स्कूल” म्हटले जात असे.

याच कायद्याखाली :

कलकत्ता, मुंबई आणि मद्रास विद्यापीठ स्थापन झाले 

— ही तीनही विद्यापीठे आजही अस्तित्वात आहेत.

मॅकालेने आपल्या वडिलांना पत्र लिहिले होते. ते खूप प्रसिद्ध पत्र आहे. त्यात तो लिहितो :

“या कॉन्व्हेंट शाळांमधून असे विद्यार्थी बाहेर येतील की दिसायला भारतीय असतील, पण त्यांच्या मेंदूमध्ये इंग्लिश विचार भरलेले असतील. त्यांना देश, संस्कृती, परंपरा, म्हणी काहीच माहिती नसेल. अशा पिढ्या निर्माण झाल्या तर ब्रिटिश भारतातून गेले तरी इंग्लिशपणा कधी जाणार नाही.”

त्या पत्रातील सत्यता आजही स्पष्ट दिसते!

आपण स्वतःलाच कमी समजतो, आपली भाषा बोलायला लाजतो, आपली संस्कृती ओळखत नाही.

आईच्या भाषेपासून दूर गेलेले समाज कधी फुलत नाही — आणि हीच मॅकालेची रणनीती होती!

आजचा तरुण युरोपबद्दल जास्त जाणतो, भारताबद्दल कमी.

भारतीय संस्कृतीला “कूल नाही” असे समजतो, पश्चिम देशांचे अनुकरण करतो.

आता वेळ आली आहे—आपण सगळ्यांनी जागे होऊन आपली महान संस्कृती व परंपरा पुन्हा उभारण्याची.

☆

माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात   

प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे