☆ तुका म्हणे – तेथे नाही उरो आले अवतार… – अभंग रचना ☆ रसग्रहण – प्रा तुकाराम दादा पाटील ☆
☆ तुका म्हणे ☆
☆
तेथें नाही उरों आलें अवतार /
ते पामर जीव किती//१//
*
विषयाचे झणी व्हाल लोलिंगत /
चेवलिया अंत न लगे मग //२//
*
वाहोनिया भार कुंथसील ओझे /
नव्हे तेचिं माझें थीता त्याग //३//
*
तुका म्हणे कैसी नाही त्याची लाज /
संती केशीराज साधिकेला//४//
– संत तुकाराम.
*
तुका म्हणे
येथे धरतीवर अवतार घेऊन आलेले भले भले देव दानवही कायमचे टिकले नाहीत.मग पामरांची तरी येथे काय गनती. विषयसुखात कायमचे गुंतून पडाल तर अंतकाळ वाट्याला येणार हे ठरलेलेच आहे. मग तेच ओझे पाठीवर वहात कुंथत बसाल. खरेतर ते ओझे तुम्हाला पेलण्या सारखे नाही. त्याचा तर तुम्ही त्यागच करायला पाहिजे.
येथे मोठमोठ्या व्यक्ती, दानव,देव,इतकेच नव्हे तर देवानी घेतलेले दशावतारही टिकले नाहीत. त्यांचे नाव तरी त्यांच्या मागे किती काळ टिकले? मग तुम्हीच सांगा त्यांच्या समोर सरळ साध्या भोळ्या जीवांची ती कथा काय,?
तेथे किती आले आणि किती गेले. कसे गेले. याची मोजदाद तरी आहे काय? हेच येथले खरे सत्य आहे हे लक्षात ठेवावे. विषय सुखात आणि विषय उपभोगात गुंतण्यासाठी काही कष्ट पडत नाहीत आणि त्याला फारसा वेळही लागत नाही. तेथे गुंतल्यावर दुसरे काही करणेही सूचत नाही. सत्कर्मे करण्यासाठी वेळच मिळत नाही. विषयसुखांचे जडशीळ ओझे अंगावर पडल्यामूळे तेथेच तुम्ही कुंथत बसता. ही वस्तुस्थिती आहे. म्हणून सामान्य माणसाने जेवढे ओझे पेलेल तेवढेच उचलावे. जे जमेल तेवढेच करावे, शोभेल तेच ल्यावे. व पचेल तेच खावे. असा मोलाचा सल्ला तुकाराम महाराज आपल्याला आवर्जून देताना दिसतात.
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर आचार्य भगवत दुबे जी को सादर चरण स्पर्श । वे आज भी हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते हैं। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया है।सीमित शब्दों में आपकी उपलब्धियों का उल्लेख अकल्पनीय है। आचार्य भगवत दुबे जी के व्यक्तित्व एवं कृतित्व की विस्तृत जानकारी के लिए कृपया इस लिंक पर क्लिक करें 👉 ☆ हिन्दी साहित्य – आलेख – ☆ आचार्य भगवत दुबे – व्यक्तित्व और कृतित्व ☆.आप निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणा स्त्रोत हैं। हमारे विशेष अनुरोध पर आपने अपना साहित्य हमारे प्रबुद्ध पाठकों से साझा करना सहर्ष स्वीकार किया है। अब आप आचार्य जी की रचनाएँ प्रत्येक मंगलवार को आत्मसात कर सकें गे।
इस सप्ताह से प्रस्तुत हैं “चिंतन के चौपाल” के विचारणीय मुक्तक।)
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # ११८ – मुक्तक – चिंतन के चौपाल – १८ ☆ आचार्य भगवत दुबे
संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं सजग अग्रज साहित्यकार श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” जी के साप्ताहिक स्तम्भ “मनोज साहित्य” में आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण “गीत – मानवता हित संवर्धन”। आप प्रत्येक मंगलवार को आपकी भावप्रवण रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे।
(प्रतिष्ठित साहित्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ जी के साप्ताहिक स्तम्भ – “विवेक साहित्य ” में हम श्री विवेक जी की चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाने का प्रयास करते हैं। श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र जी, मुख्यअभियंता सिविल (म प्र पूर्व क्षेत्र विद्युत् वितरण कंपनी , जबलपुर ) से सेवानिवृत्त हैं। तकनीकी पृष्ठभूमि के साथ ही उन्हें साहित्यिक अभिरुचि विरासत में मिली है। आपको वैचारिक व सामाजिक लेखन हेतु अनेक पुरस्कारो से सम्मानित किया जा चुका है।आज प्रस्तुत है एक ज्ञानवर्धक आलेख – “व्यंग्य – बीत गया हैप्पी हिंदी डे” ।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक सहित्य # ३७१ ☆
व्यंग्य – बीत गया हैप्पी हिंदी डे श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆
आज हिंदी दिवस है और हम सभी अपनी मातृभाषा हिंदी दिवस का जन्मदिन मना रहे हैं।
यूं हिंदी और अंग्रेजी तिथियों में हम सबका जन्म दिन दो बार मनाया ही जाता है, उसी तरह हिंदी दिवस भी प्रतिवर्ष राष्ट्रीय स्तर पर 14 सितंबर को एवं 10 जनवरी को अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर मनाया जाता है।
तो “हैप्पी बर्थडे” हिंदी ।
क्योंकि हिंदी को अंग्रेजी का सहारा लेने में कोई शर्म नहीं करनी चाहिए , यही आधुनिकता है ।
प्यारी हिंदी आज कितनी खुश होगी! आखिरकार साल दर साल इसी बहाने हम हिंदी को याद तो करते हैं। सरकारी खजाने से बड़ा बजट एलाट होता है, सेमिनार होते हैं की हिंदी का उपयोग कैसे बढ़ाएं। पोस्टर,बैनर बनते हैं हिंदी फॉर्म बुकलेट, छपते बंटते हैं।
आज का दिन , हिंदी का होता है । सबके व्हाट्सएप स्टेटस हिंदी में होंगे, फेसबुक पोस्ट हिंदी में होंगे भले ही रोमन हिंदी में लिखें । कल से फिर भले ही वापस अंग्रेजी में काम जारी हो जाए, लेकिन आज तो हिंदी की जय-जयकार है!
हमने हिंदी को स्मार्ट बना लिया है। एफ एम रेडियो पर अंग्रेजी मिक्सड हिंदी का नया प्रयोग सुनने मिलता है। हम कहते हैं “मैं अपने ऑफिस से घर जा रहा हूं।” वाह! कितना अच्छा लगता है। “कार्यालय से घर” कहने में जिव्हा ट्विस्ट होती है!
अब हम मॉडर्न हैं, अप-टू-डेट हैं। हमारी हिंदी में भी इंग्लिश का तड़का लगा रहता है।
देश में हिंदी को राष्ट्रभाषा का दर्जा मिला हुआ है, लेकिन व्यावहारिक रूप से अंग्रेजी ही सबकी प्रिय है। स्कूलों में हिंदी पढ़ाई जाती है, लेकिन अच्छे स्कूल वे माने जाते हैं जहां सब कुछ अंग्रेजी में होता है। हिंदी मीडियम के बच्चे तो जैसे दूसरे दर्जे के नागरिक हैं। हमारी शिक्षा व्यवस्था में हिंदी एक विषय है, बाकी सब विषय का मध्यम अंग्रेजी ही है।
नेता जी भी कितने समझदार हैं! हिंदी दिवस पर दो-चार वाक्य हिंदी में बोल देते हैं, बाकी सारे साल इंटरनेशनल इमेज बनाने के लिए अंग्रेजी में भाषण देते हैं, भले ही गलत स्पेलिंग में या हिंदी में लिखे अंग्रेजी शब्द पढ़ कर बोलते हों।
बॉलीवुड की तो बात ही न्यारी है। पहले फिल्में होती थीं “मुगल-ए-आजम”, “शोले”, “दीवार”। अब आती हैं “हाउसफुल”, “रेडी”, “वांटेड”। गाने भी कमाल के हैं – “यू आर माई सोनिया”, “नागिन डांस”। हमारे फिल्मकार कहते हैं कि अंग्रेजी नाम रखने से फिल्म इंटरनेशनल लगती है। जी हां, “प्रेम कहानी” कहने से तो बहुत लोकल लगता है!
व्यापारियों का भी अपना फलसफा है। दुकान पर लिखा रहता है “सेल”, “ऑफर”, “डिस्काउंट”। “बिक्री”, “छूट” जैसे शब्द पुराने जमाने की बात हो गई। ग्राहक भी खुश होते हैं , लगता है कि विदेशी माल मिल रहा है। “स्वदेशी” शब्द सुनकर तो लोग डर जाते हैं कि कहीं कुछ घटिया न हो।
मीडिया भी दो कदम बढ़कर है। न्यूज चैनल पर “ब्रेकिंग न्यूज”, “एक्सक्लूसिव रिपोर्ट”, “लाइव अपडेट” चलता रहता है। हिंदी में कहना हो तो “ताजा समाचार”, “विशेष रिपोर्ट”, “सीधा प्रसारण” कहते हैं, लेकिन यह सब पुराने जमाने की बात है। आजकल की पत्रकारिता में अंग्रेजी का तड़का जरूरी है, वरना टी आर पी रेटिंग कैसे आएगी? मजेदार बात यह है कि हम अपनी डिग्रियों पर भी अंग्रेजी में नाम लिखवाते हैं। “राम कुमार शर्मा” की जगह “Ram Kumar Sharma” लिखवाना जरूरी है। जॉब इंटरव्यू में हिंदी नाम बताने में शर्म आती है, लगता है कि इंटरव्यूअर सोचेगा कि यह तो निरा गंवार है।
रेस्टोरेंट में मेनू कार्ड अंग्रेजी में होता है। “दाल, चावल” की जगह “फ्राइड दाल” ” राइस”, “रोटी” की जगह “इंडियन ब्रेड ” लिखा रहता है। वेटर से हिंदी में बात करने में हिचकिचाहट होती है, लगता है कि हम कुछ छोटे लोग हैं।
मजेदार यह है कि हमारे घरों में दादी-नानी से हिंदी में बात करते हैं, बच्चों से अंग्रेजी में। बुजुर्गों के लिए हिंदी, बच्चों के लिए अंग्रेजी यह हमारी भाषाई नीति बन गई है। बच्चे हिंदी बोलें तो मां बाप परेशान हो जाते हैं कि कहीं ये बच्चा जमाने से पिछड़ न जाए।
सोशल मीडिया पर भी कमाल का दृश्य है। फेसबुक पर स्टेटस लिखते हैं “गुड मॉर्निंग फ्रेंड्स, हैव अ नाइस डे”। व्हाट्सएप पर “गुड नाइट स्वीट ड्रीम्स”। दो भाषाओं का ऐसा घालमेल कि समझ में ही नहीं आता कि हम कौन सी भाषा बोल रहे हैं।
अस्पतालों में भी यही हाल है। डॉक्टर साहब अंग्रेजी में बीमारी बताते हैं, हिंदी में समझाना पड़ता है। दवाइयों के नाम भी अंग्रेजी में ही लिखे रहते हैं। मरीज को समझ में नहीं आता, लेकिन अंग्रेजी में लिखा है तो दवाई बेहतर लगती है।
अजीब बात यह है कि हम अपने बच्चों के नाम भी अंग्रेजी वर्शन में रखते हैं। “आर्यन”, “रिया”, “ट्विंकल” जैसे नाम फैशन में हैं। “रामकुमार”, “श्यामसुंदर” जैसे नाम आउट ऑफ डेट हो गए हैं।
लेकिन फिर भी आज का दिन हिंदी का है! आज हमें गर्व से कहना चाहिए कि हम भारतीय हैं और हिंदी हमारी भाषा है। भले ही कल से फिर अंग्रेजी शुरू हो जाए, आज तो हिंदी की जय-जयकार है। तो आइए मिलकर कहते हैं “हैप्पी बर्थडे हिंदी!” अरे क्षमा करें, “हिंदी दिवस की हार्दिक शुभकामनाएं!”
(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है सामाजिक विमर्श पर आधारित विचारणीय लघुकथा “तिलांजलि”।)
☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # २४१ ☆
🌻लघु कथा 🤲 तिलांजलि 🤲
पितृपक्ष का कड़ुवा माह। धर्म और आस्था को मानते – आज वह फिर जलाशय में जाकर कुश, तिल, जवा, चाँवल के दाने अंजलि भर तिलांजलि दे रहा था। मानो अपने पाप का प्रायश्चित कर रहा हो। निर्मल जल की धार में खड़े होकर मांग रहा था– हे प्रभु मेरे गुनाहों को माफ कर देना। मुझे अगले जन्म में फिर से अपनी माँ की कोख से जन्म ले सकूं। उसकी सेवा कर सकूं। इस जन्म में तो मैंने उन्हें बहुत कष्ट दिया है।
पंडित जी मंत्रोच्चार कर रहे थे– आपके इस पुण्य प्रताप से आपके माता जी को भगवान श्री हरि के धाम में जगह मिले।
(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # १४७ ☆ देश-परदेश – International Sudoku Day: 9th September ☆ श्री राकेश कुमार ☆
हमारे बचपन में ये “पहेली” हल करने वाली किताबें या पत्रिकाएं नहीं हुआ करती थी। घर के बुजुर्ग अवश्य गणित, सामाजिक और व्यवहारिक विषयों पर पहेलियां बुझाते थे।
शेर, बकरी और घास को नाव में कैसे ले जा सकते हैं, जैसी समस्या का समाधान बताना पड़ता था। हरी थी, मन भरी थी, राजा जी के बाग में दुशाला लिए खड़ी थी। कौन सी वस्तु है ? मक्का या भुट्टा इसका उत्तर देना पड़ता था।
दस सेब को छह लोगों में कैसे बराबर बांट सकते है, जैसे प्रश्न पूछ कर गणित जैसे जटिल विषय की परख की जाती थी। ये सुडोकू द्वारा गणित विषय की बुद्धिमता का पैमाना तो अस्सी के दशक के आरम्भ हुआ था।
आज वर्ष के नौवें माह की नौवीं तारीख़ है, इसीलिए सुडोकू जिस को भी 9 x 9 के कॉलम में खेला जाता हैं। इसीलिए आज के दिन ही जापान में ये खेलना आरंभ हुआ था।
इस खेल में पेंसिल और रबर की आवश्यकता भी होती हैं। अंक या शब्द लिखते समय गलती को सुधारा जा सकें। समाचार पत्र में प्रतिदिन सुडोकू खेलने के लिए ही अनेक लोग पेपर खरीदते हैं, वर्ना उनको पेपर से कोई लेना देना नहीं होता हैं। अब तो मोबाइल में भी सुडोकू उपलब्ध हैं। शब्द ज्ञान में वृद्धि करने के लिए ” वर्डकू” खेला जा सकता हैं। अंग्रेज़ी के अलावा स्थानीय भाषा में भी खूब खेला जाता हैं।
मानसिक एकाग्रता बढ़ाने के लिए बहुत अच्छा खेल है। आप अकेले ही खेलते हैं, कोई साथी की आवश्यकता नहीं होती हैं। विगत कुछ वर्षों से सोशल मीडिया के बुखार के कारण, इस खेल से लोग दूरी बना लेते हैं। बॉलीवुड के सितारे और क्रिकेट के खिलाड़ी भी इसका प्रचार नहीं करते हैं। वर्तमान में लोग चंचलता को अधिक तरजीह देते हैं। व्हाट्स ऐप और ऐ आई के फर्जी वीडियो देखने का नशा जो परवान चढ़ चुका है।
त्यावर मी तात्काळ आणि अत्यंत काळजीने तिला विचारले, “डॉक्टर कडे घेऊन जा तिला. अजून पर्यंत का नाही नेलंस?”
त्यावर ती म्हणाली, “अगं! मम्मी लो फीवर आहे. डॉक्टर लगेच तर काय तिला औषध देणारच नाही. तीन दिवसाने बघेन. नाहीच उतरला ताप तर घेऊन जाईन डॉक्टरकडे. इथे हीच पद्धत आहे. भारतात लगेच अँटिबायोटिक्स सुरू करतात. त्यामुळे मुलांची प्रतिकारशक्ती कमकुवत होत जाते आणि सध्या इथे “स्टमक फ्लू”ची साथच आहे. काही दिवसांनी आपोआपच इन्फेक्शन जातं फार तर काही घरगुती उपाय करायचे.बाकी काही नाही.”
काळजी करण्यासारखे नसेलही काही. पण लांबलचक भौगोलिक अंतर कधी कधी काळजीला जन्म देते.
मयुरा शांत होती. अर्थात तिचा समंजस, शांतपणा, अजिबात न घाबरणं आणि पॅनिक न होणं हे नक्कीच प्रशंसनीय होतं. शिवाय ही आजकालची पिढी! यांना गुगलवर कुठल्याही विषयावरची चटकन माहिती मिळते. अनंत शंकांचं प्राथमिक निरसन तरी गुगलमुळे नक्कीच होतं. अशी ही शास्त्रीय पद्धतीने,विकसित माध्यमाने ज्ञानी झालेली माझ्या मुलींची पिढी आणि आठ आठ मुलं वाढवणारी माझ्या सासूबाई, माझी आई यांची एक पिढी.
एक दिवस माझ्या सासूबाई मला म्हणाल्या होत्या,” कशी वाढवली असतील आम्ही इतकी मुलं? तेही एकत्र कुटुंबाच्या जंजाळात, अगं कोणकोण सतत आजारी असायचंच मग निळू वैद्य नाहीतर कोपऱ्यावरचा डॉक्टर कोठारी ठरलेलाच.हिरवट काचेच्या चपट्या बाटलीवर चार किंवा पाच टक दाखवणारा कागद चिकटवलेला आणि बाटलीतलं गुलाबी, कडू, तुरट औषध. सकाळ संध्याकाळ त्या टकप्रमाणे घेतलं की दुखणं गायब.
आमची आई सुद्धा आम्ही आजारी झालो की पालिका हॉस्पिटलच्या डॉक्टर कोटस्थानेकडे घेऊन जायची.गळ्यात लोंबकळणारा स्टेथोस्कोप,शर्ट पँट आणि ऐटदार टाय. पण बोलणं कमी त्यातून अत्यंत हळू,कान देऊन ऐकावं लागायचं. “लांब श्वास घ्या,सोडा,जीभ दाखवा,उपडे व्हा” वगैरे झाल्यानंतर तशीच चपटी बाटली, त्यातलं गुलबट पांढरं औषध आणि बाटलीवर चिकटवलेली ती डोस निर्देशित कागदाची कातरलेली पट्टी! अगदीच बदल असेल तर कधी कधी पुड्या बांधून पांढऱ्या रंगाची पावडरही दिलेली असायची. पण तेवढ्याने व्याधी गायब व्हायचीच.
दोन पिढींच्या मधली आमची पिढी. पालकत्वाचं काही ज्ञान मागच्या पिढीकडून नक्कीच झिरपलेलं होतं पण पालकत्व या विषयावरचा जाणीवपूर्वक, जागरूकतेचा एक आवश्यक दृष्टिकोन आमच्या पिढीपासून विकसित होत होता. त्यात “आम्ही दोघे आमची दोन” ही गोजिरवाणी चौकटही प्रचलित होत होती आणि मुलांच्या बाबतीत मागच्यांनी,(पण त्यांना न वाटणार्या) केलेल्या चुकाही जाणवू लागल्या होत्या आणि आपल्या मुलांच्या बाबतीत हे घडू द्यायचं नाही हा एक निर्धार पालकत्व निभावताना त्या वाटेवर सतत होता. डोळ्यात तेल घालून मुलांना वाढवायचं, सर्वस्व पणाला लावायचं, आदर्श आईबाप होण्याच्या वाटेवरचे सगळे टप्पे त्यांच्या समृद्ध भविष्यासाठी डोळसपणे ओलांडायचे.मागच्या पिढीपेक्षा या मधल्या पिढीचे आर्थिक बळ काहीसे वरचढ होते.स्त्रियाही मिळवत्या झाल्या होत्या.
ज्योतिका तीनच महिन्याची होती.ज्योतिका म्हणजे माझं आणि विलासचं एक अत्यंत गोंडस स्वप्न! ती हसली, काहीतरी मजेदार मधुर आवाज तिच्या ओठातून उमटला, ती कुशीवर वळली, ती उपडी झाली..तिच्या अनेक बारीक-सारीक हालचाली टिपताना आम्ही खरोखरच खूप हरखून जायचो. वास्तविक तिच्या जन्माने आम्ही फक्त आई-बाबा झालो होतो पण पालक व्हायला मात्र वेळ होता.
याच दरम्यान एक दिवस रात्री ज्योतिका अचानक तापाने फणफणली. घरात आम्ही दोघेच कोणी वडीलधारी नाही.रात्रीची वेळ असल्यामुळे काॅलनीत अशा भलत्यावेळी कुणाला कसे उठवणार? त्यावेळी मोबाईल काय फोन सुद्धा नव्हते. आम्ही दोघं रात्रभर ज्योतिकापाशी बसून होतो पहाट होण्याची वाट पाहत. सकाळ झाली की विलास डॉक्टर केळकर यांना घेऊनच येणार होता.
डॉक्टर सुनंदा केळकर, विलास च्या चेहऱ्यावरची काळजी पाहून लगेच घरी आल्या. तोपर्यंत ज्योतिका मस्त गादीत खेळत होती, मजेदार आवाजही काढत होती.तापही पळाला होता, केळकर डॉक्टरांनी तिला झटकन उचललं आणि हातातल्या हातातच उंचावत म्हणाल्या,” किती हसरं खेळतं निरोगी बाळ आहे! भांडारकर किती काळजी करताहो? लहान मुलं आजारी पडतातच इतकं नसतं घाबरायचं.”
डॉक्टर सुनंदा केळकर म्हणजे हसरं, स्वतःच्या वैद्यकीय ज्ञानाविषयी पूर्णपणे आत्मविश्वास असणारं, अभ्यासू, मृदू आणि कणखर बोलकं व्यक्तिमत्त्व त्यांच्या नुसत्या बोलण्यानेच माणसाचं अर्ध दुखणं पळून जायचं. पण यावेळेस जेव्हा त्या बोलत होत्या तेव्हा मनातल्या मनात मी मात्र म्हणाले,” या घरी येईपर्यंत ज्योतिकाचा ताप उतरला म्हणून पण त्यापूर्वी आमच्या काळजाचा ठोका चुकला होता हे त्यांना कसं कळणार?”
पण त्या दिवशी डॉक्टरांनी आम्हाला काही उपयुक्त टिप्स दिल्या. घरात नेमकी कुठली औषधं कायम असावीत, कधी कुठली द्यावीत आणि मूल जोपर्यंत खेळत असतं ना तोपर्यंत काळजी करू नये वगैरे वगैरे अगदी अनुभवी व्यक्तीच्या मायेने त्यांनी आम्हाला सांगितले. रात्री झोपताना बाळाने त्रास दिला तर खिडक्यांचे पडदे टाकून किंचित निळसर शांत प्रकाश असू द्यावा आणि कुठलंही छान हळुवार संगीत लावावं, अंगाई गीत गावं. मग माझ्याकडे वळून त्या म्हणाल्या,” आईला गाता आलेच पाहिजे असा काही नियम नाही बरं का आईच्या आवाजातलं कुठलंही लडीवाळ गीत बाळाच्या मनाला शांत ठेवतं,झोपवतं.” असं बरंच काही त्या सांगत होत्या. मातृत्वाची चाहूल लागताच आम्ही बालसंगोपनाची, गर्भ संस्कारांची बरीच पुस्तकं आणली होती,वाचलीसुद्धा पण खरा बालसंगोपनाचा पहिला धडा डॉक्टर केळकरांकडूनच मिळाला,”मुळीच घाबरायचं नाही.” आणि तेव्हा आणि त्यानंतरही हळूहळू जाणवत गेलं की मातृत्व- पितृत्व- पालकत्व या पुस्तकातून वाचण्याच्या संज्ञा नाहीतच तर त्या अनुभवण्याच्या बाबी आहेत प्रत्येक मूल हे वेगळं असतं आणि त्या मुलाला वाढवताना कसलेही पुस्तकी निकष न लावता ते वाढताना बघणं, आणि त्या बघण्यातून त्या नव्याने घडणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख आई-बाबांना करून घ्यावी लागते आणि त्यानुसार आपल्यालाही घडावं लागतं. मला अगदी आजही वाटतं आपण मुलांना घडवत असतोच पण एकाच वेळी मुलंही आपल्याला घडवत असतात आणि याचा अनुभव आनंदाने, गृहीतकांना सोडून तुम्ही घेतलात तरच तुम्ही चांगले पालकही बनू शकाल. मी आणि विलासने अगदी एकमताने तसेच वागायचे ठरवले.
मात्र त्या क्षणी विलासच्या खांद्यावर रात्री तापाने फणफणलेली आणि आता बरी झालेली ज्योतिका शांत झोपली होती. मिटलेले डोळे,गालावरची पापण्यांची सावली, तिचा गोड, पौर्णिमेच्या चांदोबा सारखा गरगरीत गुलाबी रंगाचा चेहरा आणि दुमडलेला ओठ पाहून माझं उर इतकं भरून आलं होतं! किती विश्वासाने हा निरागस, निष्पाप गोळा आमच्या खांद्यावर विसावला आहे! तिच्या आयुष्यात आमच्यावरचा हा विश्वास कुठल्याही कृतीतून कधीही ढळू द्यायचा नाही हे आमच्या दोघांच्या जीवनातलं एक अधोरेखित ध्येय ठरलं.
आज हे लिहिताना आणि संसारात कर्तृत्व सिद्ध करून रमलेल्या माझ्या दोन्ही कन्यांना मला विचारावेसे वाटते,” आम्ही चांगले आईबाबा झालो का??
आयुष्यात तुम्ही कितीही बक्षीसं मिळवा, कितीही ट्रॉफी जिंका पण खरी ट्रॉफी तीच असते जेव्हा आपली मुलं म्हणतात, “तुमच्यासारखे आई बाबा लाभले किती भाग्यवान आम्ही!” या इतकी श्रेष्ठ ट्रॉफी जगात कुठलीही नाही.
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर डॉ. राजकुमार “सुमित्र” जी को सादर चरण स्पर्श । वे सदैव हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते थे। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया। वे निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणास्रोत हैं। आज प्रस्तुत हैं आपकी भावप्रवण बुन्देली कविता – कौनऊँ सें का कैनें…।)
साप्ताहिक स्तम्भ – लेखनी सुमित्र की # २५० – बूँदा भर बुंदेली… १
(प्रतिष्ठित कवि, रेखाचित्रकार, लेखक, सम्पादक श्रद्धेय श्री राघवेंद्र तिवारी जी हिन्दी, दूर शिक्षा, पत्रकारिता व जनसंचार, मानवाधिकार तथा बौद्धिक सम्पदा अधिकार एवं शोध जैसे विषयों में शिक्षित एवं दीक्षित। 1970 से सतत लेखन। आपके द्वारा सृजित ‘शिक्षा का नया विकल्प : दूर शिक्षा’ (1997), ‘भारत में जनसंचार और सम्प्रेषण के मूल सिद्धांत’ (2009), ‘स्थापित होता है शब्द हर बार’ (कविता संग्रह, 2011), ‘जहाँ दरक कर गिरा समय भी’ ( 2014) कृतियाँ प्रकाशित एवं चर्चित हो चुकी हैं। आपके द्वारा स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम के लिए ‘कविता की अनुभूतिपरक जटिलता’ शीर्षक से एक श्रव्य कैसेट भी तैयार कराया जा चुका है। आज प्रस्तुत है आपका एक अभिनव गीत “बूदें जो तारों का बना...”)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ # २५० ☆।। अभिनव गीत ।। ☆
☆ “बूदें जो तारों का बना...” ☆ श्री राघवेंद्र तिवारी ☆