मनुष्य हा जिवंत प्राणी असला, तरी केवळ जैविक प्रक्रिया आणि प्रेरणांनी चालणारे यंत्र नाही. भूक लागली की अन्न घेणे, तहान लागली की पाणी पिणे, किंवा लैंगिक प्रेरणेने प्रेमसंबंध निर्माण करणे हे सर्व नैसर्गिक आहे, पण या कृतींमध्ये केवळ शारीरिक क्रिया असेल तर त्यात ‘मानवता’ नसते. आपण या कृती करतो, पण एकवेळ अशी येते की आपल्या मनात “का?” हा प्रश्न उभा राहतो. आपण का जगतो, का खातो, का पितो, का प्रेम करतो, का द्वेष करतो, हे प्रश्नच आपल्या माणूसपणाची सुरूवात असते. यंत्राला “का?” विचारता येत नाही; ते फक्त ‘कार्य’ करते. पण मानव विचार करतो. विचारच त्याला जैविकतेच्या पलीकडे घेऊन जातो. ‘का?’ हा प्रश्न म्हणजे सज्ञानतेचा प्रारंभ. एकदा हा प्रश्न पडला की सर्व अनुभवांवर एक नवा प्रकाश पडतो. भूक लागली म्हणून खाणे आणि पोषणासाठी खाणे यात फरक जाणवतो. प्रेम हे केवळ शारीरिक नसून भावनिक आणि बौद्धिकही आहे, हे कळते. प्राण्यात दोन लिंग का आहेत? हा प्रश्न जेव्हा पडतो, तेव्हा जैविक रचनेपलीकडे जाऊन प्रजोत्पादन, समाजरचना, आणि लैंगिकतेच्या नैतिक-मानसिक अर्थाचा शोध सुरू होतो. अशा वेळी आपण यंत्र नसतो, तर चेतन प्राणी बनतो.
मानवाचा विकास हा या ‘का?’ च्या शोधातच झाला आहे. आदिमानवाने आकाशातील वीज, पाऊस, आग, तारे, मृत्यू, जन्म या सगळ्यांविषयी स्वतःशीच का आणि कसे, असे प्रश्न विचारले आणि त्यातून वैज्ञानिक पद्धत जन्माला आली. विज्ञान म्हणजे प्रश्न विचारण्याची पद्धत. धर्म, परंपरा, आणि समाजरचना अनेकदा उत्तरं देतात, पण तिथे प्रश्न विचारायला, शंका घ्यायला, चिकित्सा करायला वाव नसतोच. त्या उलट विज्ञान प्रश्न विचारतं, शंका घेतं चिकित्सा करतं. कारण का? विचारण्यातच प्रगती आहे. आपण जेव्हा भौतिकतेच्या पलीकडे विचार करतो, तेव्हा आपल्याला मानवतेची खरी किल्ली सापडते. विज्ञान आपल्याला मानवतेकडे नेणारा मार्ग आहे. ते केवळ यंत्रे निर्माण करत नाही, तर आपल्या विचारांना सज्ञान बनवतं. विज्ञानामुळे आपण शरीर, मन आणि निसर्ग यांच्या परस्परसंबंधाचा अर्थ शोधतो. यंत्र म्हणून शरीराचं महत्त्व नाकारायचं नाही; शरीर म्हणजे आपल्या अनुभवांचं माध्यम आहे. पण शरीराच्या मर्यादेपलीकडे जाणारा विचार म्हणजेच माणूसपण. शरीराला भूक लागते, पण मेंदूला अर्थाची भूक असते. शरीर तहानेने पाणी मागतं, पण मन म्हणजे मेंदू ज्ञानाची तहान बाळगतं. शरीर लैंगिकतेने प्रेम व्यक्त करतं, पण विचारांच्या उंचीवर ते सर्जनशीलतेत आणि करुणेत रुपांतरित होतं.
यंत्राला आदेश दिले की ते चालतं; पण माणूस विचार करून स्वतःचे आदेश घडवतो आणि इतराने दिलेले आदेश पाळायचे की नाही हे तारतम्याने ठरवतो. हीच त्याची ओळख आहे. जर आपण विचार थांबवले, प्रश्न विचारणे थांबवले, तर आपण पुन्हा यंत्र होतो — समाज, धर्म, बाजार किंवा राजकारण यांच्या नियंत्रणाखाली चालणारे यंत्र. पण ‘का?’ विचारणारा माणूस मुक्त असतो. तो कोणत्याही धर्माचा अंधानुयायी राहत नाही, कोणत्याही जात-लिंग-धर्माविषयी द्वेष बाळगत नाही, कारण त्याला समजतं की द्वेषाचं मूळ अज्ञानात आहे. मला परधर्मीयांचा राग का येतो? असा प्रश्न पडतो, तेव्हा आपण आपल्यातील भीती, संस्कार, आणि इतिहासाकडे पाहू लागतो. त्या प्रक्रियेतून जेव्हा आपण बाहेर पडतो तेव्हा आपला मानवतेकडे प्रवास सुरू होतो. म्हणूनच ‘का?’ हा प्रश्न म्हणजेच आत्मजागृती. तो प्रश्न आपल्याला स्वार्थातून परमार्थाकडे, अंधश्रद्धेतून विवेकाकडे, आणि यंत्रमानवतेतून खऱ्या मानवतेकडे नेतो. विज्ञान म्हणजे या प्रवासाची दिशा दाखवणारा दीपस्तंभ आहे. विज्ञान सांगतं की निसर्गात घडणाऱ्या सर्व गोष्टींच्या मागे काही कारण असतं, प्रत्येक क्रियेला परिणाम असतो, आणि सर्व विश्व एकमेकांशी जोडलेलं आहे. म्हणूनच विज्ञान आपल्याला अंधानुकरणापासून वाचवतं, आणि प्रश्न विचारायला शिकवतं.
मानवाचा उत्क्रांती प्रवास हा फक्त शरीराच्याच नव्हे तर विचारांच्याही उत्क्रांतीचा प्रवास आहे. एकेकाळी आपण फक्त अन्नासाठी जगत होतो, पण आज आपण अर्थासाठी जगतो. या प्रवासात ‘का?’ हा प्रश्नच आपल्याला जगण्याची चालना देतो. शरीर मर्यादित आहे, पण विचार अमर्याद आहेत. शरीर मरण पावते, पण विचार जिवंत राहतात. म्हणूनच विचारविश्वात रममाण होण्यात खरी मजा आहे. तिथे आनंद भौतिक सुखांपेक्षा गहिरा असतो, कारण तो ज्ञानातून, सत्याच्या शोधातून मिळतो. विज्ञानसाक्षरता म्हणजे केवळ प्रयोगशाळेतील प्रयोग नव्हे, तर जीवनाकडे विवेकाने पाहण्याची वृत्ती. ‘का?’ विचारणं म्हणजेच विज्ञानसाक्षरतेचा पाया आहे. प्रत्येक प्रश्न आपल्याला नव्या उत्तराकडे, नव्या शोधाकडे घेऊन जातो. आणि या नव्या शोधातून पुन्हा नवे प्रश्न निर्माण होतात आणि पुन्हा नव्या शोधाचा शोध आपण घेऊ लागतो. अशाप्रकारे सततच्या शोधक वृत्तीमुळे आपण यंत्रापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो. कारण आपण फक्त जगत नाही, तर जगण्याचा अर्थ शोधतो असतो. माणूस म्हणून आपली खरी ओळख विचार करणारा प्राणी अशीच आहे. आपण खाणं, पिणं, प्रजनन करणं या क्रिया केवळ शरीर सुखासाठी करतो; पण विचार करणे, जाण येणे, प्रश्न विचारणे, हे मानव प्रजातीच्या उन्नतीसाठी करतो. शरीर जगण्यासाठी आहे, पण विचार हे जीवनाचं कारण आहेत. म्हणूनच ‘का?’ हा प्रश्न पडणं म्हणजे प्राण्यापासून मानवाकडे मारलेली उंच उडी आहे. विज्ञान हा त्या उडीचा धागा आहे; जो आपल्याला ज्ञान, करुणा, आणि मानवतेकडे नेतो. शरीर, यंत्र, जग ही सर्व साधनं आहेत; पण विचार हेच अंतिम साध्य आहे. त्या विचारविश्वात रममाण झाल्यावरच आपण खऱ्या अर्थाने ‘माणूस’ होतो.
थोडक्यात, माणसाचं शरीर जैविक यंत्र आहे. भूक लागली की खातो, तहान लागली की पाणी पितो, लैंगिक प्रेरणा आली प्रेम करतो. सगळं आयुष्य असेच गेलं तरी आपल्याला काही चुकीचे वाटत नाही. पण जर तुम्हाला ‘का?’ हा प्रश्न पडत असेल तर हे सर्व काही काळाने मिळमिळीत वाटायला लागते. आपण का खातो, का पितो, आपल्याला लैंगिक भूक का लागते? हे प्रश्न पडले तर आपण प्राणी राहात नाही; आपण माणूस होतो. तसेच परधर्मीय, पारलिंगी माणसांविषयी आपल्याला राग का? येतो हे कळल्यावर आपण माणूस होतो. कारण ‘का?’ हा प्रश्न पडल्यावर आपण प्राण्यापलीकडे जातो. माणसाला माणूसपण देणारा वैज्ञानिक दृष्टिकोन हा आपल्याला मानवतेची किल्ली उघडून देणारा मंत्र आहे. प्राणी वाईट नाहीत, शारीरिक भूक भागवणे वाईट नाही; पण विज्ञानामुळे सज्ञान झाल्यावर, विज्ञानसाक्षर झाल्यावर प्राणी अवस्थेपलीकडे, शारीरिक भुकांच्या पलीकडे जात विचारविश्वात रममाण होण्यातच खरी मजा आहे… खरे माणूसपण आहे.
तुम्हाला माहीत नाहीये बहुतेक. रोहन त्यांचा एकुलता एक. नूमवी, एस. पी. आणि सोओईपी. आता तिकडे असतो. सातासमुद्रापार.
इंजिनीअरिंगचं शेवटचं वर्ष. घरात आनंदी आनंद. कॅम्पसमधनं सिलेक्ट झालेला. एका मोठ्या MNC कंपनीत. बर्याचदा त्याच्या मित्रमैत्रिणींचा घोळका यायचा घरी. त्यात तीही असायची म्हणे. तेव्हा, असं काही असेल…? वाटलंच नव्हतं.
काॅलेज संपलं. एक वर्ष दिल्लीत जाॅब. तिथं सुद्धा ती होतीच त्याच्याबरोबर.
एक दिवस अचानक. दोघं इथं. पुण्यात. आपल्या घरी. “मला हिच्याशी लग्न करायचंय… ” दारातूनच रोहननं बाॅम्ब टाकला.
नीट निरखून बघितली दोघांनी तिला. काळी सावळीच. हुश्शार.. असेल कदाचित. अखंड बडबड. आल्या आल्या स्वतःची जुजबी ओळख. घरभर हुंदडून आली. मोकळी ढाकळी. अल्लडच वाटत होती अजून. थोडीशी टाॅमीश. मराठी सुद्धा धड येत नव्हतं तिला. दुसऱ्या राज्यातली.
गॅलरीत गेली. खाली बिल्डींगमधली पोरं क्रिकेट खेळत होती. सहावी सातवीतली असतील. “यार रोहन, बहोत दिन हुऐ क्रिकट खेले हुऐ. तुम लगे रहो.. मै आती हूँ एक सेंच्युरी मार के.. ” जाता जाता तिनं, रोहनच्या पाठीत दणकन् धपाटा घातला. गुऽऽल. धाडधाड जिना ऊतरून खाली.
महेश -लीनानं, रोहनकडे आख्खा क्वेश्चनपेपर दिला. रोहननं नुसतेच खांदे उडवले. अर्ध्या तासानं ती घामाघूम होवून परत. “रोहन, मजा आया. ”
हात पाय धुवून हाॅलमधे. फतकल मारून लीनाशेजारी बसली. “आंटी, आप वो फेवरीट मराठी डिश खिलाओ ना! पोहा… बहोत बहोत भूख लगी है. “
लीना जीवावर आल्यासारखी उठली.
तिचा मोर्चा महेशकडे. “पाॅप्स, निकालो आप का व्हायोलीन. बजावो कुछ गजल वजल. रोहन ने मुझे बोला है. आप बहोत अच्छा बजा लेते हो. “
महेशनं कपाटातून व्हायोलीन काढलं. पण आज सूर लागलाच नाही. काहीतरी बिनसलेलं. नाही जमायचं.
हे प्रकरण घराला जड जाईल. ती अजूनही गॅलरीत. गल्ली क्रिकेटमधे हरवलेली. आतल्या खोलीत तिघांच्या वाटाघाटी. रोहन काकुळतीला आलेला. फिस्कटल्या… तासाभराच्या फ्लाईटनं दोघं दिल्ली.
नंतर…? काही नाही. दोघांनी रजिस्टर्ड मॅरेज केलं. आता तिकडे असतात म्हणे. फ्लोरीडाला. तिच्या घरीही पसंत नव्हतं म्हणे. दोन घरं तोडली. लग्नानं दोन घरं जोडली जातात म्हणे? काहीही..
महेश आणि लीना. दोघंच दोघं पुण्यात. ललित मात्र आठ पंधरा दिवसातून, चक्कर मारतोच मारतो. त्याची बायकोही साधीच. पियू… त्याची लेक. नातवंडी प्रेमाचा आठवडी बाजार. महेश आणि लीना. तिच्यावरच उधळतात आपला.. आजोळी प्रेमाचा न संपलेला स्टाॅक.
ललित खूप मागे लागलेला. म्हणून ही दोघं इथं आलेली. आसूद बागेत. दाबक्यांच्या घरी. होम स्टे.
‘गारंबीचा बापू’ महेशचा फेवरीट. रोज सकाळी लक्ष्मी केशवाचं दर्शन. सुपारीच्या बागा. पळतं नागमोडी पाणी. तोच साकव. विठोबा शोधणारी महेशची नजर. संध्याकाळी मुरूडच्या देवीचं दर्शन. अन् मावळतीला समुद्र दर्शन. दोन दिवस मजेत गेले. राहूयात, अजून चार दिवस इथेच. लीनाही खूष.
आजची प्रसन्न सकाळ. समोरच्या खोलीत हालचाल. एक पंजाबी कपल. महेश आणि लीनाच्याच वयाचे. गुडमाॅर्नींगचे सोपस्कार झाले. बोलका स्वभाव. पंजाबी माणसं, जरा जास्तच मोकळीढाकळी. सहज मैत्र जुळलं.
ती दोघंही आली. डोंगर चढून चौघं मंदिरात. लक्ष्मी केशव प्रसन्न. अखंड गप्पा. ती दोघं पहिल्यांदाच कोकणात आलेली. इथला नजारा पाहून, वेड लागलेलं. जेवायला खाली परत. बिरड्याची उसळ. उकडीचे मोदक. साजूक तुपाच्या बरसत्या धारा. दाबक्यांचा पाहुणचार जबराटच. चौघं जण खूष.
सरदारजी जालंधरचे होते म्हणे. रिटायर्ड पुलिस अफसर. पोलीस लाईफमधले किस्से, रंगवून सांगायचे. मजा यायची ऐकायला. पंजाबी काकूही तेवढ्याच बोलक्या. त्या दोघांशी बोलताना महेश लीनाची फेफे. जीवघेणं पुणेरी हिंदी. भाषेवाचून फारसं काही अडायचं नाही.
दुपारची वेळ. पडवीतल्या झोपाळ्यावर गप्पा रंगलेल्या. अचानक सरदारजी ईमोशनल. एकुलत्या एका लेकीची आठवण. तो जावई म्हणून पसंत नव्हताच त्यांना. तिनं पळून जावून केलेलं लग्न. निघालेल्या खपल्या. अश्रूंची साथ.
महेशनं सरदारजींच्या खांद्यावर हलकेच थोपटलं. ‘ट्रॅव्हलींग इन सेम बोट. ऑल ऑफ अस… ‘
दुःख हलकं झालेलं. मनं मोकळी झालेली. तरीही वाटून गेलंच. एवढं ताणायला नको होतं… एका भेटीत माणूस जोखायचा नसतो कधी. जान दो.
संध्याकाळी चौघं जणं मुरूडच्या बीचवर निघालेली. एकदम दाबक्यांच्या घरी किलबिलाट. दोन गोड पऱ्या. मोठी दहा वर्षाची. धाकटी सहाची. जस्सी आणि सुमी.
“माझ्या नाती. मोठ्या मुलाच्या. तो तिकडे अमेरिकेत असतो. मुलगा सून अजून मुंबईलाच थांबलेत. त्यांचा काका घेवून आलाय दोघींना. “
एल्डर्स क्लब खुश. पुणे जालंदर एक्सप्रेस सुसाट. बीचवर यायला पऱ्या एका पायावर तयार. दोघींना इंग्लिश बोलता यायचं. मोडकं तोडकं हिंदी अन् मराठी समजायचं. पण बोलता यायचं नाही.
सहा जणांची टीम समुद्रावर. पिकली पाने आणि कोवळी मने. वाळूत किल्ले बांधून झाले. पकडापकडी खेळून झाली. पोएम्स म्हणून झाल्या. बनाना बोट रायडींग झालं. मज्जा आ गया.
दिवेलागणीला घरी परत. पत्ते कुटले. घोस्ट स्टोरीज सेशन झालं. दोन पोरी, या नव्या आजीआजोबावर जाम खूष. एक एक पोर वाटून घेतली. आजी आजोबांच्या कुशीत स्वप्नाळू झोप. दुसऱ्या दिवशी एक्सेंज.
महेश लीना. मिस्टर अँन्ड मिसेस कौर. नातवंडांची भूक संपवण्याचा दुबळा प्रयत्न. चौघांचा मुक्काम अजून दोन दिवस लांबला. जस्सी आणि सुमी, दाबकेआजोंबांना विसरलेल्या.
शेवटी जायचा दिवस उगवला. चौघं जण निघाले. एकाच गाडीतून चिपळूणपर्यंत जाणार होते. जड बॅगा. जड मनं. पोरींचा आसूभरा सेंडऑफ. गाडीच्या खिडकीतून मागे बघवेना.
.. सरप्राईज. गाडी जागेवरच थांबलेली. पुढं जाईचना. पोरींनी चौघांना खेचून बाहेर काढलं. गाडीबाहेर रोहन आणि निहारिका उभे.
दाबक्यांचा गौप्यस्फोट. “गले लग जाओ. तुमच्याच नाती आहेत त्या. “
यकीन नही होता. झाले मोकळे आकाश. सगळ्या भिंती जमीनदोस्त. बस प्यार ही प्यार… रोहन, निहारिका, जसविंदर आणि सुस्मिता. चौघांचं चौघांना पायलागो.
एकदम मुरूडच्या समुद्राच्या पाण्याची लेवल वाढलेली. खारं पाणी गोड झालेलं.
… अचानक ललितची एन्ट्री. हा सगळा ललितचा प्लॅन. रोहन आणि निहारिका कायमचे परत येतायेत भारतात. सगळ्यांनी एकत्र रहायचं. मिस्टर आणि मिसेस कौर. तेही लवकरच पुण्यात सेटल होतील. मधेच तुटलेली ती सिरीयल. या गोजिरवाण्या घरात… आज पुन्हा सुरू झालेली… न संपण्यासाठी.
आषाढ मास सुरू झाला, की वातावरणात एक वेगळाच ओलसरपणा आणि आल्हाददायक गारवा पसरायचा. आभाळ भरून यायचं आणि त्या ढगांच्या गडगडाटात पंढरीच्या वाटेवर चालणाऱ्या माऊलींच्या टाळ-मृदंगाचा नाद ऐकू येतोय असा भास व्हायचा. आमचं कुटुंब मध्यमवर्गीय, त्यामुळे दरवर्षी आषाढीला पंढरपूरला जाणं काही शक्य नसायचं. पण पंढरपूरचं ते अथांग पावित्र्य, तो विठ्ठलमय आनंद दरवर्षी आमच्या घराच्या अगदी लहानशा स्वयंपाकघरात आणि देवघरात अलगद उतरून यायचा.
आमच्यासाठी आषाढी एकादशी म्हणजे केवळ एक उपवास नव्हता, तो तर आनंदाचा एक कौटुंबिक ‘चंगल’ असायचा. त्या एका दिवसात आईच्या हाताची चव, आजीच्या शब्दांतली निस्सीम भक्ती आणि संपूर्ण घरभर पसरलेला विठोबाचा अदृश्य पण जाणवणारा वास… हे सगळं असं काही एकवटायचं, की घरचंच पंढरपूर व्हायचं.
“उद्या कोण कोण उपवास करणार रे? “
एकादशीच्या आदल्या संध्याकाळी स्वयंपाकघरातून आईचा हा नेहमीचा प्रश्न यायचा. आणि आम्ही सर्व भावंडं खेळता खेळता, अभ्यासाच्या वह्या मिटता मिटता एका सुरात ओरडायचो— “मी! “, “मी करणार! “, “मी पण! “
कोणीही नाही म्हणायचा प्रश्नच नसायचा. कारण आमच्या बालमनाला माहीत होतं, उपवास म्हणजे उपाशी राहणं किंवा काहीतरी सोडून देणं नव्हतं; तर उपवास म्हणजे वर्षातून एकदा मिळणारे काहीतरी अत्यंत स्वादिष्ट, खमंग आणि जिभेवर रेंगाळणारे पदार्थ खाण्याची हक्काची पर्वणी!
त्यानंतर स्वयंपाकघरात आई आणि आजीची एक सुरेल, लयबद्ध जुगलबंदी सुरू व्हायची. एकादशीच्या मेजवानीची यादी ठरवली जायची. वरीचे तांदूळ, साबुदाणा, शिंगाड्याचं पीठ, राजगिरा, लाल माती लागलेले रताळे, बटाटे, सैंधव मीठ… आई एकेक नाव घ्यायची आणि आजी तिच्या अनुभवाच्या पोतडीतून त्यात भर घालायची. यादी लांबत जायची, पण दोघींच्याही चेहऱ्यावर थकव्याचा एकही ओरखडा नसायचा. उलट एक वेगळाच उत्साह दिसायचा.
तेव्हा आजच्यासारखे मिक्सर किंवा फूड प्रोसेसर नव्हते. त्यामुळे भाजलेल्या शेंगदाण्यांची टरफलं काढणं आणि ते हाताने फिरवायच्या लोखंडी मशीनमध्ये बारीक करणं हे एक मोठं काम असायचं. आई शेगडीवर शेंगदाणे भाजायला लागली, की संपूर्ण घरात त्याचा खमंग वास सुटायचा. आमचं मुख्य काम काय? तर आईची नजर चुकवून त्या गरम-गरम, खरपूस भाजलेल्या शेंगदाण्यांची मूठभर चोरी करायची आणि तोंडात टाकायची! आईला सगळं समजायचं, ती तिरप्या नजरेने बघून गोड हसायची, पण कधी रागवायची नाही.
कोपऱ्यात ठेवलेल्या पितळेच्या कढईत साजूक तूप वितळत असायचं. आईने तूप कढवून बरणी काठोकाठ भरून ठेवलेली असायची. रात्री झोपण्यापूर्वी आई एका मोठ्या पातेल्यात साबुदाणा भिजत घालायची. कितीही कामं असली, तरी साबुदाणा भिजवायला ती कधीच विसरली नाही. आम्हाला वाटायचं ती आमच्यासाठी हे करतेय, पण खरं तर ती तिच्या त्या सावळ्या “विठोबासाठी” करत असायची.
एकादशीची सकाळ उजाडायची तीच मुळी एका वेगळ्या चैतन्याने. घरात रेडिओवर भीमसेन जोशी किंवा प्रल्हाद शिंदे यांचे अभंग वाजत असायचे. स्वयंपाकघर आणि देवघर यांची विभागणी करणारी एक विटांची भिंत होती, पण मनातील ती सीमारेषा केव्हाच मिटून गेलेली असायची.
एकिकडे देवघरात आजीने अंघोळ करून, सुती साडी नेसून पूजेची तयारी सुरू केलेली असायची. ताजी फुलं, सुवासिक उदबत्ती, कापूर, चंदनाचा गंध आणि बेलपान विठ्ठलाच्या फोटोसमोर वाहिली जायची. आजी डोळे मिटून, अगदी संथ आणि तृप्त स्वरात “पुंडलीक वरदा हरी विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम, पंढरीनाथ महाराज की जय… ” अशी साद घालायची.
ठीक त्याच वेळी, भिंतीच्या पलीकडे स्वयंपाकघरात आईच्या हातातून लोखंडी कढईत जिरे आणि हिरव्या मिरचीची तडतडणारी खमंग फोडणी पडायची! तो फोडणीचा पहिला तवंग आणि त्याचा तिखट-गोड सुवास जेव्हा घरभर पसरायचा, तेव्हा वाटायचं की भक्तीचा पहिला नैवेद्य विठ्ठलाला पोहोचला आहे.
सकाळचा बेत ठरलेला असायचा— मऊसुत, मोकळी-सळसळीत झालेली दाण्याचे कूट लावलेली साबुदाणा खिचडी, सोबत यायची आंबट-तिखट हिरवी चटणी, आणि तोंडाची चव वाढवणारा शिंगाड्याचा मऊ शिजलेला शिरा. त्या शिऱ्यामध्ये वाहणारं साजूक तूप आणि आईच्या मायेचा सुवास दोन्ही इतके एकजीव झालेले असायचे, की पहला घास तोंडात टाकताच स्वर्गीय सुखाचा अनुभव यायचा.
सकाळची नहारी झाली की दुपारी पुन्हा स्वयंपाकघराची चाकं फिरू लागायची. दुपारचा बेत म्हणजे साक्षात अन्नपूर्णा अवतरल्यासारखा असायचा. मऊ शिजलेली भगर, त्यावर ओतण्यासाठी चिंच, गूळ आणि शेंगदाण्याचा रस्सा घालून उकळलेली आंबट-गोड आमटी. सोबतीला लालसर रताळ्याच्या साखरेत घोळवलेल्या मऊ फोडी, घरचं उपवासाचे लिंबाचे लोणचं आणि उन्हाळ्यात वाळवून ठेवलेले साबुदाणा-बटाट्याचे पापड.
त्या काळात बाजारातून रेडीमेड आणायची पद्धत नव्हती. कोणतीही वस्तू विकतची नसायची; जे काही ताटात यायचं ते आईने स्वतःच्या हाताने, घामाच्या थेंबांनी आणि प्रेमाने तयार केलेलं असायचं. आणि जे घरचं असतं, तेच खऱ्या अर्थाने देवाचं असतं, हा आजीचा नियम होता.
दुपारच्या जेवणाची पंगत बसायची. आम्ही मुलं पोटभर जेवायचो. दिवसभरात घरच्या वातावरणात एक शांत, सात्विक भक्ती न्हाऊन निघालेली दिसायची. जेवणं आटोपल्यावर, सगळी भांडी घासून आई जेव्हा स्वयंपाकघराच्या उंबरठ्यावर थकून बसायची, तेव्हा तिच्या कपाळावर घामाचे थेंब असायचे. ती आजीकडे किंवा आमच्याकडे पाहून हळूच विचारायची— “जेवण कसं झालं? आपला विठोबा खूश झाला असेल ना गं आज? “
तिचा तो निष्पाप, भाविक चेहरा पाहून मला आतून सांगावसं वाटायचं— “आई, विठ्ठलाचं माहित नाही, पण तुझं हे अथांग कष्ट आणि प्रेम पाहून साक्षात विठोबा देवघरातून बाहेर येऊन तुझ्यासमोर हात जोडून उभा राहिला असेल गं! “
संध्याकाल झाली की दिवेलागणीची वेळ व्हायची. तुळशीसमोर आणि देवघरात दिवा लावला जायचा. त्या काळात आमच्याकडे टीव्ही नव्हता, हातात स्क्रीन बिलगलेले मोबाईल नव्हते. पण तरीही घरात अजिबात कंटाळा नसायचा. कारण विठोबा आणि रुक्मिणीचं अस्तित्व घरातल्या प्रत्येक कोपऱ्यात, प्रत्येक नात्यात जाणवत होतं.
आजी संध्याकाळी तिचा उपवास सोडताना किंवा रात्रीच्या वेळी फक्त एकच ठराविक जिन्नस घ्यायची— राजगिऱ्याच्या पांढऱ्याशुभ्र लाह्या, एक केळ किंवा सफरचंद आणि वाटीभर दूध. ती नेहमी एक मोलाची गोष्ट सांगायची, “बाळांनो, आपल्या या धावपळीच्या, चपळ आयुष्यात थोडा संयम, थोडी शांतता हवीच. विठ्ठलाला अवाजवी नैवेद्य नको असतो, त्याला मनाचा साधेपणा हवा असतो. “
पण आई रात्री पुन्हा स्वयंपाकघरात हजर व्हायची. रात्रीच्या वेळी आम्हा मुलांसाठी ती उपवासाची खमंग थालीपीठे भाजायला घ्यायची. शेगडीच्या उष्णतेने तिचा चेहरा लाल बुंद व्हायचा. डाव्या हाताने कपाळावरचा घाम पुसत, उजव्या हाताने थालीपीठावर तूप सोडणं तिचं थांबायचं नाही.
आम्हा सगळ्यांना पाटावर बसवून ते गरमागरम, खरपूस भाजलेलं थालीपीठ, त्यावर घरात साठवलेल्या दुधाच्या सायीचं काढलेलं पांढरंशुभ्र लोणी आणि बाजूला आंबट-तिखट लोणचं… बास! त्या जेवणात जे समाधान असायचं, ते जगातल्या कुठल्याही मोठ्या हॉटेलच्या पक्वान्नात नसेल. ते समाधान फक्त चवीमुळे नव्हतं, तर त्या चवीमागे असलेल्या आईच्या अखंड, निरपेक्ष श्रमांमुळे होतं.
दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला आमचा उपवास सुटायचा, आम्ही पुन्हा नेहमीच्या जेवणावर यायचो. आमची एकादशी संपायची, पण मला वाटतं आईची एकादशी कधीच संपायची नाही. तिचा विठोबा फक्त भिंतीवरच्या चौकटीतल्या फोटोत नसायचा; तो तिच्या प्रत्येक हालचालीत, मुलांसाठी केलेल्या प्रत्येक कामात, आणि तिच्या सोशिकतेत असायचा. आई म्हणजे माझ्या घराची साक्षात रुक्माई, तिच्या हातात असतो विठोबाचा पवित्र नैवेद्य, तिच्या काळजात असतो अखंड भक्तीचा गाभा, आणि तिच्याच पायाशी असतो माझा पंढरपूरचा राया!
आता खूप वर्षं उलटून गेली. काळाचं चाक वेगाने फिरलं. घरात आधुनिकता आली. हाताने शेंगदाणे कुटायची गरज उरली नाही, कारण मिक्सर आले. रेशनच्या दुकानाची किंवा साहित्याची चिंता नाही, सुपरमार्केट्स आली. उपवासाचे पदार्थ बनवायचे कष्ट नको म्हणून बाजारात विकतचे पापड, रेडीमेड थालीपीठ भाजणी आणि थेट घरपोच मिळणारे डबे आले. सगळं काही अगदी सोपं, सुटसुटीत आणि वेळेची बचत करणारं झालं.
पण… पण त्या आषाढी एकादशीचा तो जुना, मनाला तृप्त करणारा स्वाद मात्र पुन्हा कधीच नाही आला. त्या पदार्थांमध्ये सगळं काही योग्य प्रमाणात असतं, पण आईच्या हाताची ती जादू आणि आजीच्या प्रार्थनेची ती उब त्यात नसते.
म्हणूनच, आजही जेव्हा आषाढी एकादशी जवळ येते, मी भूतकाळाच्या आठवणींमधून बाहेर पडते आणि मेरे स्वयंपाकघरात आईसारखीच खंबीरपणे उभी राहते. माझ्या मुलांना जवळ बोलावून त्याच मायेने विचारते— “उद्या कोण उपवास करणार रे? ” ते मुलं आपापल्या मोबाईलवरून मान वर करत नाहीत, कदाचित त्यांना त्याचं महत्त्व नसेल, पण तरीही मी न हार मानता आईसारखीच तयारी करायला घेते. मी आज आईची जागा घेतली आहे खरी, संसार सांभाळतेय, पण तिच्यासारखं विशाल, निखळ प्रेम आणि ती भक्ती मी कुठून आणू? हा प्रश्न मला नेहमी सतावतो.
कधी कधी डोळे मिटले की असं वाटतं, पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात लाखो वारकऱ्यांची माऊली उभी आहे, विठोबा कटेवर हात ठेवून रांगेत उभ्या असलेल्या भक्तांची वाट पाहतोय… पण मी त्या रांगेत नसून, खूप दूर एका कोपऱ्यात, माझ्या आईच्या आठवणींच्या पंक्तीच्या शेवटी बसलेली आहे, तिच्या आठवणीत पूर्णपणे न्हाऊन निघालेली आहे.
तेव्हा मला मनोमन जाणवतं की, माझा विठोबा फक्त दगडी मंदिरात किंवा गर्दीत नाही; तर तो माझ्या आईच्या कष्ट उपसणाऱ्या हातांमध्ये, तिने दिलेल्या पांढऱ्याशुभ्र लाह्या आणि लोण्यामध्ये, आणि उपवासाच्या दिवशी तिच्या चेहऱ्यावर दिसणाऱ्या त्या शांत, तृप्त हसण्यामध्येच विसावलेला आहे. “जिथे भाव, तिथे देव. ” आषाढी एकादशी साजरी करणं म्हणजे केवळ उपवास करणं किंवा कष्टाची वारी करून पंढरपूर गाठणं नव्हे— तर आपल्याच घरात वर्षानुवर्षे आपल्यासाठी झटणाऱ्या विठोबाला आणि रुक्मिणीला ओळखणं होय. त्या माऊली म्हणजेच आपली “आई” आणि “आजी”— ज्यांनी पिढ्यानपिढ्या आपल्या संस्कृतीचं, प्रेमाचं हे चैतन्य जपलं, आणि आपल्या मनामनात भक्तीची आषाढी कायमची रुजवली.
हा मला भेटला साधारण तीन वर्षांपूर्वी.. रस्त्यावर पडलेला होता.. मी एका ठिकाणावरून दुसऱ्या ठिकाणावर जात होतो तेव्हा मला हा दिसला.. महिना जानेवारी 2020!
उघड्या अवस्थेत असलेला हा एका भिंती कडेला पडून होता. आधी याच्या अंगावर ब्लॅंकेट आणून टाकलं आणि त्याला एडमिट केलं होतं. तो तापाने फणफणला होता. डॉक्टर म्हणाले, ‘वाचण्याची शक्यता कमी आहे’… परंतु तो वाचला.
परत बाहेर आल्यानंतर पुन्हा आजारी पडला. पुन्हा त्याला ऍडमिट केलं. यावेळी डॉक्टर म्हणाले, ‘आम्ही काहीच करू शकत नाही’, पण याहीवेळी तो वाचला… आणि काही काळाने पुन्हा आजारी पडला.. श्वासामध्ये घरघर चालू झाली. मी त्याला पुन्हा एडमिट केलं. डॉक्टर म्हणाले, ‘हा काही तासांचा सोबती आहे… ‘ तरीही तो यातून वाचला…
यापुढेही दोनदा तो गंभीर आजारी पडला आणि आपण त्याला ऍडमिट केले आणि तिथेही तो वाचला… मी डॉक्टरांचे आभार मानू की निसर्गाचे????
याला कोणीही नाही. वडील लहानपणी वारले. याच्या आईने याचा सांभाळ केला. परंतु दहा बारा वर्षाचा असताना त्याची आई याला सोडून गेली. आई वर याचा खुप जीव होता! आई… आई… म्हणून तो खूपदा तिची आठवण काढायचा!
पाच वेळा तो वाचला गंभीर आजारातून… त्याला इतक्या गंभीर आजारातून कोण आणि कशासाठी वाचवत होतं…? मलाही कळत नव्हतं…
एकदा पूर्ण बरा झाल्यानंतर मला म्हणाला, ‘सर मी आता परत रस्त्यावर झोपायला जाऊ का? ‘
मी त्याला म्हणालो, ‘पाच वेळा तुला वाचवला.. इतका तुझ्यावर खर्च केला तो तू रस्त्यावर झोपावं म्हणून का रे? मी मूर्ख आहे का रे नालायका? ‘
तो यावर हसत लाडीगोडी लावत मला म्हणाला होता, ‘मग मी तुमच्या कामात तुम्हाला मदत करू का? ‘
या नंतर मी त्याला माझ्या कामात मदतनीस म्हणून घेतलं परंतु मी त्याला जास्त पगार देऊ शकत नव्हतो. शेवटी भिकारीच की मी!
एकदा त्याला म्हणालो, ‘तुला आता मी भाजी विकण्याचा व्यवसाय टाकून देतो, तो तू कर…! ‘
‘व्हय.. चालतंय की सर’, असं तो तेव्हा म्हणाला होता. आणि यानंतर मी त्याला एक सायकल घेऊन दिली. त्या सायकलला कॅरेज लावून दिलं आणि त्याला भाजीचा व्यवसाय टाकून दिला. त्याला सेटल करून मी त्याचा हात सोडला होता. स्वतंत्रपणे जगण्यासाठी..!
आज मला तो पुन्हा भेटला कॅम्प मध्ये.. सायकलच्या कॅरेजला भाजी लावून तो धंदा करत होता… ‘ए.. मेथी घ्या वीस रुप्पय पेंडी.. वीस रुप्पय पेंडी.. वीस रुप्पय पेंडी..! ‘
माझ्या या पोराला पाहून माझा उर भरून आला… हा तोच होता ज्याला पाच वेळा मरता-मरता वाचवलं होतं. माझ्या तोंडावर रुमाल आणि गॉगल होता.. मी त्याच्या जवळ जावून म्हणालो, ‘पाच रुपये पेंडी देतो का? ‘
अर्थात त्याने ओळखलं नाही.. साहजिकच त्याला राग आला. तो म्हणाला, ‘तुमच्यासारख्या मोठ्या लोकांमुळे शेतकरी मरत आहे… हे असे बुलेट आणि कार मधून येता.. नाही तिथे खर्च करता… आणि आमच्या सारख्या गरीब लोकांकडे बार्गेनिंग करता… ‘ वगैरे वगैरे तो खूप काही बोलत होता…
या नंतर मी हळूच माझ्या डोक्यावरची कॅप काढली.. रुमाल काढला.. आणि गॉगल काढला.. आणि म्हणालो, ‘ए येड्या, मला “वीस रुप्पय पेंडी” लय महाग वाटती, परवडत नाय.. पन्नास रुपयाला एक पेंडी देशील का..?
मला पाहून तो चमकला. माझ्याकडे त्याने नीट पाहिलं आणि रस्त्यावर लोटांगण घातलं ‘अवो सर.. आवो… तुमि.. आयला.. वलकला नाय.. मापी करा.. ‘
गाडीवरून उतरून मी त्याला आलिंगन दिलं. अक्षरशः त्याच्या कपाळाचं आणि हाताचं चुंबन घेतलं. त्याला पुन्हा हसत म्हणालो, ‘मला वीस रुप्पय नको.. पन्नास रुपयांना पेंडी दे.. ‘
तो म्हणाला, ‘काय किंमत करता सर? आक्ख आयुष्य तुम्ही मला दिलं आहे… सगळ्या पेंढ्या घेऊन जावा की हो. ‘
यानंतर त्याच्या सगळ्या पेंड्या पन्नास रुपये प्रमाणे विकत घेऊन मी रस्त्यात वाटल्या होत्या… यावर तो रडत होता आणि मी हसत होतो..! कुणी रडताना हसण्याची ही माझी पहिलीच वेळ..!!
हा तोच होता… रस्त्यात पडलेला.. कधीही जाईल अशा अवस्थेतला.. पाच वेळा अतीगंभीर अवस्थेतून सुद्धा हा का वाचला? कसा वाचला? कोणी वाचवले याला मला कळलं नव्हतं…!
याच्याच शेजारी एक आजी भाजी विकत होती. ती आमच्या दोघातला संवाद पाहून जवळ आली आणि त्याला खुणेनं विचारलं, ‘कोण आहे रे हा? ‘
त्याने, तीला काय सांगितलं मला माहित नाही, परंतु हात जोडत ती माझ्या जवळ आली होती. मी त्याला खुणेनं विचारलं, ‘आता हि आजी कोण? ‘
तो म्हणाला, ‘ही माझी आई आहे’.
मी चक्रावलो, मी त्याला म्हणालो, ‘अरे तुझी आई तर तुझ्या लहानपणीच वारली… मग ही कोण…?
तो म्हणाला, ‘ही, आई माझ्यासारखीच रस्त्यावर पडली होती.. मी सावरल्यानंतर तीला म्हणालो, मी भाजी विकतो आई, त्यातली तुला थोडी देतो.. तू सुद्धा विक… ‘ ती तयार झाली आणि आम्ही दोघेही आता तुमच्या पैशातून दिलेली भाजी विकतो..! आई म्हणून मी तिला दत्तक घेतलंय सर…! ‘ तो सहजच बोलून गेला…
माझ्या डोळ्यातून घळाघळा पाणी वाहू लागलं. ‘अरे नालायका, आईबाप दत्तक घेतात रे पोरांना.. तू आज रस्त्यावरच्या आईला दत्तक घेऊन “लायक” झाला आहेस रे… तूच आज बाप झालास कीं रे… ‘ म्हटलं, ‘येड्या, तु हे कुठून शिकलास? ‘
म्हणाला ‘सर, मी तुमचा “आशीश्टन्ट” म्हणून काम करत होतो ना तवा शिकलो… आपुन खड्ड्यातून भायेर आल्यानंतर… दुसऱ्याला पण खड्ड्यातून भायेर काढायचं… सर तुमी शिकवलं व्हतं ना… ईसरले ना सर तुमी? मी नाय इसारलो… ‘
‘मी कसा इसरेन येड्या…? काय आणि कसं सांगू? ओहो… आत्ता मला कळलं… तुला पाच वेळा मरताना निसर्गानं का वाचवलं? तुला एक आई दत्तक घ्यायची होती ना येड्या…! “
☆ भारतीय सैनिकांचा बंधुभाव… जगावेगळा! – भाग – २☆ श्री संभाजी बबन गायके☆
☆
(अजय सिंग यांच्या पायांखाली शत्रूने पेरून ठेवलेल्या भूसुरुंगाचा भयावह स्फोट झाला. झाडाच्या जमिनीवर आलेल्या मूळाने बरेचसे स्फोटक अडवले होते पण तरीही अजय सिंग यांचा उजवा पाय घोट्याच्या थोडासा वर तुटून दूर जाऊन पडला..! आणि हा स्फोट झाल्या झाल्या गोळीचा आवाजही कानी पडला. याचाच अर्थ शत्रू जवळच दडून बसला आहे…! आता इथून निसटून मागे जायला पाहिजे.. अन्यथा संपूर्ण पथकाचा जीव धोक्यात निश्चित येणार! )
इथून पुढे – –
आपला पाय तुटून पडला आहे याची अजय सिंग यांना बराच वेळ जाणीवच झाली नाही… अंगावर मांसाचे तुकडे चिकटलेले होते… रक्त लागलेले होते… पण त्यांचे सारे लक्ष लपून बसलेल्या शत्रूकडे केंद्रित झाले होते. त्यांनी त्या दिशेला रायफल वळवली आणि गोळीबार करण्याच्या पवित्र्यात आले!
सहकारी म्हणाला… ”अजय, एकही गोली चली है… ”
त्यावर अजय सिंग म्हणाले, ”ते त्यांच्या रायफली नीट साफ करीत नसतील म्हणून एकच गोळी सुटू शकली! ” याही परिस्थितीत दोघे हसले!
तेवढ्यात सहकाऱ्याचे लक्ष अजय सिंग यांच्या तुटून पडलेल्या पायाकडे गेले… बूट असलेला पाय रक्ताने माखलेला! “अजय… तुम्हारा पैर! ” सहकारी उद्गारला.
“सिर्फ एक पैर ही उड गया है.. बाकी बॉडी तो अभी ठीक है… पहले गोली कहां से आयी देखते हैं! ”
सहकारी अजय सिंग यांच्याकडे बघतच राहिला! खरं तर शत्रूच्या बाजूने गोळीबार झालाच नव्हता. क्लेमोर माईनसाठी जो डेटोनेटर असतो, तो या धावपळीत फुटला आणि त्याचा गोळीसारखा आवाज झाला होता… पण ते लगेच लक्षात आले नव्हते. अजयसिंग यांच्या सहकाऱ्याला वाटले की पाकिस्तान्यांनी बहुदा आर. पी. जी. (रॉकेट प्रोपेल्ड गन) फायर केली आहे ज्यामुळे मोठा खड्डा पडू शकतो!
इतरत्र लपून बसलेल्या पथकांनाही शत्रूचा गोळीबार झाल्याचे वाटले! अशा वेळेस तिथून सुरक्षित माघारी फिरणे हा मार्ग उरला होता. कारण त्या बाजूने पाकिस्तानी सेना येण्याची शक्यता होती, आणि आपले सैनिक जवळजवळ त्यांच्या सीमेत घुसले होते..! स्फोटाच्या आवाजाने पाकिस्तानची आणखी कुमक आपल्या मागावर येण्याची दाट शक्यता होती.
आता या जखमी अवस्थेत अजयकुमार यांना सोडून माघारी फिरता येणार नव्हतं… कुणाही सैनिकाला दुसरा सैनिक असं सोडून येत नाही!
अजय यांना खांद्यावर टाकून त्यांचा ‘Buddy’ (सहकारी) मागे निघाला.. त्यावर अजय म्हणाले… ”ठहर जा! जिसने गोली चलायी है उसे खतम कर के जायेंगे! ” यावर त्यांचे काही न ऐकता सहकारी पुढे चालत राहिला. अजय सिंग मात्र एका हातात तुटलेला पाय सावरत, दुसऱ्या हातातली एके-४७ रोखून सज्ज होते गोळीबाराला उत्तर द्यायला!
या पथकात अगदी हट्टाने सहभागी झालेला एक वैद्यकीय साहाय्यकही होता. त्याचा फायदा झाला. त्याने त्याच्याकडच्या चाकूने सलाईनची बाटली फोडली आणि ते सर्व द्रव अजय सिंग यांच्या जखमेवर ओतले. हे सर्व अंधारात होत होतं. विजेरी पेटवणे धोक्याचे होते! द्रव ओतल्यावर मात्र प्राणांतिक वेदना सुरु झाल्या. पण तोंडातून एक अस्फुट किंकाळीसुद्धा मारता येणार नव्हती!
आपल्या सहकाऱ्याला कोणत्याही परिस्थितीत मागे सोडून निघून यायचे नाही अशी पक्की शिकवण भारतीय सैनिकांना दिलेली असते. सहकारी म्हणजे Buddyचं स्वत:चं वजन ९५ किलो.. अजय सिंग त्याला म्हणाले, ”आपल्याला इथवर पोहोचायला दोन दिवस लागले होते. तू मला खांद्यावर घेऊन असं किती अंतर धावशील? मला इथंच सोड. मी मागे कुणी आले तर त्याचा समाचार घेईन! ” अर्थात buddy त्यांचं ऐकणार नव्हताच… त्याने अजय सिंग यांना उचलून धावायला सुरुवात केली!
स्ट्रेचर तयार करणे शक्य नव्हते. buddy ने अजय सिंग यांना स्वत:च्या पटक्याने स्वत:भोवती गुंडाळून घेऊन बांधले. पुढे तीस फूट खोल उतरून जायचे होते. तो अजय सिंग यांना घेऊन घसरत खाली गेला आणि दोघेही एका ओढ्यात कोसळले. सलाईनची सुई निघून आली. जखमेवरच्या पट्ट्या ओल्या झाल्या!
भारतीय सीमा अजून बरीच दूर होती. काल रात्री चालायला सुरुवात केली होती. आजच्या दिवसाची संध्याकाळ होत आली होती तरीही वाट उरकेना. पुढे चालताना एका दगडावरून buddy चा पाय निसटला आणि तो अजय यांना घेऊन खाली कोसळला.. यावेळी त्याचा पाय दोन दगडांच्या सापटीमध्ये विचित्र पद्धतीने अडकून बसला. घोटा सुजला. पाय बाहेर काढता येईना. मागून आलेले दोन सैनिक थांबले. त्यांनी त्या ओढ्यात पडलेल्या एका झाडाची जाड फांदी आणली आणि ते दोघे आणि अजय सिंग यांनी जोर लावून तो दगड थोडा बाजूला करण्यात यश मिळवले. buddy च्या पायातील बूट कापून काढावा लागला. सूज प्रचंड होती. पायाचे हाड मोडलेच असावे. तरीही त्याची अजय सिंग यांना खांद्यावर घेऊन चालायची तयारी होती! सोबत प्रत्येकी ३५ किलोचे ओझे होतेच!
आता पुढे आणखी दोन डोंगर चढून जावे लागणार होते. आता शत्रूच्या सीमेपासून काही अंतर पुढे आल्याने त्यांनी थांबून त्यांचे शर्टस, टीशर्टस फाडून स्ट्रेचर तयार केले. पहिला डोंगर चढण्याच्या प्रयत्नात अजय यांच्या पायाचे ड्रेसिंग निघून आले. अंधार आणि निसरडा रस्ता. अजय सिंग स्ट्रेचरवर जवळजवळ बसलेल्या स्थितीत होते. डोंगर चढताना ते ही हाताला लागेल ते गवत धरून जोर लावत होते. पुढे उतार लागला आणि हे सर्वजण पुन्हा खाली घसरून पडले.. पुन्हा उठले.. ”भाई को साथ लेके जायेंगे… ऐसे थोडेही न पिछे छोडके जायेंगे… ” हे म्हणताना आता ते सर्वजण हसत होते!
अजय यांच्या पायांतून रक्त जास्त वाहू लागल्याचे त्यांना जाणवले. मग त्यांनी एक स्लीपिंग bag उपयोगात आणली. तिच्या आत अजय यांचा पाय सरकवला. आतल्या आत विजेरी चालू केली आणि त्या तेवढ्याशा उजेडात ड्रेसिंग केले! शत्रूला उजेड दिसला असता तर त्यांनी तिथे निश्चित गोळीबार केला असता!
सहकाऱ्यांचे हास्यविनोद सुरूच होते. मात्र त्यांच्या मनात अजय यांच्याबद्दल खूप काळजी दाटून आलेली होती. कारण जखमेतून खूप रक्त वाहून गेले होते! मोडलेल्या पायाने चालणारा पहिला buddy तिथवर पोहोचला आणि त्याने अजय यांना पुन्हा खांद्यावर घेण्याची तयारी दाखवली…! Don’t Leave Enemies Alive… Don’t Leave Friends Behind! शत्रूला जिवंत सोडू नका… आणि मित्राला रणांगणात सोडून माघारी येऊ नका… असा भारतीय सैनिकांचा दंडक आहे!
आता ते एका पोस्टवर पोहोचले होते पण जिथून हेलीकॉप्टर मिळू शकेल अशी पोस्ट आणखी खूप दूरवर होती!
त्या पोस्टवर पोर्टर लोकांना बोलावून घेतले गेले. ते सारे जण जीवाच्या आकांताने अजय यांना घेऊन धावले. सकाळी साडेसात वाजता हेलिकॉप्टर पर्यंत पोहोचले पथक…! रुग्णालयात पोहोचेपर्यंत अजय सिंग शुद्धीवर होते… आणि शांत होते! त्यांचा पाय आणखी वरपर्यंत कापून काढावा लागला!
आपल्याला काही झाले तर घरच्यांना कळवावे यासाठी अजय यांनी त्यांच्या हातावर घरचा मोबाईल क्रमांक लिहून ठेवला होता. पण इकडे मुख्य अधिकारी साहेबांनी त्यांच्या युनिटमधील एका सैनिकाकडून त्यांच्या गावातील एकाचा क्रमांक मिळवला आणि संपर्क साधला. पण अजय यांचे वडील शेतात गेलेले होते. काही वेळाने त्यांच्याशी बोलणे झाले. साहेब म्हणाले, “आपल्या मुलाचा एक पाय तुटला आहे… पण बाकी शरीर सुरक्षित आहे.. जीवाला धोका नाही! ” त्यावर वडिलांना विश्वास बसला नाही. ते म्हणाले, “अगर ठीक है तो मेरी उसकी बात करावो साब! ”
यावेळी अजय यांना ऑपरेशन थिएटरमध्ये नेले होते त्यामुळे लगेच त्यांच्याशी बोलणे करून देणे अशक्य होते. साहेब म्हणाले, “अभी बात नहीं हो सकेगी! ” त्यामुळे तर वडिलांची खात्रीच पटली.. आपला अजय गेला! त्यांनी घरी काहीही सांगितले नाही. अजय यांच्या पत्नीला सांगितले की तिच्या माहेरच्या एका माणसाचा रस्ता अपघात झाला आहे, त्याला बघायला जातो आहोत.. आणि ते लगोलग जीपमधून श्रीनगरकडे निघाले सुद्धा!
अजय यांच्या मातोश्रींना मात्र अंदाज आला होता.. कारण अजयच्या वडिलांनी तिला एकांतात घेऊन सांगितले होते… ”अजय को प्रोब्लम हुवा है! ”
इकडे अजय यांच्या पायांवर प्रारंभिक उपचार झाले आणि त्यांना बाहेर आणण्यात आले. साहेबांनी पुन्हा अजय यांच्या वडिलांना फोन लावला. त्यावर त्यांना अजयच फोनवर बोलत आहेत यावर विश्वास बसला नाही. त्यावर त्यांच्या सोबत जीपमध्ये असलेल्या व्यक्तीने अजय यांचा फोन घेतला आणि खात्री करून घेतली की अजय जिवंत आहेत! अजय त्यांना सांगत होते की, तुम्ही माघारी जा. इथवर येण्यास खूप वेळ लागेल. बरा झालो की मी गावी येणारच आहे लवकर. पण बापाचे काळीज काही मानायला तयार होईना!
इकडे गावात कर्णोपकर्णी वार्ता पसरली. लोकांची अंत्यविधीची तयारी झाली. अजय यांच्या पत्नीला मात्र काहीच खबर नसल्याने त्या शेजारी जाऊन हास्यविनोद करून येत होत्या, नेहमीची कामेही सुरु होती. अजय यांच्या मातोश्री मात्र त्यांना चोरून लपून रडून घेत होत्या. सुनेला धक्का बसू नये याची त्यांना काळजी होती! शेवटी त्या गावातल्या मंदिरात जाऊन बसल्या!
अजय यांच्या वडिलांना त्यांच्या धाकट्या मुलाचा फोन आला. त्यांनी परिस्थिती सांगितली. तोही म्हणाला, ‘जब तक शकल न देखो… तब तक वापीस नहीं आना! ‘
अजयचे वडील शेवटी खूप तासांनी श्रीनगरमध्ये पोहोचले. पोराचा एक पाय तुटलेला त्यांनी पाहिला आणि रडतच बाहेर पडले. माघारी निघाले आणि अर्ध्या वाटेतून माघारी फिरले.. रुग्णालयात आले म्हणाले… एकच पाय पाहिला… दुसरा पाय दाखव!
संपूर्ण उपचार प्रक्रियेत अजय यांनी वेदना मोठ्या धीराने सहन केल्या. कितीही दुखले तरी ते चेहऱ्यावर दाखवत नसत… जणू आपण किती वेदना सहन करू शकतो याची ते स्वत:च स्वत:ची परीक्षा पहात होते.. यावर डॉक्टरही आश्चर्यचकीत होत असत! पाय अनेक वेळा कापावा लागला, त्यात संसर्ग झाला. पण सोबती असलेल्या buddy ने खूप सेवा केली आणि पाय वाचवला.
पुढील उपचारांसाठी अजयकुमार पुण्याच्या लष्करी उपचार केंद्रात आले. त्यांच्यासारखे कित्येक जखमी सैनिक त्यांनी पाहिले आणि आपली परिस्थिती बरी आहे, याची जाणीव त्यांना झाली. पण आपण असे पंगू होऊन राहायचे नाही, अशी त्यांनी मनोमन प्रतिज्ञा घेतली. कित्येकवेळा शस्त्रक्रिया झाल्या.. पण या सर्व वेदनांवर मात करीत ते कृत्रिम पाय लावून, काठीच्या आधाराविना चालायला आणि पुढे पळायलाही शिकले! आणि पुन्हा सेनेत सहभागी झाले. पूर्ण कार्यक्षमतेने. पण आता प्रत्यक्ष लढाईला जाता येणार नव्हते!
परंतू कामाच्या दर्जामुळे त्यांना संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या आंतरराष्ट्रीय मोहिमेवर आफ्रिकन देशांत दोन वेळा धाडले गेले. तेथेही त्यांनी पारितोषिकप्राप्त कामगिरी बजावली. पण पायाला कृत्रिम पायामुळे जखमा होत होत्याच. सहकारी सैनिक, अधिकारी यांनी वैय्यक्तिक पातळीवर आर्थिक मदत उभारून परदेशातून उच्च दर्जाचा कृत्रिम पाय उपलब्ध करून घेतला!
या सर्व प्रवासात त्यांचे सहकारी त्यांच्या मागे सावलीसारखे उभे होते. एकदा ते मेस मध्ये सर्वांसोबत भोजन करीत होते. खीर आणायला उठले आणि त्यांच्या हातातली खिरीची वाटी खाली पडली. खीर जमिनीवर सांडली. ते पाहून त्यांचा buddy पुढे आला. त्याने ती जमिनीवर पडलेली खीर हाताने खायला सुरुवात केली… म्हणाला.. माझ्या भावाची खीर आहे… यावर सर्वांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळले होते… सैनिक एकमेकांचे बंधू असतात ते असे…!
सैनिकी सेवेत काही जगावेगळे करावे असे या वीर सैनिकाच्या मनाने घेतले आणि मग एक निराळाच प्रवास सुरु झाला. पाठीवर दहा किलोचे ओझे, पूर्ण युद्धसाहित्य घेऊन चालण्याचा अहोरात्र सराव केला. पाय चांगला असताना अजयकुमार पर्वतारोहण अतिशय वेगाने करण्यासाठी प्रसिद्ध होते. कृत्रिम पायाच्या साहाय्याने हवालदार अजयकुमार जगातील सर्वांत उंचावर असलेली युद्धभूमी असलेल्या कुमार पोस्टपर्यंत चढले… त्यांच्या समवेत असे आणखी आठ जवान होते… हा एक जागतिक विक्रम ठरला.
पुढे अजयकुमार यांनी या पायांवर विमानातून छत्रीच्या साहाय्याने यशस्वी उड्या मारल्या. स्कुबा डायविंग शिकून घेतले. नेमबाजीत केवळ ४५ दिवसांचा सराव करीत राष्ट्रीय पातळीवर मेडल मिळवले. देशभरातल्या अनेक marathon स्पर्धांत सहभाग घेतला.
अजयकुमार आता तरुणांसाठी प्रोत्साहन देण्याचे उपक्रम करतात. त्यांच्याविषयी कितीही लिहिले तरी ते अपुरेच वाटेल अशी त्यांची कामगिरी आहे. असे सैनिक भारतीय सैन्याला लाभले हे देशाचे सुदैवच म्हणावे लागेल!
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ८३ आणि ८४ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. ८३ – – –
जेणे जाळिला काम तो राम ध्यातो ।
उमेसी अती आदरे गूण गातो ।
बहू ज्ञान वैराग्य सामर्थ्य जेथे ।
परी अंतरी नामविश्वास तेथे ।।८३।।
अर्थ : मदनाला म्हणजेच कामदेवाला ज्या भगवान शंकरांनी जाळून भस्म केले, ते शंकर स्वतः रामाचे ध्यान करतात. श्रीरामांचे गुण अत्यंत आदरपूर्वक पार्वतीला सांगतात. ज्यांच्या ठायी महान सामर्थ्य, ज्ञान आणि वैराग्य हे गुण एकवटले आहेत, अशा भगवान शंकरांच्या अंतरंगात नामाबद्दलचा दृढ विश्वास वास करून आहे.
(ध्यातो – ध्यान करतो, उमा – पार्वती)
विवेचन : या श्लोकातही समर्थ रामनामाचे महत्व आपल्याला पटवून देत आहेत. रती आणि मदन ही जोडी म्हणजे कामभावनेच्या देवता मानल्या जातात. कामभावनेचे मानवी जीवनात काही एक महत्व जरूर आहे. परंतु जेव्हा ही कामभावना अतिरेकी रूप धारण करते, तेव्हा ती माणसाला विनाशाकडे नेते. रावणासारख्या पौराणिक व्यक्तिरेखा आणि नंतरच्या काळातही अगदी आजपर्यंत अतिरेकी कामवासनेने ज्यांचा विनाश घडवून आणला अशा अनेक व्यक्तींची नोंद इतिहासात आढळते. त्यातूनच युद्धे देखील उद्भवली आहेत. कामवासना जर ज्ञान, वैराग्य आणि कर्तव्याच्या आड येत असेल तर तिला जाळून भस्म करणेच योग्य ठरते. तेच भगवान शंकरांनी आपला तृतीय नेत्र उघडून केले. तिसरा डोळा हा ज्ञानाचे प्रतीक मानला जातो. त्याचा दुसरा अर्थ असा की ज्ञानाच्या साहाय्याने कामभावनेवर नियंत्रण मिळवावे.
भगवान शंकरांनी त्यांची तपस्या भंग करणाऱ्या कामदेवाला आपला तिसरा डोळा उघडून भस्म केले. एवढे सामर्थ्य असणारे भगवान शंकर पार्वती मातेला श्रीरामांचे गुणवर्णन करून सांगतात. भगवान शंकर म्हणजे सामर्थ्य, ज्ञान आणि वैराग्य यांचे मूर्तिमंत प्रतीक! माता पार्वती देखील काही कमी नाही. ती देखील ज्ञान, वैराग्य आणि साधना यांचे प्रतीक आहे. पण या दोघांमध्ये एक समानता आहे. दोघांच्याही अंतरात रामनामाबद्दल अतूट श्रद्धा आहे. एवढे प्रचंड सामर्थ्य ठायी असलेले भगवान शंकर आणि पार्वती जेथे प्रभू श्रीरामाचे ध्यान करतात तेव्हा रामनामाची महती सांगण्यासाठी आणखी कोणते उदाहरण द्यायला हवे?
आपल्या मनातील कामवासना अनियंत्रित होत असेल, तर त्यावर नियंत्रण मिळवण्यास रामनाम हे अचूक आणि अमोघ अस्त्र आहे. परंतु अशा व्यक्तींनीच रामनाम घ्यावे असा याचा अर्थ नाही. ज्यांच्या ठायी ज्ञान, वैराग्य आणि शक्ती आहे अशा व्यक्ती देखील रामाचे ध्यान करतात. किंबहुना ज्ञान, वैराग्य आणि शक्ती प्राप्त होण्यासाठी रामनामासारखा दुसरा उपाय नाही असे देखील म्हणता येते. ज्ञान, वैराग्य आणि शक्ती यांचे अधिष्ठान रामनाम आहे. संत कबीर म्हणतात, ” कबिरा राम हृदय बसे, काम कहाँ घर होय? ” जिथे हृदयात रामाला स्थान दिले, तिथे कामासारख्या गोष्टींसाठी जागाच कुठे उरते?
स्वसंवाद ::
१. भगवान शंकर आणि माता पार्वती अत्यंत आदराने रामगुणांचे गायन करतात तरी देखील रामनामाचे महत्व मला स्वतःला पटवून देण्यासाठी अन्य गोष्टींची आवश्यकता वाटते का?
२. ज्ञान, वैराग्य आणि सामर्थ्य हे गुण माझ्याकडे नसले, तरी या तिन्ही गुणांचे अधिष्ठान असणारे ‘रामनाम’ घ्यावे असे मला वाटते का?
३. माझ्या मनात जेव्हा एखादा वाईट विचार किंवा अनावर वासना डोके वर काढते, तेव्हा मी माझ्या ‘ज्ञानाचा तिसरा डोळा’ (विवेक) उघडून तिला भस्म करतो का?
– – – –
श्लोक क्र. ८४ – – –
विठोने शिरी वाहिला देवराणा ।
तया अंतरी ध्यास रे त्यासि नेणा ।
निवाला स्वये तापसी चंद्रमौळी ।
जिवा सोडवी राम हा अंतकाळी ।।८४।।
अर्थ : प्रत्यक्ष विठ्ठलाने देवराणा म्हणजे श्रीशंकराला डोक्यावर धारण केले आहे. त्या श्रीशंकराच्या हृदयात मात्र रामनामाचा ध्यास आहे हे आपल्याला माहिती नाही का? मस्तकी चंद्र धारण करणाऱ्या महान तपस्वी अशा भगवान शंकराचा दाह रामनामाने शांत झाला. आपल्या अंतकाळी रामनामच आपल्याला सोडवणार आहे.
(विठोने – विठ्ठलाने, देवराणा – देवांचा राजा /महादेव, नेणा – जाणत नाही, तापसी – तपश्चर्या करणारा, चंद्रमौळी– शिरावर चंद्र धारण करणारा (शंकर), निवाला – शांत झाला)
विवेचन : रामनामाचे महत्व पुन्हा स्पष्ट करणारा हा सुंदर श्लोक आहे. पंढरपूरचा पांडुरंग म्हणजे सर्व संत, वारकरी यांचे दैवत. पांडुरंग हा श्रीकृष्णाचाच अवतार मानला जातो. असा हा भक्तांचा लाडका असणारा पांडुरंग स्वतःच्या मस्तकावर श्रीशंकराला धारण करतो. पांडुरंगाच्या डोक्यावर शिवाच्या पिंडीचा आकार दिसतो. दुसरी गोष्ट म्हणजे पांडुरंग स्वतःच श्रीशंकराचे गुणगान करतो. या अर्थाने देखील तो शंकराला डोक्यावर घेतो असे म्हणता येईल. कारण एखाद्याचे गुणगान करणे म्हणजे त्याला मस्तकी बसवणे. तेच पांडुरंगाने केले आहे. पण समर्थ पुढे म्हणतात की ज्या विठ्ठलाने श्रीशंकराला आपल्या शिरावर घेतले आहे, त्या भगवान शंकरांच्या हृदयात देखील रामानामाचा ध्यास आहे. या ठिकाणी श्रीरामाचे आणि रामनामाचे महत्व फारच सुंदररित्या आपल्याला पटवून दिले आहे. आणखी एक गोष्ट म्हणजे समर्थ रामनामाचे श्रेष्ठत्व आपल्या मनावर ठसवण्यासाठी वारंवार श्रीशंकराचे उदाहरण का देत आहेत याचाही विचार केला पाहिजे. ज्यांच्याकडे अथांग ज्ञान आणि वैराग्य आहे, तेच जर नामाचा आश्रय घेत असतील, तर आपल्यासारख्या सामान्य माणसाचा अहंकार गळून पडायला हवा, हाच समर्थांचा यामागील हेतू असावा.
श्रीशंकरांना रामनामाचा ध्यास लागलेला आहे. रामनाम म्हणजे जणू त्यांचा श्वास आहे. अशा पद्धतीचा ध्यास आपल्यालाही लागावा अशीच समर्थांची अपेक्षा आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे महान तपसामर्थ्य अंगी असणारे भगवान शंकर जेव्हा सातत्याने रामनाम जपतात, तेव्हा आपण तर सामान्य माणसे! या श्लोकात भगवान शंकरांबद्दल बोलताना समर्थ म्हणतात, “स्वये निवाला तापसी चंद्रमौळी. ” इथे निवाला शब्दाचे दोन अर्थ घेता येतात. पहिला अर्थ म्हणजे रामनामामुळे त्यांच्या जीवाला शांती लाभली. दुसरा अर्थ आपल्याला परिचित आहे. तो म्हणजे भगवान शंकरांनी जेव्हा हलाहल (विष) प्राशन केले तेव्हा त्यांच्या कंठाचा जो दाह होऊ लागला, तो कशानेही शमेना. त्यांनी मस्तकी गंगा धारण केली, गळ्याभोवती शीतल नाग धारण केला, शीतल असणारा चंद्र मस्तकी धारण केला. परंतु त्यांचा दाह केवळ रामनामानेच शांत झाला. या अर्थानेही ‘ निवाला ‘ हा शब्द वापरला आहे.
श्रीराम हे समर्थांचे आराध्य दैवत आहे. त्यांना नेहमी तो समोर दिसत असतो. म्हणून ते कधीही ‘ तो राम ‘ म्हणत नाही. तर ‘ हा राम ‘ असे म्हणतात. एवढी त्यांची रामाशी एकरूपता आहे. पांडुरंगाने ज्यांना मस्तकी धारण केले आहे असे श्रीशंकर सुद्धा रामानामाचा ध्यास घेतात, तेव्हा असे पावन, पवित्र असे रामनाम आपली देखील अंतकाळी या भवसागरातून सुटका करील असे समर्थांना सांगायचे आहे.
स्वसंवाद ::
१. पंढरीचा विठ्ठल आणि कैलासीचा राणा शिव यांच्यात जर कोणतेही द्वैत नाही, तर मी मात्र जाती-पाती, पंथ किंवा संप्रदायांच्या खोट्या भेदांमध्ये का अडकून पडलो आहे?
२. संसारातील वेगवेगळ्या संकटांमुळे किंवा वासनांमुळे जेव्हा माझ्या मनाचा ‘दाह’ होतो, तेव्हा मी तो शांत करण्यासाठी बाह्य गोष्टींकडे धावतो, की भगवान शंकरांप्रमाणे रामनामाचा आश्रय घेतो?
३. समर्थांना प्रभू श्रीराम जसे ‘हा राम’ म्हणून अगदी जवळ (अंतर्यामी) भासतात, तशी आत्मीयता आणि ओढ मला कधी नाम घेताना जाणवते का?
४. “अंतकाळी हाच राम आपल्याला सोडवणार आहे” हे अंतिम सत्य ठाऊक असूनही, मी माझा आजचा अमूल्य वेळ केवळ नश्वर गोष्टींची चिंता करण्यातच घालवत आहे का?
☆ मानसशास्त्राची पदवी…– लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुति – श्री मनोहर जांबोटकर ☆
☆
वर्गात प्राध्यापकांनी मानसशास्त्राचा तास घ्यायला सुरुवात केली होती. तेवढ्यात मागून एका मुलाने शिट्टी वाजवली. प्राध्यापकांनी शिट्टी कोणी वाजवली, असं विचारल्यावर संपूर्ण वर्ग शांत बसला. मात्र कोणीच नाव सांगितलं नाही.
सरांनी हातातला खडू खाली ठेवला आणि म्हणाले, ”आपला आजचा तास इथेच संपतो आहे. पण राहिलेला वेळ सार्थकी लावण्यासाठी मी तुम्हाला कालच रात्री घडलेला एक किस्सा सांगतो. “
किस्सा ऐकण्यासाठी सर्व विद्यार्थ्यांनी कान टवकारले.
“काल रात्री उशिरापर्यंत मला झोप येत नव्हती. वेळ काढायचा म्हणून गाडीत पेट्रोल भरून येऊ, असा विचार माझ्या मनात आला म्हणून गाडी काढून मी पेट्रोल भरून घेतलं. पेट्रोल भरल्यावर सहजच मी एका शांत रस्त्यावर गाडी वळवली. रस्त्याच्या कोपऱ्यावर एक अतिशय मादक, सुंदर ललना उभी होती. मी गाडी तिच्याजवळ थांबवून तिला विचारलं की मॅडम, मी आपली काही मदत करू शकतो का? हो, मला घरापर्यंत सोडू शकलात तर फार बरं होईल. गाडीचा दरवाजा उघडून मी तिला आत घेतलं आणि तिच्या घराच्या दिशेने गाडी वळवली. वाटेत आम्ही विविध विषयांवर चर्चा करत होतो. सौन्दर्यासोबतच बुद्धिमत्तेची देणगी लाभलेल्या निवडक स्त्रियांमध्ये मी तिचा समावेश करेन.
तिच्या घराशी पोहचल्यावर तिने लाजत लाजत कबूल केले की माझ्या सहृदय वागण्यामुळे ती माझ्या प्रेमात पडली आहे. मी ही तिच्या सौन्दर्याची आणि बुद्धिमत्तेची तारीफ करत तिच्या प्रेमात पडल्याची कबुली तिला दिली. एकमेकांशी बोलताना मी तिला माझ्या पेशाबद्दल सांगितलं. निरोप घेताना आम्ही फोन नंबरची अदलाबदल केली. अगदी शेवटच्या क्षणी तिने मला सांगितलं की तिचा भाऊ मी शिकवत असलेल्याच महाविद्यालयात शिकतो, त्यामुळे होणारा दाजी या नात्याने मी त्याची काळजी घ्यावी. मी तिला त्याचं नाव विचारलं. त्यावर तिने उत्तर दिलं की तुम्ही त्याला त्याच्या खास सवयीवरून लगेच ओळखाल…
‘तो अतिशय उत्तम शिट्टी वाजवतो. ‘
प्राध्यापकांच्या या वाक्यावर अख्खा वर्ग मगाशी शिट्टी वाजवलेल्या विद्यार्थ्यांकडे बघायला लागला.
प्राध्यापक महाशय त्या विद्यार्थ्याकडे बघून हसून म्हणाले, ” माझी मानसशास्त्राची पदवी / ज्ञान मी विकत घेतलेलं नाही तर स्वकष्टाने अर्जित केलं आहे.
निघ बाहेर वर्गाच्या… “
*
लेखक:अज्ञात
प्रस्तुती :श्री मनोहर जांबोटकर
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
☆ “ऑपरेशन सिंदूर” – लेखक : ले. जन. सुदर्शन हसबनीस (नि.) – अनुवाद : डॉ. प्रसाद कुलकर्णी ☆ परिचय – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
पुस्तक : ऑपरेशन सिंदूर
लेखक : लेफ्टनंट जनरल सुदर्शन हसबनीस (निवृत्त.)
अनुवाद : डॉ. प्रसाद कुलकर्णी
पाने : २३६
किंमत : ₹३९५ / –
हे पुस्तक एप्रिल 2025 मध्ये घडलेल्या पहलगामवरील भीषण दहशतवादी हल्ल्याचे आणि तत्पश्चात भारताने ऑपरेशन सिंदूरच्या माध्यमातून दिलेल्या निर्णायक लष्करी प्रतिसादाचे सविस्तर आणि प्रभावी वर्णन सादर करते.
पाकिस्तानच्या पाठिंब्याने कार्यरत दहशतवादी पायाभूत संरचनेवर भारताने संयमाच्या भूमिकेतून बाहेर पडत गुप्तचर आधारित, अचूक हवाई व जमिनीवरील कारवाया कशा प्रकारे केल्या, या धोरणात्मक परिवर्तनाचा सखोल ऊहापोह पुस्तकात मांडलेला आहे.
सशस्त्र दलांनी हाती घेतलेल्या विविध महत्त्वपूर्ण मोहिमा तसेच घटनेनंतर घडलेल्या जटिल राजनैतिक प्रयत्नांचेही यात तपशीलवार विश्लेषण आले आहे.
प्रत्यक्षदर्शींच्या साक्षी, घटनाक्रमांचे तटस्थ विवेचन आणि विश्लेषणात्मक दृष्टिकोन यांच्या माध्यमातून, या घडामोडींनी भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षा धोरणात तसेच प्रादेशिक स्थैर्यात कसा महत्त्वपूर्ण व दीर्घकालीन बदल घडवून आणला, हे पुस्तक प्रभावीपणे उलगडते.
… सुस्पष्ट भाषा, तार्किक रचना आणि सोप्या पण प्रभावी शैलीमुळे हे पुस्तक विविध स्तरावरील वाचकांसाठी सहज वाचनीय तसेच पूर्णतः समजण्यास सुलभ ठरते.
परिचय : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो.9619800030
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(डा. मुक्ता जीहरियाणा साहित्य अकादमी की पूर्व निदेशक एवं माननीय राष्ट्रपति द्वारा सम्मानित/पुरस्कृत हैं। साप्ताहिक स्तम्भ “डॉ. मुक्ता का संवेदनात्मक साहित्य” के माध्यम से हम आपको प्रत्येक शुक्रवार डॉ मुक्ता जी की उत्कृष्ट रचनाओं से रूबरू कराने का प्रयास करते हैं। आज प्रस्तुत है डॉ मुक्ता जी की मानवीय जीवन पर आधारित एक विचारणीय आलेख सहनशक्ति बनाम दण्ड। यह डॉ मुक्ता जी के जीवन के प्रति गंभीर चिंतन का दस्तावेज है। डॉ मुक्ता जी की लेखनी को इस गंभीर चिंतन से परिपूर्ण आलेख के लिए सादर नमन। कृपया इसे गंभीरता से आत्मसात करें।)
(डॉ मुक्ता जी द्वारा रचित एक भजन – ये दुनिया दो दिन का मेला / स्वर- रुखसार, सौजन्य – तरूनम चैनल)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – डॉ. मुक्ता का संवेदनात्मक साहित्य # ३३२ ☆
☆ सहनशक्ति बनाम दण्ड… ☆ डॉ. मुक्ता ☆
‘युगों -युगों से पुरुष स्त्री को उसकी सहनशीलता के लिए ही दण्डित करता आ रहा है,’ महादेवी जी का यह कथन कोटिश: सत्य है,जिसका प्रमाण हमें गीता के इस संदेश से भी मिलता है कि ‘अन्याय करने वाले से अधिक दोषी अन्याय सहन करने वाला होता है’,क्योंकि उसकी सहनशीलता उसे और अधिक ज़ुल्म करने को प्रोत्साहित करती है। इसलिए एक सीमा तक तो सहनशक्ति की महत्ता स्वीकार्य है,परंतु उसे आदत बना लेना कारग़र नहीं है। इसलिए मानव में विरोध व प्रतिकार करने का सामर्थ्य होना आवश्यक है। वास्तव में वह व्यक्ति मृत के समान है,जो ग़लत बात को ग़लत ठहरा कर विरोध नहीं जताता। इसके प्रमुखत: दो कारण हो सकते हैं– आत्मविश्वास की कमी और असीम सहनशीलता। यह दोनों स्थितियां ही भयावह और मानव के लिए घातक हैं। आत्मविश्वास से विहीन मानव का जीवन पशु-तुल्य है,क्योंकि जो आत्मसम्मान की रक्षा नहीं कर सकता; वह परिवार,समाज व देश के लिए क्या करेगा? वह तो धरती पर बोझ है; न उसकी घर-परिवार में इज़्ज़त होती है,न ही समाज में उसे अहमियत प्राप्त होती है। अत्यधिक सहनशीलता के कारण वह शत्रु अर्थात् प्रतिपक्ष के हौसले बुलंद करता है। परिणामत: समाज में आलसी व कायर लोगों की संख्या में इज़ाफा होने लगता है। प्राय: ऐसे लोग संवेदनहीन होते हैं और उनमें साहस व पुरुषत्व का अभाव होता है।
नारी को सदैव दोयम दर्जे का प्राणी स्वीकारा जाता है, क्योंकि उसमें अपना पक्ष रखने का साहस नहीं होता और वह शांत भाव से समझौता करने में विश्वास रखती है। इसके पीछे कारण कुछ भी रहे हों; पारिवारिक,सामाजिक,आर्थिक या उसका समर्पण भाव– सभी नारी को उस मुक़ाम पर लाकर खड़ा कर देते हैं,जहां वह निरंतर ज़ुल्मों की शिकार होती रहती है। पुरुष दंभ के सम्मुख वह प्रतिकार व विरोध में अपनी आवाज़ नहीं उठा सकती। इस प्रकार पुरुष उस पर हावी होता जाता है और समझ बैठता है कि वह पराश्रिता है; उसमें साहस व आत्म-विश्वास की कमी है। सो! वह उसके साथ मनचाहा व्यवहार करने को स्वतंत्र है। इस प्रकार यह सिलसिला चल निकलता है। अवमानना,तिरस्कार व प्रताड़ना उसके गले के हार अर्थात् विवशता बन जाते हैं और उसके जीने का मक़सद व उपादान बन जाते हैं,जिसे वह नियति स्वीकार अपना जीवन बसर करती रहती है।
यदि हम उक्त तथ्य पर दृष्टिपात करें, तो नियति व स्वीकार्यता-बोध मात्र हमारी कल्पना है,जिसे हम सहजता व स्वेच्छा से अपना लेते हैं। यदि व्यक्ति प्रारंभ से ही ग़लत बात का प्रतिरोध करता है और अपने कर्म को अंजाम देने से पहले सोच-विचार करता है,उसके हर पहलू पर दृष्टिपात करता है– शत्रु के बुलंद हौसलों पर ब्रेक लग जाती है। मुझे स्मरण हो रही हैं, 2007 में प्रकाशित स्वरचित काव्य-संग्रह की अंतिम कविता की पंक्तियां– ‘बहुत ज़ुल्म कर चुके/ अनगिनत बंधनों में बाँध चुके/ मुझ में साहस ‘औ’ आत्म- विश्वास है इतना/ छू सकती हूं मैं/ आकाश की बुलंदियां।’ जी हाँ! यह संदेश है नारी जाति के लिए कि वह सशक्त,सक्षम व समर्थ है। वह आगामी आपदाओं का सामना कर सकती है। परंतु वह पिता,पुत्र व पति के बंधनों में जकड़ी,ज़ुल्मों को मौन रहकर सहन करती रही,क्योंकि उसने अंतर्मन में संचित शक्तियों को पहचाना नहीं था। परंतु अब वह स्वयं को पहचान चुकी है और आकाश की बुलंदियों को छूने में समर्थ है। आज की नारी ‘अगर देखना है मेरी उड़ान को/ थोड़ा और ऊंचा कर दो/ आसमान को’ में झलकता है उसका अदम्य साहस व अटूट विश्वास,जिसके सहारे वह हर कठिन कार्य को कर गुज़रती है और ऐलान करती है कि ‘असंभव शब्द का उसके शब्दकोश में स्थान है ही नहीं; यह शब्द तो मूर्खों के शब्दकोश में पाया जाता है।’
परंतु 21वीं सदी में भी महिलाओं की दशा अत्यंत शोचनीय व दयनीय है। वे आज भी पिता,पति व पुत्र द्वारा प्रताड़ित होती है,क्योंकि तीनों का प्रारंभ ‘प’ से होता है। सो! वे उनके अंकुश से आजीवन मुक्त नहीं हो पाती। घरेलू हिंसा,अपनों द्वारा उसकी अस्मिता पर प्रहार, फ़िरौती, दुष्कर्म, तेज़ाब कांड व हत्या के सुरसा की भांति बढ़ते हादसे उनकी सहनशक्ति के ही दुष्परिणाम हैं। यदि बुराई को प्रारंभ में ही दबाकर समूल नष्ट कर दिया जाता तो परिदृश्य कुछ और ही होता। महिलाएं पहले भी दलित थीं,आज भी हैं और कल भी रहेंगी। उनके अतीत,वर्तमान व भविष्य में कोई परिवर्तन संभव नहीं हो सकता; जब तक वे साहस जुटाकर ज़ुल्म करने वालों का सामना नहीं करेंगी।
वैसे यह नियम बच्चों,युवाओं व वृद्धों सब पर लागू होता है। उन्हें आगामी आपदाओं,विषम व असामान्य परिस्थितियों का डटकर मुकाबला करना चाहिए,क्योंकि हौसलों के सम्मुख कोई भी टिक नहीं सकता। ‘लहरों से डरकर नौका पार नहीं होती/ कोशिश करने वालों की कभी हार नहीं होती।’ सोहनलाल द्विवेदी जी इस कविता के माध्यम से यह संदेश देते हैं कि यदि आप तूफ़ान से डर कर व लहरों के उफ़ान को देख कर अपनी नौका को बीच मंझधार नहीं ले जाओगे तो नौका कैसे पार उतर पाएगी? संघर्ष रूपी अग्नि में तप कर ही सोना कुंदन बनता है। इसलिए कठिन परिस्थितियों के सम्मुख कभी भी घुटने नहीं टेकने चाहिएं तथा मैदान-ए-जंग में मन में इस भाव को प्रबल रखने की दरक़ार है कि ‘तुम कर सकते हो।’ यदि निश्चय दृढ़ हो, हौसले बुलंद हों,दुनिया में असंभव कुछ भी नहीं। नैपोलियन बोनापार्ट भी यही कहते थे कि असंभव शब्द मूर्खों के शब्द कोश में होता है। इस नकारात्मक भाव को अपने ज़हन में प्रविष्ट न होने दें –’जैसी दृष्टि,वैसी सृष्टि तथा नज़रें बदलते ही नज़ारे बदल जाते हैं और नज़रिया बदलते ज़िंदगी।’ यदि नारी यह संकल्प कर ले कि वह अकारण प्रताड़ना सहन नहीं करेगी और उसका साहसपूर्वक विरोध करेगी, ‘तो क्या’ और अब मैं तुम्हें दिखाऊँगी कि ‘मैं क्या कर सकती हूं।’ उस स्थिति में पुरुष भयभीत हो जायेगा और अपने मिथ्या सम्मान की रक्षा हेतु मर्दांनगी नहीं दिखायेगा। धीरे-धीरे दु:ख भरे दिन बीत जायेंगे व खुशियों की भोर होगी,जहाँ समन्वय,सामंजस्य ही नहीं; समरसता भी होगी और ज़िंदगी रूपी गाड़ी के दोनों पहिए समान गति से दौड़ेंगे।
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही 
