(हिंदी साहित्य के सशक्त हस्ताक्षर डॉ. राकेश ‘चक्र’ जी की अब तक लगभग तेरह दर्जन से अधिक मौलिक पुस्तकें ( बाल साहित्य व प्रौढ़ साहित्य ) तथा लगभग चार दर्जन साझा – संग्रह प्रकाशित तथा कई पुस्तकें प्रकाशनाधीन।लगभग चार दर्जन साझा – संग्रह प्रकाशित तथा कई पुस्तकें प्रकाशनाधीन। कई कृतियां पंजाबी, उड़िया, तेलुगु, अंग्रेजी आदि भाषाओँ में अनूदित । कई सम्मान/पुरस्कारों से सम्मानित/अलंकृत। भारत सरकार के संस्कृति मंत्रालय द्वारा बाल साहित्य के लिए दिए जाने वाले सर्वोच्च सम्मान ‘बाल साहित्य श्री सम्मान’ और उत्तर प्रदेश सरकार के हिंदी संस्थान द्वारा बाल साहित्य की दीर्घकालीन सेवाओं के लिए दिए जाने वाले सर्वोच्च सम्मान ‘बाल साहित्य भारती’ सम्मान, अमृत लाल नागर सम्मान, बाबू श्याम सुंदर दास सम्मान तथा उत्तर प्रदेश राज्य कर्मचारी संस्थान के सर्वोच्च सम्मान सुमित्रानंदन पंत, उत्तर प्रदेश रत्न सम्मान सहित बारह दर्जन से अधिक राजकीय प्रतिष्ठित साहित्यिक एवं गैर साहित्यिक संस्थाओं से सम्मानित एवं पुरुस्कृत।
भाद्रपदातील शिरव्याचा पाऊस हळुहळु पाऊल उचलू लागला तसे गणेश चतुर्थीचे वेध घरादाराला लागले. गोल बाजारातील प्रत्येक ओळीतील दुकाने विविधतेने सजली. एका ओळीत पानं फुलं, अत्तर, हळदकुंकू, गुलालबुक्याची मनमोहक रास रचली गेली. सगळ्या ओळखीचा सणासुदीचा मिश्रगंध विहरु लागला. तशी लहानथोरांची लगबगही वाढली होती. साफसफाई, आराशीचे बेत इ कामात सारी गुंतली होती. छोट्या अथर्वला हे खुपच नवीन होते म्हणजे आता त्याला थोडे कळायला लागले होते. त्यापाठोपाठ त्याचे प्रश्नही लुडबुड करू लागले. “आबा, गणपतीबाप्पा कसा येणारे? मग तो माझ्याशी खेळेल ना? मी माझे सगळे खेळणे देईन त्याला! मग तो माझा दोस्त होईल ना? तो खुप खुप दिवस राहील नं आपल्या घरी? ” आबांनी त्याला जवळ घेतले, “बाळा गणपतीबाप्पाला आपण आणायला जाणार आहोत. मग ह्या सुंदर मखरात बसवून त्याची पुजा आणि आरती करणार, नंतर बाप्पाला मोदक आवडतात किनई म्हणुन मोदकाचा प्रसाद करणार आहोत. तो खुप दिवस राहणार हं आपल्याकडे! तो पाहुणा म्हणुन येतोय ना मग त्याचं स्वागत कसं करायचं? ” “आनंदाने! ” गणपती बाप्पा मोरया म्हणत टाळ्या पिटत अथर्व घरभर फिरत राहिला.
पिवळं पितांबर नेसलेला, गाईसोबत निवांत बसलेला आणि हाती मोदक असलेला हसरा बाप्पा अथर्वच्या घरी सुंदर मखरात बसला. अथर्व मोठ्या उत्सुकतेने डोळेभरून बाप्पाला मनात साठवत होता. पूजा, आरती, प्रसाद सगळ्यात तो पुढे पुढे करत होता. त्याचा आनंद बघुन सगळेच खुश होते. महत्वाचे म्हणजे आज तो बाप्पासमोर सर्वांसोबत पंगतीत बसून आपल्या हाताने जेवला होता.
या सगळ्या गडबडीत अथर्वला बाप्पाशी संवाद साधताच येत नव्हता. संध्याकाळी पाहुणे मंडळी गेल्यावर सांजवातीला आजीने अथर्वला मांडीवर घेऊन भजनं, स्तोत्र म्हटले. बाबाने रोषणाई सुरु केली होती. रंगीत लाईट्सच्या माळांमध्ये बाप्पा अजुनच खुलून दिसू लागले. फुलं, उदबत्त्या आणि धुपाच्या सुगंधात घर दरवळून निघालं होतं.
दिवसभरातल्या मजा, मस्तीने अथर्व पेंगु लागला तसं आई त्याला उचलून खोलीत नेऊ लागली; अथर्व चटकन जागा झाला. “मी आजी, आबांसोबत इथेच बाप्पा समोर झोपणार म्हणुन रडायला लागला. आबांनी त्याला जवळ घेतले “बरं, बरं झोपू हं आपण! ” लगेच तो झोपुनही गेला. मध्येच कधीतरी त्याला जाग आली, त्याने बाप्पाकडे बघितले, बाप्पाच्या चेहऱ्यावर फोकस लाईटचा उजेड दिसत होता. तो उठून जवळ गेला, “बाप्पा तू झोपला नाहीस? तुला त्रास होतोय ना? थांब हं! ” बाप्पाच्या तोंडावरचा उजेड पाहुन अथर्वला वाईट वाटले, त्याने सरळ जाऊन बाबाला उठवले, “बाबा उठ ना, तो लाईट बंद कर, बाप्पाला झोप येत नाहीये, त्याच्या तोंडावर उजेड येतोय! ” पिल्लुच्या बोलण्याने बाबाचे डोळे खाडकन उघडले, ” अरेच्चा खरंच की! आपल्यालाही बालपणी बाप्पाबद्दल असेच काही वाटायचे. शेजाऱ्यांकडे बाप्पाचं कौतुक आरास पाहुन रेंगाळताना घरी जावंच वाटेना, किती हट्ट करुन घरी गणपती बाप्पा बसवला होता.
एकदा आईसोबत गौरी विसर्जनाला नदीवर गेलो असताना मातीचा छोटासा गणपती तयार केला आणि आईने परडी देवासमोर ठेवताच त्यावर हळुच ठेवून दिला. आपल्याकडे नाही मांडत रे गणपती म्हणत आईने चांगलाच धपाटा दिला. “कोण करणार त्याचं सगळं? बाबांची फिरतीची नोकरी, तू काय आज करशील उद्या मात्र मलाच करावं लागेल. माझ्यामागे बाकीचं काय कमी आहे? ” डोळ्यांना अश्रुधारा लागल्या होत्या. बाबांनी जवळ घेतलं होतं, “हे बघ बेटा, पाहुणा घरी आला की आपण कशी त्याची वास्तपुस्त करतो, वेळ देतो, पक्वान्न करतो. त्याहुन जास्त बाप्पाचं करावं लागेल. मग? आपला सार्वजनिक गणपती आहेच ना! ” डोळे पुसत आपण म्हणालो होतो, “मी करीन सर्व, प्रॉमिस बाबा तुम्हाला त्रास होऊ देणार नाही. अगदी अभ्यासही! ” त्या दीड दिवसात माझी परीक्षाच होती. नंतर पाच दिवस आणि मग दहा दिवसाचा गणपती कधी झाला ते कळलं देखील नाही. श्रावण सरत आला की दहावेळा गणेशचतुर्थी विचारून आईला भंडावून सोडायचो. कमी खर्चात वेगळ्या सजावटीचे बेत बाबांशी चर्चा करुन लिहुन ठेवायचे. प्राणप्रतिष्ठा करताना बाप्पाच्या हृदयाशी आपल्या हृदयाचं संधान करताना थेट त्याच्या डोळ्यात बघताना किती काय जाणवायचं आपल्याला! ते गोंडस गोजिरं रूप साठत रहायचं काळजात. उत्सवाचे दहा दिवस संपायला आले की, बाप्पाची आरती करताना डोळे पाणावायचे. हे निखळ जगणं समाजाच्या चाकोरीत विसरतच गेलो आपण! ही आपलीच कॉपी आहे. तीच निरागसता आनंदाने आणि कृतज्ञतेने जपत बाबाने लाईट बंद केला, चला तुम्हीही झोपा आता. ” अथर्व हसून पुन्हा आबाच्या कुशीत शिरला. असेच दहा दिवस बाप्पाच्या पाहुणचारात आनंद उल्हासात कधी पार पडले कळलेच नाही.
विसर्जनाचा दिवस उजाडला आणि अथर्व जरासा शांत शांत भासू लागला. हॉलमधुन जराही दुसरीकडे जात नव्हता. जेवण खेळणं सगळं तिथेच. आबांनी त्याला गणपती बाप्पाच्या बुद्धी तल्लखतेच्या खुप गोष्टी सांगितल्या होत्या. त्याला विश्वप्रदक्षिणेची गोष्ट खुप आवडली होती. बाप्पा त्याच्या घरी जाणार याचीही गोष्ट सांगितली होती. अविश्वासून त्याने विचारले, “आपलाही बाप्पा जाणार का त्याच्या घरी? ” आबा म्हणाले, “हो रे बाळा त्याची आई वाट बघत असणार किनई, त्यालाही त्याच्या मम्माची आठवण येत असेल. सुट्टीत तू नाही का मामाकडे रहायला जात, तसाच बाप्पाही आपल्याकडे येतो. आपण आनंदाने निरोप देऊया हं त्याला, मग तो परत पुढच्यावर्षी आपल्याकडे येईल. ”
बाप्पाच्या निरोपाची आरती झाली. काल्याचा प्रसाद, शिदोरी सगळं सोबत घेवून झालं. गणपती बाप्पा मोरया! मंगलमूर्ती मोरया! बोलो गजानन महाराज की जय! जोशात गर्जना झाली आणि बाप्पांना चौरंगावरून बाबाने हळुच हलवून उचलले. अथर्वचा चेहरा कोमेजल्या फुलासारखा दिसत होता. कारमधल्या आबांच्या मांडीवरचा प्राण ओतलेला गणपती आणि आजीच्या मांडीवरचा अथर्व समान धाग्याने अंतरसंवाद साधत होते. नकळत त्याच्या डोळ्यांतून अखंड अश्रूधारा वाहू लागल्या होत्या. तलावात गोंडस हसऱ्या बाप्पाचं हळुहळु विसर्जित होणारं रूप डोळ्यात साठवत सगळी मंडळी निघाली. अथर्व मम्माला घट्ट बिलगला होता…
*मदत माग मदत तयार आहे – माझा एक एकदम वेगळा अनुभव.. *
सगळ्याच संत महंतांचे आपल्या सगळ्यांकरता खूप छान छान संदेश आहेत.
श्री स्वामी समर्थ यांचं छानच बोधवाक्य आहे –
“मदत माग मदत तयार आहे”.
हे आपल्याला माहित असूनही आपण बहुतेक वेळा गरज असताना मदत मागण्यात कमीपणा समजतो किंवा आपला अहंकार आड येतो. आणि त्यामुळे चांगली संधी आपल्या हातून जाते, आणि काही वेळा आपल्याला त्रास पण सहन करावा लागतो.
जेव्हा केव्हा आपण काही अडचणीत असतो आणि मदतीची गरज असते, तेव्हा मोकळ्या मनानी मदत जरूर मागावी.
मला हे वाक्य खूप आवडतं. मला कुठली पण अडचण आली तर मी निसंकोचपणे बायकोला मदत मागतो, मुली/ जावई यांना मदत मागतो, मित्रांना मदत मागतो, आणि अगदी अनोळखी लोकांना पण मदत मागतो_ आणि त्यामुळे सगळ्या अडचणींना उत्तर सापडते.
आज माझा एक रस्त्यावरचा अनुभव सांगतो.
आपल्याला काहीतरी कारणाकरता बँकेत जावेच लागते. ऑनलाइन मुळे ते खूप कमी झाले आहे. तरी पण एखादी चक्कर केव्हातरी मारावीच लागते.
एकदा काहीतरी महत्त्वाच्या कामाकरता मला बँक ऑफ महाराष्ट्र मध्ये जायचे होते.
बँक आमच्या घरापासून चालण्याच्या साधारण दहा-बारा मिनिटे अंतरावर आहे. घरून थोडं पुढे गेल्यावर चांगला चढ असलेला रस्ता आहे, नंतर कोथरूड कर्वेनगर हा रस्ता क्रॉस करायचा आणि पलीकडे बँक.
आता चढ रस्ता चढून जाणं मला जरा मुश्कील होतं आणि ट्रॅफिक चा रस्ता क्रॉस करणं पण मुश्किल होतं.
म्हणून विचार केला रिक्षा करून जावं, बँकेच्या दाराशी उतरावं, आणि काम झाल्यावर रस्ता क्रॉस करावा आणि चालत उतारावरून घरी यावं.
रिक्षेने बँकेत गेलो, काम झालं, आणि बाहेर आलो.
आता महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे रस्ता क्रॉस करणे. त्या स्पॉटला तीन रस्ते मिळतात ट्रॅफिकचा मोठा आडवा रस्ता आणि आणि चढ असलेला तिसरा रस्ता.
ऑटो रिक्षा, टेम्पो, कार, स्कूटर, यांची जबरदस्त वाहतूक या रस्त्यांवर असते. ह्या स्पॉटला रस्ता क्रॉस करणारे लोक फारच कमी कमी असतात कारण पलीकडच्या साईडला दुकाने /मार्केट वर नाहीत.
मी रस्ता क्रॉस करण्याकरता संधी मिळते का म्हणून डावी उजवीकडे बघत होतो पण कुठेही ट्रॅफिक मध्ये गॅप मिळत नव्हती. पाच मिनिटे झाली पण मी त्याच जागेवर उभा होतो.
अशा वेळेस बावधन चा रस्ता क्रॉस करण्याकरता असलेली म्हैस आठवली. म्हशी बरोबर रस्ता क्रॉस करणे म्हणजे एकदम सेफ. आणि जेव्हा म्हैस नसेल तेव्हा रस्ता कसा करावा याबद्दल म्हशी बरोबरच्या मुलांनी मला दिलेला संदेश पण आठवला. _(काका म्हैस नसेल तेव्हा रस्ता एकट्याने कधीही क्रॉस करायचा नाही. जेव्हा कोणी रस्ता क्रॉस करत असेल तेव्हा त्यांच्याबरोबर रस्ता क्रॉस करायचा. आणि कोणी म्हणजे कोणीही नाही, तर एखादी तरुणी रस्ता क्रॉस करत असेल तेव्हाच तिच्या बाजू बाजूनी रस्ता क्रॉस करायचा. एकदम सेफ. कारण क्रॉस करणाऱ्या तरुणी कडे बघून सगळे वाहनचालक आपली स्पीड कमी करतात). _
इथे म्हैस तर नव्हतीच, आणि रस्ता क्रॉस करणारं कोणीच नव्हतं, तरुणी भेटण्याचा चान्स तर झिरो. माझं डावीकडे बघ उजवीकडे बघ चालू होतं पण पुढे जाण्याची हिंमत होत नव्हती.
सध्या बहुतेक चौकांमध्ये पोपटी जॅकेट घातलेले ट्रॅफिक कंट्रोलर उभे असतात. लोकांनी सिग्नल पाळावे म्हणून शिट्टी वाजवून / हात दाखवून ते ट्रॅफिक वर नियंत्रण ठेवत असतात.
मी उभा होतो तिथे माझ्याच समोर रस्त्याच्या पलीकडे कंट्रोलर उभे होते आणि त्यांचे शिट्ट्या मारणे सुरू होते. तिकडे लक्ष देणारे लोक फारच थोडे असतात, त्यामुळे ट्रॅफिक सुसाट डावी उजवीकडून सुरू होता, आणि चढ चढून येणारा आणि चढ उतरणारा ट्रॅफिक पण सुरू होता.
मला एकदम स्वामींचं वाक्य आठवलं (मदत माग मदत तयार आहे) आणि मी हात वर करून आणि मान हलवत पलीकडे उभे असलेल्या ट्रॅफिक कंट्रोलरचं लक्ष माझ्याकडे वेधण्याकरता प्रयत्न केला.
आणि त्यांना खुणा करून सुचवलं, की ट्रॅफिक मुळे बराच वेळ झाला तरी मला रस्ता क्रॉस करता येत नाहीये.
नशिबाने त्यांचं लक्ष माझ्या हातवारे करण्याकडे गेलं. आणि माझी अडचण त्यांना समजली असावी.
आणि आश्चर्य म्हणजे, लगेचच ते शिट्टी वाजवत रस्ता क्रॉस करत माझ्याकडे यायला निघाले. मला वाटलं ते रस्त्याच्या मध्यापर्यंत येतील आणि माझ्या बाजूच्या ट्रॅफिक ला हात दाखवून ट्रॅफिक थोडा स्लो करून देतील, जेणेकरून मी त्यांच्यापर्यंत पोहोचेन आणि नंतर ते पुढच्या साईडच्या ट्रॅफिकला हात दाखवून मला पुढे जायला ट्रॅफिक थोडा स्लो करून देतील.
मी वर बघून स्वामींना नमस्कार केला, आणि गंमत म्हणजे ट्रॅफिक पोलीस चक्क माझ्यापर्यंत पोहोचले, त्यांनी त्यांचा उजव्या हात माझ्याकडे केला आणि मला हात धरायला सांगितले. आणि चक्क माझा हात धरून त्यांनी पूर्ण रस्ता क्रॉस करून मला पलीकडे नेलं.
तिथेच उताराचा रस्ता सुरू होतो. त्यांनी मला खुणेनी विचारलं – तुम्हाला उतारावर जायचंय, का हा पण रस्ता क्रॉस करायचा आहे. मी त्यांना उतारा कडे जायचंय असं सांगितलं. त्यांचं लगेच ट्रॅफिकला कंट्रोल करण्याचं काम सुरू झालं.
मी वाकून त्यांना नमस्कार केला आणि धन्यवाद दिले. वर बघून स्वामींना नमस्कार केला आणि उताराच्या रस्त्याने घराकडे निघालो. _ पाच मिनिटात सुरक्षितपणे घरी पोहोचलो.
मंडळी अशाप्रकारे मदत मागितली तर स्वामींच्या कृपेने मदत मिळते आणि आपलं काम सोपं होतं, अडचण दूर होते.
या अनुभवानी मला माझ्याकरता एक छान बोधवाक्य तयार करता आलं – जेव्हा आपल्याला मदत लागेल तेव्हा निसंकोचपणे समोरच्याला मदत मागायची, आणि आपल्या समोरच्या कोणाला आपली मदत पाहिजे असेल तर ती मदत आनंदाने आणि खुल्या दिलाने आपण त्याला करायची.
संध्याकाळी शाळा, ऑफिसेस सुटल्यावर माणसं, विद्यार्थी आणि गाड्यांची गर्दीच गर्दी होते. घरी जाण्याच्या नादात जो तो घाईत. सिग्नलमुळं गाड्यांच्या रांगा लागलेल्या त्यातही काहीजण जमेल तशी गाडी पुढे घुसण्याच्या प्रयत्नात तर काही बावळट विनाकारण हॉर्न वाजवतात. चौकातल्या गर्दीत मी थांबलेलो. बाजूला पोलिस असल्यानं बऱ्याच गाड्या नाईलाजानं थांबलेल्या तरीही एकदोन गाडीवाले सिग्नल तोडून गेलेच.
पंचवीस, चोवीस, तेवीस, बावीस लाल सिग्नलचे आकडे कमी कमी होत होते. दुसऱ्या बाजूचा हिरवा सिग्नल चालू असल्यानं तिकडून येणाऱ्या गाड्यांचा वेग वाढलेला. लाल सिग्नल असताना एका सुशिक्षित??? बाईंनी स्वतःचा आणि पाठीमागे बसलेल्या मुलांचा जीव धोक्यात घालून गाडी पुढे दामटली. कहर म्हणजे त्या फोनवर बोलत गाडी चालवत होत्या. चौकाच्या मधोमध सुसाट येणाऱ्या रिक्षाच्या समोर स्कूटर आली. रिक्षा आणि स्कूटरची जोरात धडक झाली असती परंतु रिक्षावाल्यानं करकचून ब्रेक मारून कशीबाशी रिक्षा थांबवली. अवघ्या दोन तीन सेकंदाच्या फरकानं स्कूटर पुढे गेल्यानं धडक टळली. हा प्रकार पाहून पोलिस आणि इतर गाडीवाले जोरात ओरडले पण फोनच्या नादात असलेल्या बाईंना ‘नक्की काय झालंय’ याची जाणीवच नव्हती. मुलं घाबरली पण बाईं मात्र ढिम्म उलट तिथं थांबावं लागल्यानं चिडलेल्या बाई हुज्जत घालायला लागल्या. रिक्षावाला भडकला.
“ओ बाई, एवढी कसली घाई, फुकट मेला असता. ”
“नीट बोला”
“काय नीट बोला. तुमच्यामुळे जीव गेला असता. थोडक्यात वाचलो. स्वतःचा नाही किमान पोरांचा तरी विचार करायचं ना”
“काही झालं नाही मग कशाला उगीच.. ”बाई अजूनही तोऱ्यातच बोलत होत्या.
“शिकलेल्या वाटता आणि असं वागता. गाडी चालवताना फोन वापरू नये एवढी साधी गोष्ट कळत नाही. ”
“अंताक्षरी खेळत नव्हते. महत्वाचा फोन होता. ”
“अहो, मग गाडी कडेला घेऊन बोलायचं. पंधरा वीस सेकंदासाठी जीव धोक्यात घालायची गरज नव्हती. हे सिग्नल काय टाइमपास म्हणून लावलेले नाहीत. चला चौकीत!! ”पोलिसांच्या बोलण्यानं बाई वरमल्या.
“सॉरी!! सॉरी!! ”म्हणत बाईंनी हात जोडले आणि सुसाट निघून गेल्या.
“सुधारणार नाही. बाईला जन्माची घाई दिसते. ”म्हणत रिक्षावालासुद्धा निघून गेला आणि गर्दी पांगली.
—-
प्रसंग काल्पनिक असला तरी वाहतुकीचे नियम पाळणं अनेकांना कमीपणाचं वाटतं. नो एंट्री तून गाडी चालवणं, सिग्नल तोडणं, गर्दीच्या ठिकाणी वेगात गाडी चालवणं, गाडी चालवताना फोनवर बोलणं, वाट्टेल तिथं आणि तशी गाडी उभी करणं याबद्दल कुणालाच काही वाटत नाही उलट कोणी समजावला गेला तर अंगावर धावून येतात. बेफिकीरपणे गाडी चालवून स्वतःबरोबर दुसऱ्यांचा जीव धोक्यात घालतात त्याबद्दल ना खंत ना खेद. ट्राफिक बाबतीत लोकं फार निर्लज्ज झालेत हेच फार काळजी करण्यासारखं आहे.
हिंदू धर्मपरंपरेत महादेवता म्हणून मानल्या गेलेल्या देवतांमध्ये महादेव, महाविष्णू, महालक्ष्मी आणि महागणेश यांचे विशेष स्थान आहे. त्यांच्या नित्यपूजेत सूर्यदेवासह या पाच देवतांचा समावेश केला जातो. याला ‘देवपंचायतन’ असे म्हटले जाते.
या पंचदेवतांमध्ये श्रीगणपतीला अग्रपूजेचा मान आहे. कोणत्याही शुभकार्याचा आरंभ गणेशस्मरण आणि गणेशपूजनाने करावा, अशी धर्मशास्त्राची आज्ञा आहे. म्हणूनच आपल्या सांस्कृतिक जीवनात ‘श्रीगणेशा’ हा शब्द केवळ प्रारंभाचा समानार्थी राहिलेला नाही; त्यामागे श्रद्धेची प्रदीर्घ परंपरा उभी आहे.
गणपती अथर्वशीर्षात त्याला—
‘त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि’ असे म्हटले आहे.
ज्ञानदेवही गणेशाची स्तुती करताना म्हणतात—
ॐ नमोजि आद्या । वेद प्रतिपाद्या । जय जय स्वसंवेद्या । आत्मरूपा ॥
गणेशस्तुती, गणेशमहात्म्य आणि गणेशोपासना यांवर विपुल वाङ्मय उपलब्ध आहे. सनातन हिंदू धर्मपरंपरेत तसेच भारतीय अध्यात्मतत्त्वज्ञानात श्रीगणेशाला अनन्यसाधारण स्थान आहे.
हे झाले धर्मशास्त्राचे. पण इतिहास श्रीगणेशाकडे कसा पाहतो?
इतिहास एखाद्या देवतेकडे श्रद्धेच्या दृष्टीने नव्हे, तर उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे पाहतो. काळ, संदर्भ, शिलालेख, मूर्ती, ग्रंथ, कलावशेष आणि अन्य उपलब्ध साधने यांच्या आधारे तो धागे शोधतो. त्या धाग्यांची सांगड घालतो. तर्क मांडतो. काही निष्कर्ष काढतो—आणि काही प्रश्न अनुत्तरितही ठेवतो.
पुढील लेखन हा श्रद्धेवर प्रश्नचिन्ह उभे करण्याचा प्रयत्न नाही. तो आहे गजमुखाच्या ऐतिहासिक प्रवासाचा मागोवा घेण्याचा एक नम्र प्रयत्न.
या शोधप्रवासातील कोणता धागा ग्राह्य वाटतो, कोणता प्रश्न विचार करायला लावतो आणि कोणता निष्कर्ष पटतो—हे ठरविण्याचा अधिकार अर्थातच वाचकांचा.
एक प्रश्न
गणपतीच्या पायाशी बसलेला तो लहानसा मूषक मला नेहमी एक प्रश्न विचारतो—
‘या गजमुखापर्यंत आपण पोहोचलो तरी कसे?’
प्रश्न साधा आहे, उत्तर मात्र साधे नाही.
आज गणपती म्हटले की आपल्या मनात एकाच वेळी अनेक गोष्टी उभ्या राहतात—मंगलारंभ, बुद्धी, सिद्धी, ऋद्धी, विघ्नहर्ता, उत्सव, भक्ती, कला आणि घराच्या उंबरठ्यावर येऊन विसावलेले एक आपलेपण.
मातीच्या मूर्तीपासून पाषाणातील भव्य शिल्पापर्यंत आणि वैदिक मंत्रापासून लोकमानसातील जयघोषापर्यंतचा त्याचा प्रवास विलक्षण आहे.
पण या प्रवासाचा आरंभ कुठे झाला? गजमुख कधी प्रकटला?
त्याच्या हातात मोदक येण्यापूर्वी, पायाशी मूषक येण्यापूर्वी, तो कोण होता? कसा होता?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना आपण केवळ एका देवतेचा मागोवा घेत नाही तर भारतीय मनाच्या बदलत्या रूपांचा मागोवा घेतो.
श्रीगणेश
आपल्या कोणत्याही मंगलकार्याचा आरंभ ‘श्रीगणेशा’ने होतो. या एका शब्दातच गणपतीचे स्थान दडले आहे. ‘गणपती’ हा शब्द ऋग्वेदातही आढळतो.
ऋग्वेदातील प्रसिद्ध ऋचा—
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे
कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् ।
ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत
आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनम् ॥
येथील ‘गणपती’ म्हणजे आज आपण ज्या गजमुख गणेशाची पूजा करतो तोच, असे सरळपणे म्हणता येत नाही.
वैदिक ‘गणपती’चा संबंध ब्रह्मणस्पती अथवा बृहस्पतीशी जोडला जातो. म्हणजे शब्द जुना पण त्याला लाभलेले आजचे गजमुख रूप नंतरचे.
याच ठिकाणी गणपतीच्या इतिहासाचा पहिला धागा हातात येतो.
‘गण’ कुठला?
‘गण’ म्हणजे केवळ देवांचा समूह नव्हे. प्राचीन समाजजीवनात विविध प्रकारचे समूह होते—गण, व्रात, संघ, पूग इ. त्या समूहाचा अधिपती म्हणजे ‘गणपती’. म्हणून ‘गणपती’ या नावामागे एखाद्या एकाकी देवतेपेक्षा सामूहिक जीवनाची जुनी सावली असावी, असे वाटते.
कदाचित देवतेचा जन्म आधी नावात झाला असेल. रूप नंतर घडले असेल.
पाषाणातील साक्ष
इतिहासाच्या धुक्यातून एखादी प्रतिमा अचानक स्पष्ट होते.
गुप्तकालीन उदयगिरीच्या सहाव्या गुहेतील गणेशप्रतिमा त्यापैकी एक. इ. स. चौथ्या-पाचव्या शतकाच्या उंबरठ्यावरची ही प्रतिमा गणेशाच्या प्राचीन प्रतिमाविकासासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. उदयगिरीतील इतर देवप्रतिमांसह तिचे अस्तित्व त्या काळातील धार्मिक विश्वात गणेशाला मिळू लागलेल्या स्थानाची साक्ष देते.
पण एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे.
गुप्तकालीन धार्मिक विश्वात कार्तिकेय, मातृका आणि इतर देवप्रतिमांचे अस्तित्व अधिक स्पष्टपणे जाणवते. गणपतीचे स्वतंत्र, व्यापक महत्त्व मात्र पुढील काळात अधिक ठळक होत गेले.
मग गणपतीचा उदय नेमका कधी झाला? उदयगिरी आपल्याला पूर्ण उत्तर देत नाही. ती फक्त एक खूण ठेवते.
भूमरेचा गजमुख
इ. स. विसाव्या शतकाच्या आरंभी मध्यप्रदेशातील ‘भूमरा’ येथून प्रकाशात आलेली गणेशप्रतिमा या शोधयात्रेतील आणखी एक महत्त्वाची खूण ठरते.
आजच्या गणपतीची कल्पना डोळ्यांसमोर ठेवली तर या प्रतिमेकडे पाहताना काही गोष्टी वेगळ्या जाणवतात. यात मूषक नाही. आजच्या परिचित अलंकारांची सारीच सजावट नाही. मुकुट आहे, अलंकार आहेत. एकदंत रूपाची छाया आहे, पण आपला परिचित गणपती अजून पूर्ण झालेला नाही. जणू एखादी कल्पना पाषाणात अजून आकार घेत आहे.
शास्त्रातला गजमुख
वराहमिहिराच्या बृहत्संहितेत गणपतीच्या स्वरूपाचा उल्लेख येतो. गजमुख देवतेची ओळख आता अधिक स्पष्ट होत जाते.
यातून एक गोष्ट सूचित होते—
गणपतीची प्रतिमा एका दिवसात सिद्ध झालेली नाही. ती लोकविश्वास, धार्मिक कल्पना, कलावंताची दृष्टी आणि बदलत्या सांस्कृतिक जाणिवांतून हळूहळू घडत गेली. देवता जशी पूजली जाते, तशीच ती घडतही जाते.
दोन प्रवाह
भारतीय संस्कृतीचा इतिहास हा केवळ एका प्रवाहाचा इतिहास नाही. विविध सांस्कृतिक प्रवाहांचा परस्परांशी संपर्क झाला. संघर्ष झाला. देवाणघेवाण झाली. समन्वय झाला.
गणपतीच्या रूपाकडे पाहताना हा विचार दुर्लक्षित करता येत नाही.
लोकदैवतांचे संस्कृतीकरण कसे होते? एखादी ग्रामदेवता व्यापक धार्मिक परंपरेत कशी सामावते?
एखाद्या स्थानिक प्रतीकाला सर्वमान्य देवतेचे रूप कसे प्राप्त होते? गणपतीच्या प्रवासात या प्रश्नांची उत्तरे दडलेली दिसतात.
मातंगांचा धागा
गणपतीच्या गजमुख रूपामागे ‘मातंग’ या प्राचीन समूहाचाही संदर्भ काही अभ्यासकांनी जोडला आहे.
हत्तीशी संबंधित समूहचिन्ह, ‘मातंग’ ही संज्ञा आणि गजमुख देवतेचे रूप—या तिन्हींचा परस्पर संबंध शोधण्याचा प्रयत्न झाला आहे. पण इथे सावध राहावे लागते. इतिहासात काही धागे सापडतात. त्यांना जोडून चित्र उभे करता येते, पण प्रत्येक जोडणी म्हणजे पुरावा नव्हे.
टोटेमची सावली
काही अभ्यासकांनी गणपतीच्या उत्पत्तीचा संबंध टोटेम परंपरेशी जोडला आहे.
मानवसमूह एखाद्या प्राण्याला आपल्या समूहाचे चिन्ह, रक्षक किंवा प्रतीक मानतो. त्या प्रतीकाभोवती श्रद्धा तयार होते. पुढे त्याला धार्मिक रूप लाभते.
हत्ती भारतीय स्मृतीत सामर्थ्याचे, ऐश्वर्याचे आणि वन्य निसर्गाच्या विराटतेचे प्रतीक राहिला आहे.
गजमुख देवतेच्या निर्मितीत या प्राचीन प्रतीकसृष्टीचा काही अंश असावा का? प्रश्न उरतो.
गणपतीचा जन्म एका सूत्राने समजावून सांगता येणार नाही.
त्याच्या मागे अनेक स्मृती आहेत.
मूषक कुठून आला?
गणपतीच्या पायाशी बसलेला मूषक या कथेत आणखी एक गूढ घेऊन येतो.
खारवेलाच्या हाथीगुंफा शिलालेखाच्या काही वाचन-व्याख्यांमध्ये ‘हस्तिगण’ आणि ‘मुषिकगण’ यांसंबंधी उल्लेखांचा संदर्भ घेतला गेला आहे. या संदर्भांवरून काही अभ्यासकांनी प्राचीन गणसमूहांतील संघर्ष किंवा परस्परसंबंधांची शक्यता मांडली आहे. मात्र या वाचनांभोवती विद्वानांमध्ये मतभेदही आहेत.
एक कल्पना अशीही मांडली गेली आहे की हत्तीशी संबंधित गण आणि मूषकाशी संबंधित गण यांच्यातील संघर्षाच्या स्मृती पुढे गणपतीच्या प्रतिमेत रूपांतरित झाल्या असाव्यात आणि मूषक त्याचे वाहन बनला असावा. पण हा निश्चित पुरावा नाही, हे एक अनुमान आहे.
गजमुखाची वाटचाल
गजमुखाला धार्मिक ओळख मिळाली आणि त्याची यात्रा भारतापुरती राहिली नाही.
तो तिबेटमध्ये तो पोहोचला. चीनमध्ये गेला. जपानमध्ये त्याचे वेगळे रूप दिसते. कोरियातही त्याच्या स्मृतींचे ठसे आढळतात.
स्थान बदलले की रूप बदलले.
नावे बदलली. उपासनेच्या पद्धती बदलल्या, पण गजमुखाची मूलभूत ओळख टिकून राहिली.
पुराणांचा काळ
गणेशपुराण आणि मुद्गलपुराण यांनी गणपतीच्या व्यक्तिमत्त्वाला अधिक विस्तार दिला. गाणपत्य परंपरेत तो स्वतंत्र उपास्यदेव झाला. तांत्रिक परंपरेत त्याला नवी रूपे लाभली. विविध मंत्र, साधना, स्वरूपे आणि आख्यायिका त्याच्याभोवती विणल्या गेल्या.
आता तो केवळ एखाद्या गणाचा अधिपती राहिला नव्हता. तो विघ्नहर्ता झाला. बुद्धिदाता झाला. मंगलमूर्ती झाला. लोकांच्या दैनंदिन जीवनात प्रवेश करणारा आपला देव झाला.
कैलासातील क्षण
वेरूळच्या कैलास लेण्यात शिव-पार्वतीच्या विवाहाचे भव्य शिल्प पाहताना गणपतीची उपस्थिती लक्ष वेधून घेते.
.. शिव-पार्वतीच्या विवाहप्रसंगातील गजाननाचे अस्तित्व कालक्रमाच्या दृष्टीने प्रश्न उभे करते, पण लोकमानसाला कालक्रमाची फारशी क्षिती नसते. त्याला आपला देव हवा असतो.
जिथे विवाह आहे, तिथे गणपती असतो. जिथे मंगल आहे, तिथे गणपती असतो. कथेला इतिहासापेक्षा भक्तीचे माप मिळते आणि मग शिल्पकारही लोकविश्वासापुढे कालक्रम विसरतो.
घराघरांतला बाप्पा
कधीकाळी राजाश्रय मिळाला.
नंतर पेशव्यांच्या काळात गणपती उपासनेला विशेष महत्त्व आले. पुणे आणि परिसरातील गणेशोपासना अधिक व्यापक झाली. पुढे अष्टविनायक परंपरेने महाराष्ट्राच्या धार्मिक स्मृतीत गणपतीला स्वतंत्र स्थान दिले.
पण गणपतीचे खरे सामर्थ्य राजवाड्यात नव्हते, ते घरात होते, उंबरठ्यावर होते, चुलीजवळ होते, मुलांच्या हातातील मातीच्या गोळ्यात होते. कारण गणपती हा केवळ देव्हाऱ्यातला देव नाही.
तो घराचा सदस्य होऊ शकतो.
सार्वजनिक गजर
एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला नवे रूप दिले. _घरातील देव सार्वजनिक झाला. _ उत्सवाला सामाजिक आशय मिळाला. लोक एकत्र आले. परकीय सत्तेच्या काळात सार्वजनिक गणेशोत्सवाने समाजजागृती, संघटन आणि राष्ट्रीय भावनेला चालना देण्याचे कार्य केले. धार्मिक प्रतीकाला सामाजिक शक्ती मिळाली. गणपती पुन्हा एकदा ‘गणां’चा अधिपती ठरला. यावेळी त्या गणांचे स्वरूप वेगळे होते.
शतकानुशतके बदलत आलेल्या गणपतीच्या प्रतिमेत आधुनिक काळाने स्वतःचे प्रतिबिंब पाहिले.
माती, पाषाण, धातू, आणि आता प्रसारमाध्यमांचे युग. देव तोच. विश्वासाची अभिव्यक्ती मात्र बदलत राहिली.
पुन्हा तोच प्रश्न
गणपती नेमका कुठून आला?
ऋग्वेदातील ‘गणपती’पासून?
प्राचीन गणसंघांच्या स्मृतीतून?
लोकदैवतांच्या प्रवाहातून?
हत्तीच्या टोटेमिक प्रतीकेतून?
मातंगांच्या स्मृतीतून? किंवा
या साऱ्यांच्या संमीलनातून? कदाचित प्रत्येक उत्तरात थोडे सत्य आहे, आणि म्हणूनच एक उत्तर अपुरे पडते.
गणपतीची कथा ही एखाद्या व्यक्तीची जन्मकथा नाही.
ती भारतीय समाजाच्या स्मृतीची घडण आहे. ज्या समाजाने नवे स्वीकारले, जुने विसरले नाही.
ज्याने विरोधकांना सदैव शत्रू ठेवले नाही, तर कधीकधी त्यांनाही आपल्या देवाच्या पायाशी जागा दिली. ज्याने पाषाणाला देव केले, मातीला रूप दिले आणि त्या रूपाला स्वतःचे मन दिले.
मातीचा गणपती
विसर्जनानंतर दरवर्षी गणपती येतो.
नवी माती, नवे रूप.
नवी सजावट, नवे गीत.
नवा गजर आणि…
मग विसर्जन.
मूर्ती पाण्यात जाते, पण कथा जात नाही. श्रद्धा जात नाही. स्मृती जात नाही. पुढच्या वर्षी पुन्हा माती हातात घेतली जाते.
पुन्हा गजानन घडतो. पुन्हा मूषक त्याच्या पायाशी घुटमळू लागतो. पुन्हा घरात मंगलध्वनी होतो!
कदाचित म्हणूनच गणपतीची खरी मूर्ती पाषाणात नाही.
ती आपल्या सामूहिक स्मृतीत आहे! गजमुखाचा मागोवा घेत घेत आपण अखेर स्वतःचाच मागोवा घेतो. तो कुठून आला, हा प्रश्न आता तितका महत्त्वाचा राहत नाही. महत्त्वाचे एवढेच—
तो आजही आपल्यात आहे! माती बदलते. रूप बदलते. युगे बदलतात, पण गजमुख पुन्हा उभा राहतो आणि आपण पुन्हा उच्चरवात सहघोष करतो—
☆ “बिल्ववृक्षाची अमर कथा…” – लेखक – अज्ञात☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर
स्कंद पुराणातील बिल्ववृक्षाची अमर कथा:
युगानुयुगांच्या पलीकडे वसलेल्या त्या अनादि काळात, जेव्हा विश्वाचे नियम अजूनही स्वतःचे अस्तित्व शोधत होते, तेव्हा मंदार पर्वताच्या उत्तुंग रांगांवर एक वेगळेच चैतन्य स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध घेत होते… कैलासाच्या गोठवणाऱ्या बर्फाळ शिखरांपेक्षा मंदार पर्वताचे वातावरण अधिक उबदार, गूढ आणि हिरवळीने नटलेले होते. दाट धुक्याची मखमली चादर ओढून उभ्या असलेल्या देवदार, पारिजात आणि कदंबाच्या विशाल वृक्षांमधून वाहणारा मंद वारा जणू स्वर्गीय सुरावट आळवत होता. सूर्याची तांबूस-सोनेरी किरणे जेव्हा त्या घनदाट अरण्यपथावर पडत, तेव्हा पानांवरचे दवबिंदू एखाद्या मोत्यासारखे चमकून उठत असत. याच अलौकिक अरण्यातून साक्षात देवाधिदेव महादेव आणि जगन्माता पार्वती शांत पावलांनी फेरफटका मारत होते… विचार करूनच अंगावर काटा येतो प्रत्यक्ष देवाधिदेव महादेव आणि साक्षात या विश्वाची जगत जननी पार्वती तिथून फेरफटका मारतात… काय अद्भुत!
महादेवांच्या अंगावरील भस्म त्या कोवळ्या उन्हात सौम्य चकाकत होते, तर त्यांच्या विशाल जटांमधून एक-दोन मोकळ्या बटा वाऱ्याच्या लहरींसोबत संथपणे हेलकावत होत्या. त्यांच्या शेजारी चालणाऱ्या माता पार्वतीच्या मुखमंडलावर जगातील समस्त सृष्टीचे वात्सल्य एकवटले होते. त्यावेळी पार्वती केवळ एक देवी नव्हत्या, तर या अथांग विश्वाचे पालनपोषण करणारी एक आई, आणि महादेवांच्या वैराग्याला प्रेमाच्या बंधनात गुंफणारी एक सहचारिणी होत्या. चालता चालता पार्वतीच्या पायातील नूपुरांचा मंद झंकार अरण्यातील श्वापदांनाही एक वेगळीच शांतता देत होता. हिंस्र व्याघ्र आणि निष्पाप हरणे एकाच झऱ्याचे पाणी पिऊन शांत बसले होते, कारण साक्षात शिव आणि शक्ती आज त्यांच्या भूमीवर अवतरले होते… प्रत्यक्ष परब्रम्हाचे दर्शन घेण्याचे भाग्य या पशुपक्ष्यांचे होते… लता वेलींचे होते…
दोघेही चालत चालत पर्वताच्या एका अत्यंत उंच आणि विस्तीर्ण पठारावर आले. तिथे पोहोचताच अचानक उन्हाची तीव्रता वाढू लागली होती. स्वर्गीय मार्ग असला तरी त्या दिवशी सूर्यदेव जणू आपल्या संपूर्ण तेजाने तळपत होते. त्या रखरखत्या उन्हात आणि सततच्या भ्रमणामुळे पार्वतीदेवींच्या श्वासांची गती किंचित मंदावली. त्यांच्या सुकुमार पावलांना चालण्याचा थोडा शीण जाणवू लागला होता. ही तीच पार्वती होती जिने महादेवांना प्राप्त करण्यासाठी हजारो वर्षे पंचाग्नी साधना केली होती, कडक थंडीत आणि मुसळधार पावसात उभ्या राहून कठोर तपश्चर्या केली होती; परंतु आज महादेवांच्या सान्निध्यात त्या एका साध्या, कोमल स्त्रीच्या रूपात होत्या. त्यांच्या गोऱ्यापान आणि चंदनासारख्या तेजस्वी कपाळावर श्रमाचे बारीक, चकाकणारे घामाचे थेंब जमा होऊ लागले. महादेवांनी तिरप्या नजरेने आपल्या प्रियेकडे पाहिले. विश्वाचा संहार करणाऱ्या त्या त्रिनेत्र महादेवांच्या डोळ्यांत यावेळी प्रचंड वात्सल्य आणि अपार प्रेम दाटून आले होते. त्यांनी विचारले, “हे गिरिजे, तू थकलीस का? ज्या हिमालयाची तू कन्या आहेस, त्या पर्वतांच्या अंगाखांद्यावर चालताना तुझ्या मुखावर हा श्रमाचा भार कसा? ” पार्वतीदेवींनी हळूच मान वर केली आणि महादेवांच्या डोळ्यांत पाहत अत्यंत लाघवी स्वरात म्हणाल्या, “हे देवाधिदेव, तुमच्यासोबत चालताना विश्वाचा भारही हलका वाटतो, मग या शरीराचा शीण तो काय? पण या सूर्यकिरणांचा दाह इतका तीव्र आहे की माझ्या शरीरालाही या पंचमहाभूतांच्या नियमांची जाणीव करून देत आहे. “
पार्वतीचे हे शब्द ऐकून महादेवांच्या ओठांवर एक गूढ स्मितहास्य उमटले. ते थांबले, आणि पार्वतीही थांबली. त्या शांत क्षणी, पार्वतीच्या कपाळावरून घामाचा एक अत्यंत तेजस्वी, स्फटिकासारखा पारदर्शक थेंब हळूच ओघळला. तो केवळ घाम नव्हता, तर साक्षात आदिशक्तीच्या तपाचे, तिच्या प्रेमाचे आणि तिच्या चैतन्याचे सांद्र रूप होते. तो थेंब हवेत क्षणभर चमकला, आणि पुढच्याच क्षणी मंदार पर्वताच्या त्या काळ्याभोर, सुपीक मातीवर टपकन पडला. तो थेंब जमिनीला स्पर्श करताच संपूर्ण भूमंडळात एक सूक्ष्म कंपन निर्माण झाले. सभोवतालचा वारा क्षणार्धात थांबला. पानांची सळसळ थांबली. आकाशातील ढग त्या पठारावर येऊन स्तब्ध झाले. जणू काही एखादी महान घटना घडण्यासाठी संपूर्ण निसर्गाने आपला श्वास रोखून धरला होता. पार्वती स्वतः त्या मातीकडे आश्चर्याने पाहू लागल्या, कारण ज्या ठिकाणी तो घामाचा थेंब पडला होता, तिथे मातीतून एक तेजस्वी, हिरवागार प्रकाश बाहेर पडत होता.
त्या दिव्य प्रकाशातून एका क्षणात एक कोवळा अंकुर वर आला. पाहता पाहता, काही सेकंदांच्या आत त्या अंकुराने एका भव्य, देखण्या वृक्षाचे रूप धारण केले. त्या वृक्षाची उंची वाढली, त्याच्या फांद्या चारी दिशांना पसरल्या, आणि त्यावर अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण पाने उमलली. ती पाने साधीसुधी नव्हती.. एका प्रकारचे दिव्यत्व त्या प्रत्येक पानातून झळकत होते… प्रत्येक देठावर तीन-तीन पाने एकमेकांना जोडून एका त्रिकोणी आकारात डोलत होती. त्या झाडाच्या खोडातून एक विलक्षण, मनाला मोहून टाकणारा सुगंध सुटला होता. त्या सुगंधाने संपूर्ण मंदार पर्वत दरवळून गेला. पार्वती आश्चर्यचकित होऊन त्या वृक्षाकडे पाहतच राहिल्या. त्यांनी आपल्या हाताची नाजूक बोटे पुढे केली आणि त्या झाडाच्या एका कोवळ्या पानाला स्पर्श केला. तो स्पर्श होताच त्यांच्या संपूर्ण शरीरात एक विजेची लहर धावून गेली. त्यांना स्वतःच्याच अस्तित्वाचा, स्वतःच्याच आत्म्याचा एक अंश त्या झाडामध्ये धडधडताना जाणवला. देवी पार्वतीने चकित होऊन महादेवांकडे पाहिले आणि विचारले, “हे प्रभू, हा कोणता चमत्कार आहे? माझ्या शरीराच्या एका क्षुल्लक घामाच्या थेंबातून अशा अद्भुत वृक्षाची निर्मिती कशी झाली? आणि या वृक्षाच्या पानात, फांद्यांमध्ये मला माझेच अस्तित्व का भासत आहे? या झाडाचे रहस्य काय आहे? “
महादेवांचे डोळे मिटले होते. ते काही क्षण त्या वृक्षाच्या अंतरंगात सुरू असलेले चैतन्य पाहत होते. जेव्हा त्यांनी डोळे उघडले, तेव्हा त्यांचा चेहरा एका अलौकिक तेजाने उजळून निघाला होता. ते पुढे आले आणि त्यांनी त्या वृक्षाच्या खोडावर अत्यंत प्रेमाने हात ठेवला.
महादेवांचा गंभीर आणि धीरगंभीर आवाज त्या खोऱ्यात घुमू लागला, ” उमा, हा कोणताही साधा वृक्ष नाही. हे विश्वाचे एक नवीन आश्रयस्थान आहे. तुझ्या घामाच्या थेंबातून जन्मलेला हा वृक्ष आजपासून संपूर्ण त्रिभुवनात ‘बिल्ववृक्ष’ या नावाने अमर होईल. ज्याप्रमाणे तू माझ्या अस्तित्वाचा अर्धा भाग आहेस, त्याचप्रमाणे हा बिल्ववृक्ष माझ्या पूजेचा अविभाज्य भाग बनेल. या वृक्षाच्या कणाकणात तुझेच विविध रूप वास करेल. ” महादेवांचे हे बोलणे ऐकून पार्वतीची उत्सुकता अधिकच वाढली. त्या म्हणाल्या, “माझे रूप? या वृक्षाच्या अंगांगात मी कशी सामावले आहे, हे कृपा करून मला सांगा. “
भगवान शिव त्या वृक्षाच्या मुळांकडे पाहत म्हणाले, “ऐक प्रिये, या बिल्ववृक्षाच्या मुळांमध्ये तुझे ‘गिरिजा’ रूप वास करेल, जे पृथ्वीला घट्ट धरून ठेवेल आणि भक्तांना स्थैर्य देईल. याच्या खोडामध्ये तुझे ‘माहेश्वरी’ रूप असेल, जे विश्वाचे नियंत्रण करते. याच्या विशाल आणि पसरलेल्या फांद्यांमध्ये तुझे ‘दाक्षायणी’ रूप वास करेल, जे त्यागाचे आणि शक्तीचे प्रतीक आहे. या वृक्षाच्या प्रत्येक पानापानात साक्षात तुझे ‘पार्वती’ रूप असेल, जे अत्यंत कोमल, शीतल आणि पवित्र आहे. जेव्हा या वृक्षाला सुवासिक फुले येतील, तेव्हा त्या फुलांमध्ये तुझे ‘गौरी’ रूप दरवळेल. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, जेव्हा या वृक्षाला फळे लागतील, तेव्हा त्या अमृतासमान फळांमध्ये तुझे ‘कात्यायनी’ आणि साक्षात ‘महालक्ष्मी’ रूप वास करेल. म्हणूनच या वृक्षाला केवळ बिल्ववृक्ष नव्हे, तर ‘श्रीवृक्ष’ असेही म्हटले जाईल. “
महादेवांचे हे गूढ आणि अद्भुत वर्णन ऐकताना साक्षात पार्वतीच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. ज्या वृक्षाचा जन्म त्यांच्या घामातून झाला होता, त्याला महादेवांनी आपल्या हृदयाजवळ स्थान दिले होते. पण पार्वतीच्या मनात अजूनही एक शंका होती. त्यांनी विचारले, “हे देवाधिदेव, या वृक्षाची पाने तीनच्या समूहात का आहेत? या त्रिदलांमागे कोणते रहस्य दडलेले आहे? “
महादेवांनी एक त्रिदल तोडले. त्यांच्या हातावर ते हिरवेगार बेलपत्र अलौकिक दिसत होते. महादेवांनी ते पान आपल्या त्रिनेत्राजवळ धरले आणि म्हणाले, “हे त्रिदल म्हणजे केवळ तीन पाने नाहीत. हे माझ्या तीन नेत्रांचे प्रतीक आहे. हे सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांचे संतुलन आहे. हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांच्या शक्तीचे साक्षात रूप आहे. हे त्रिदल म्हणजे सृष्टीची निर्मिती, तिचे पालन आणि तिचा संहार या तिन्ही अवस्थांचा संगम आहे. जो कोणी भक्त संसारात राहून पापांच्या जाळ्यात अडकला असेल, संकटांनी घेरला गेला असेल, त्याने जर अंतःकरणापासून हे त्रिदल बेलपत्र माझ्या लिंगस्वरूपावर अर्पण केले, तर त्याचे तीन जन्मांचे पाप एका क्षणात भस्मसात होईल. जो मला एक बिल्वपत्र अर्पण करेल, त्याला हजारो सुवर्णकमळे अर्पण केल्याचे पुण्य प्राप्त होईल. “
त्यानंतर महादेवांनी त्या वृक्षाला एक अत्यंत दुर्लभ आणि दैवी वरदान दिले. महादेव म्हणाले, “या पृथ्वीतलावर जेव्हा कलियुगाचा अंधकार पसरेल, मानवाचे मन विकारांनी आणि पापांनी मलीन होईल, तेव्हा हा बिल्ववृक्ष त्यांच्यासाठी तारणहार ठरेल. या वृक्षाच्या सावलीत बसून जो कोणी साधना करेल, त्याला साक्षात कैलासावर बसल्याचे समाधान मिळेल. जो मनुष्य बिल्ववृक्षाची लागवड करेल, त्याचे संगोपन करेल, त्याच्या कुळातील पिढ्यान् पिढ्या दारिद्र्य आणि अज्ञानाच्या अंधारातून मुक्त होतील. एवढेच नाही, तर माझ्या पूजेमध्ये गंगाजळ आणि बिल्वपत्र या दोनच गोष्टी मला सर्वात जास्त प्रिय असतील. हिरे, मोती, सुवर्ण किंवा राजवैभव मला प्रसन्न करू शकणार नाही, परंतु एका गरीब भक्ताने वाहिलेले हे साधे, हिरवेगार त्रिदल मला संपूर्ण विश्वाचे सुख देईल. “
महादेवांचे हे अमृततुल्य शब्द ऐकून मंदार पर्वतावरील समस्त निसर्ग जणू नतमस्तक झाला. स्वर्गातून देवांनी त्या बिल्ववृक्षावर पुष्पवृष्टी केली. गंधर्वांनी मधुर संगीत छेडले आणि अप्सरांनी नृत्य केले. पार्वतीदेवींनी अत्यंत भक्तीभावाने पुढे होऊन त्या नवजात बिल्ववृक्षाला आलिंगन दिले. एका मातेने आपल्या बाळाला छातीशी धरावे, तसे त्यांनी त्या झाडाला स्पर्श केला. त्यांच्या स्पर्शाने त्या झाडावर अनेक सुंदर, गोलाकार फळे लगडली. ती फळे बाहेरून अत्यंत कठीण, पण आतून अत्यंत मधुर आणि औषधी रसाने भरलेली होती, जी माणसाच्या शरीरातील सर्व दाह आणि रोग शांत करण्याची शक्ती ठेवत होती.
शिव आणि शक्ती यांच्या या अद्वैत प्रेमातून, एका घामाच्या थेंबापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज सनातन संस्कृतीचा सर्वात पवित्र आधारस्तंभ बनला आहे. मंदार पर्वतावरील त्या दुपारच्या शांततेत जन्मलेला हा बिल्ववृक्ष आजही महादेवांच्या मंदिरात, भक्तांच्या अंगणात आणि शिवाच्या मस्तकावर तितक्याच श्रद्धेने डोलत आहे. जेव्हा जेव्हा आपण महादेवाच्या पिंडीवर एक बेलपत्र वाहतो, तेव्हा नकळत आपण केवळ एक पान वाहत नसतो, तर माता पार्वतीच्या त्या त्यागाला, तिच्या घामातील चैतन्याला आणि महादेवांच्या त्या अथांग प्रेमाला स्पर्श करत असतो. हा वृक्ष आपल्याला शिकवतो की निसर्गातील प्रत्येक गोष्टीत ईश्वराचा वास आहे, आणि समर्पणाची खरी ताकद ही बाह्य श्रीमंतीत नसून अंतःकरणाच्या शुद्धतेत असते.
माता पार्वतीच्या घामातून जन्मलेल्या आणि साक्षात महादेवाला प्रिय असणाऱ्या या बिल्ववृक्षाची ही दुर्मिळ कथा!
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर
अमरावती
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/ सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
(संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं अग्रज साहित्यकार श्री जय प्रकाश श्रीवास्तव जी के गीत, नवगीत एवं अनुगीत अपनी मौलिकता के लिए सुप्रसिद्ध हैं। आप प्रत्येक बुधवार को साप्ताहिक स्तम्भ “जय प्रकाश के नवगीत ” के अंतर्गत नवगीत आत्मसात कर सकते हैं। आज प्रस्तुत है आपका एक भावप्रवण एवं विचारणीय नवगीत “मेरा साया” ।)
संक्षिप्त परिचय – डॉ. राकेश ‘चक्र’ जी।
कवितेचा उत्सव 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
जय प्रकाश के नवगीत # १६० ☆
