श्री मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – १४ ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
टागोरांच्या कुटुंबात अनेक सुप्रसिद्ध चित्रकार होते. मात्र रविंद्रनाथांनी वयाच्या पन्नाशीनंतर चित्रं काढायला सुरवात केली. तरीही त्यांनी जवळ जवळ १५ वर्षांच्या कालावधीत अंदाजे २३०० कलाकृती निर्माण केल्या होत्या. त्यांचे कथासंग्रहदेखिल समर्पक चित्रांनी सजवलेले असत.
कलेच्या अभ्यासकांच्या मते टागोरांची चित्रं Art Nouveau या कलाप्रकारामुळे जगापर्यंत पोहोचली. Art Nouveau ही एक कला चळवळ होती. त्यात लोककलेचं मोठ्या प्रमाणात चित्रण असायचं.
१९३० मध्ये टागोरांची ३०० चित्रं असलेली प्रदर्शने युरोपात लंडन, पॅरिस व बर्लिन मधे भरवण्यात आली होती.
त्यांनी आपली अनेक चित्रं निरनिराळ्या कलासंग्रहालयांना भेट दिली होती. बर्लिनच्या नॅशनल गॅलरीला १०० एक पेंटिंग्ज त्यांनी भेट दिली होती. त्यातील अनेक पेंटिंग्स नंतर लंडनमधील संग्रहालयात गेली. जी पाच चित्रं बर्लिनच्या संग्रहालयात शिल्लक होती, त्यात पक्ष्यांची आणि माणसांची चित्रं होती, पैकी एक लाल रोबमध्ये असलेल्या मुलीचंही चित्र होतं. ही चित्रं त्यांनी शाई आणि पाण्याच्या रंगाने काढली होती. असं म्हणतात की नाझींनी ही चित्रं तिथून काढून टाकली. कांही लिलावात खाजगी संग्राहकांना दिली असावीत. कांही चित्रं टागोरांना परत पाठवली असावीत. शेवटी त्यांचं फक्त एकच चित्र बर्लिन येथील संग्रहालयात शिल्लक राहिलंय, हे मात्र खरं!
—–
☆ गीत ४० ☆
THE rain has held back for days and days, my God, in my arid heart. The horizon is fiercely naked ⎯ not the thinnest cover of a soft cloud, not the vaguest hint of a distant cool shower.
Send thy angry storm, dark with death, if it is thy wish, and with lashes of lightning startle the sky from end to end.
But call back, my lord, call back this pervading silent heat, still and keen and cruel, burning the heart with dire despair.
Let the cloud of grace bend low from above like the tearful look of the mother on the day
of the father’s wrath.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत ४० ☆
☆
कोरड्या हृदयात माझ्या, थेंब एक ना पाण्याचा
कितीक दिस झाले, मागमूस ना मेघाचा
*
दयाघना, थांबव ही उपेक्षा, या व्याकुळ मनाची
करूणेस मी पात्र नसेन तर, बरसात कर क्रोधाची
*
देवा, पाठव वादळ, जे दाविल तांडव मृत्यूचे
थरथरता हे नभमंडल, बसतील फटके विजेचे
*
क्रोधाग्नीने पेटून उठती, कधी कधी बाबा जसे
डबडबलेले डोळे दिसती, आईचे मग मला तसे
*
लवू देत ढग खाली, कृपा प्रसाद बरसणारे
असू देत ते क्रूर, भयानक काळजाला कापणारे
*
परत बोलाव, ती भयाण शांतता, मला घेरणारी
अन् उपेक्षेची धग, निराशेच्या गर्तेत लोटणारी
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत ४१ ☆
WHERE dost thou stand behind them all, my lover, hiding thyself in the shadows? They push thee and pass thee by on the dusty road, taking thee for naught. I wait here weary hours spreading my offerings for thee, while passers by come and take my flowers, one by one, and my basket is nearly empty.
The morning time is past, and the noon. In the shade of evening my eyes are drowsy with sleep. Men going home glance at me and smile and fill me with shame. I sit like a beggar maid, drawing my skirt over my face, and when they ask me, what it is I want, I drop my eyes and answer them not.
Oh, how, indeed, could I tell them that for thee I wait, and that thou hast promised to come. How could I utter for shame that I keep for my dowry this poverty. Ah, I hug this pride in the secret of my heart.
I sit on the grass and gaze upon the sky and dream of the sudden splendour of thy coming ⎯ all the lights ablaze, golden pennons flying over thy car, and they at the roadside standing agape, when they see thee come down from thy seat to raise me from the dust, and set at thy side this ragged beggar girl a-tremble with shame and pride, like a creeper in a summer breeze.
But time glides on and still no sound of the wheels of thy chariot. Many a procession passes by with noise and shouts and glamour of glory. Is it only thou who wouldst stand in the shadow silent and behind them all? And only I who would wait and weep and wear out my heart in vain longing?
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत ४१. ☆
☆
सावळ्या, उभी मी इथे युगानुयुगे
तू मात्र सावली होऊन, भक्तांच्या मागे
*
अनभिज्ञ ते, ढकलून जाताहेत तुला
माझ्या परडीतली फुले घेऊन, तुला वहायला
*
परडी झाली रिकामी, आता तरी ये माझ्यापाशी
तुझ्यासाठी पसरली ही दारिद्र्याची राशी
*
दिवस सरला, हसताहेत सारी मला
परतताना विचारतात ‘काय हवं तुला’
*
नजर खाली झुकवून ‘कांही नाही’ म्हणते
तुझी वचनं, माझं प्रेम, सारं काही लपवते
*
रात्री नभाकडे पहात, पहुडले होते गवतावर
आकाश उजळलं, तू होतास सुवर्णरथावर
*
अचानक उतरलास, मला उचललेस
तुझ्याजवळ बसवून, अनंताकडे नेलेस
*
सारी माणसं स्तब्ध होऊन पहात राहिली
जीर्ण वस्त्रातील ही भिकारीण, लज्जेने थरथरली
ग्रीष्मातल्या वाऱ्याच्या झुळुकेने जशी वेल सुखावली
*
पण दिवास्वप्नच ते… अचानक मी पुन्हा सत्यात
काळ पुढे सरकला, मी मात्र तिथेच त्या रस्त्यात
*
दिंड्या चालल्या, तुझा जयजयकार करत
तू अजून भक्तांच्या सावलीत, मी मात्र रडत
हृदयाच्या पायघड्या अंथरून, तुझी वाट बघत
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
——
☆ गीत ४२ ☆
EARLY in the day it was whispered that we should sail in a boat, only thou and I, and never a soul in the world would know of this our pilgrimage to no country and to no end.
In that shoreless ocean, at thy silently listening smile my songs would swell in melodies, free as waves, free from all bondage of words.
Is the time not come yet? Are there works still to do? Lo, the evening has come down upon the shore and in the fading light the seabirds come flying to their nests.
Who knows when the chains will be off, and the boat, like the last glimmer of sunset, vanish into the night?
——
☆ मराठी भावानुवाद : गीत ४२ ☆
☆
सकाळी हलकेच म्हणालास
अथांग सागर, दूरचा प्रवास
फक्त तू अन् मी
अनंताच्या वाटेवर
अन् सारे जग अनभिज्ञ…
*
शांत, संथ लाटातून
वाहणारे माझे गाणे
सुरेल धून होईल,
सागर लाटांसारखी
अन् शब्दबंधनातून मुक्त…
*
बघ, संध्याकाळ झाली
पक्षी घरट्याकडे निघाले
संथावलेली संध्या सुद्धा
निशेच्या कुशीत शिरली
अन् मी तुझ्या प्रतीक्षेत…
*
पण अजून ती वेळ
नाही कां रे आली?
कर्मबंधनातून मुक्ती
नाही कां रे मिळाली?
अन् हेच असावं विधिलिखित…
*
साखळ्या कधी सुटणार?
बोट कधी मुक्त होणार?
का अशीच लुप्त होईल
रात्रीच्या गर्द अंधारात?
अन् माझी आशा, सावळ्यात…
☆
– क्रमशः भाग १४.
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © सौ.मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
कवितेचा उत्सव 
त्या पेल्याशीच जुळली भाग्यरेषा… 
मनमंजुषेतून 
