(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # १५७ ☆ देश-परदेश – वकील दिवस: 3 दिसंबर ☆ श्री राकेश कुमार ☆
देश के प्रथम राष्ट्रपति स्वर्गीय श्री राजेंद्र प्रसाद जी के जन्मदिवस को अधिवक्ता दिवस के रूप में मनाया जाता है। साधारण भाषा में अधिवक्ता को वकील कह कर संबोधित किया जाता हैं। कानून के हाथ लंबे होते हैं, कानून अंधा होता है, जैसी अनेक किवदंतियां वकीलों से जुड़ी हुई हैं।
वकीलों से बच कर रहना चाहिए कहने वाले तो यहां तक ज्ञान देते हैं, कि वादी और परिवादी वकील के द्वारा कोर्ट में इतने पैसे खर्चवा देते है, उससे अच्छा तो दोनों पक्ष अपनी अपनी पूंजी लेकर जलती हुई आग के समक्ष बैठ कर करेंसी नोट जलाते जाएं, जिसके पैसे पहले समाप्त हो जाए, वो पक्ष हारा हुआ कहलाएगा।
लोग वकील के घर के पास घर भी नहीं लेना चाहते है, डरते हैं, कोई ना कोई झगड़ने का मुद्दा बन जाएगा इसलिए वकीलों के घर के पास प्रॉपर्टी अपेक्षाकृत सस्ती उपलब्ध रहती हैं।
कानून की डिग्री वाले वकीलों के अलावा भी अनेक प्रकार के वकीलों का सामना जीवन में हुआ हैं। मोहल्ले या परिवार के झगड़े सलटाने वाले भी हमारे समाज में पाए जाते हैं।
कार्यालय में कुछ लोग बात बात पर नियम की बात करते हैं, तो लोग उनको भी वकील की संज्ञा से नवाज़ देते हैं। इस प्रकार के लोगों से लोग दूरी बनाना उचित समझते हैं।
दो बिल्लियों की रोटी के एक टुकड़े को लेकर लड़ाई को बंदर वकील सलटा देता है, वाली पुरानी कहानी हम सब ने बचपन में खूब सुनी थीं।
वर्तमान में तो वकील पुलिस तक को डराते हैं। किसी वकील के साथ दुर्घटना हो या किसी वकील ने आपकी गाड़ी को टक्कर भी मारी हो, वकील संगठित होकर सड़कों पर उतर आते हैं।
वकील का पेशा कभी बहुत सम्मानित पेशा होता था, वर्तमान में लोग उनका सम्मान भय के कारण ही करते हैं। न्याय प्रणाली और हमारे न्यायधीश भी इस सब के लिए उतने ही जिम्मेवार है जितने हमारे वकील लोग हैं।
देश के कुछ वकीलों ने समाज के लिए बहुत अच्छा कार्य भी किया है। राष्ट्रीय मुद्दे और गरीबों के लिए भी समय समय पर वकीलों ने पूर्व में बहुत सारे कार्य भी किए गए हैं, जिनको भुलाया नहीं जा सकता हैं।
अब लेखनी को विराम देता हूं, वर्ना आप लोग कहेंगे वकीलों की बहुत वकालत कर रहा हूं।
☆ माझी जडणघडण… – आबांचे आजारपण – भाग – ६८ ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆
(सौजन्य : न्यूज स्टोरी टुडे, संपर्क : ९८६९४८४८००)
आबांचे आजारपण
स्पाइनल इन्फेक्शन झाल्यामुळे आबांना(माझे सासरे) एका वेगळ्याच प्रकारचा लकवा(paralysis) झाला. सकाळी त्यांना गादीतून उठताच येईना. हातापायातली शक्ती हरवल्यासारखे झाले. आई त्यांच्याजवळ होत्याच. त्यांनी सुहास, श्री, विवेका यांना हाका मारताच सारे आबांभोवती जमले. आबांचे बोलणे अस्पष्ट वाटत होते. अशा परिस्थितीतह त्यांनी श्रीला सांगितले,” दादाला बोलाव. त्याला फोन लाव.”
विलास ने श्रीला” आबांना टॅक्सी किंवा ॲम्बुलन्स करून आहे त्या परिस्थितीत ताबडतोब जळगावला घेऊन ये. मी डॉक्टर सुभाष चौधरींशी बोलतो. ” असे सांगितले. ”
दरम्यान आबांचे नेहमीचे डॉ. कोठारी घरी येउन त्यांना तपासून गेले होते आणि त्यांनीही “यांना जळगावला घेऊन जा” असाच सल्ला दिला.
अमळनेरपेक्षा जळगावला वैद्यकीय सुविधा चांगल्या असल्यामुळे आणि तेथील डॉक्टरांशी आमचे चांगले स्नेहसंबंध असल्यामुळे विलासने दिलेला सल्ला सर्वांना पटला.
दोन तासाच्या आतच श्री एक खास टॅक्सी करून आबांना डॉक्टर सुभाषच्या हॉस्पिटलमध्ये घेऊन आला. आई सोबत होत्याच. आम्ही दोघे डॉक्टर सुभाषकडे आधीच पोहोचलो होतो. डॉक्टर सुभाष चौधरी जळगाव मधले एक नामांकित फिजिशियन आणि वैद्यकीय व्यवसायाशी पूर्णपणे समर्पित होते क्लिनीकमधून बाहेर येऊन गाडीतच आबांना तपासले आणि त्यांना ताबडतोब अॅडमिट करून घेतले.
आबांच्या निरनिराळ्या तपासण्या झाल्यावर सांगितले, ”ही न्युराॅलाॅजीची केस आहे. आपण आबांना माझ्या हॉस्पिटलमध्ये काही दिवस ठेवूया. मी संबंधित तज्ञांशी बोलून इथेच व्हिजिटसाठी बोलावतो. काळजी करू नकोस. वेळ लागेल पण यावर उपचार होऊन आबा संपूर्णपणे पूर्ववत होतील यावर विश्वास ठेव. आपल्याला फक्त काटेकोरपणे नियमित औषध उपाययोजना आणि फिजियोथेरेपी घ्यावी लागेल. ”
डॉक्टर सुभाष च्या हातात आबांची केस असल्यामुळे आम्ही तसे निर्धास्त होतो. शिवाय डॉक्टर अनिल कोतवाल, डॉक्टर सतीश गुप्ता या व्यावसायिक तज्ज्ञ आणि मित्रमंडळींकडूनही आम्हाला खूप नैतिक मानसिक पाठबळ मिळाले.
तीन-चार महिन्याचा हा काळ कठीण आणि लक्षात राहण्यासारखा गेला. विलासचा वाढता कामाचा व्याप, माझी नोकरी, मुलींच्या शाळा, अभ्यास, परीक्षा, इतर उपक्रम हे सर्व सांभाळून आबांवरच लक्ष केंद्रित करण्याची ंजबाबदारी पार पाडणे हे आमचं कर्तव्य होतं आणि त्यासाठी मानसिक धैर्य, संयम आणि संतुलन याचे आयुष्यात किती महत्त्व असते त्याची जाणीव त्या काळात झाली. टाईम मॅनेजमेंट- वेळेचे नियोजन एकदा जमले की सारं सुरळीत होऊ शकतं हे अनुभवलं. माझ्याकडे असणाऱ्या मदतनिसांनीही आम्हाला चांगली साथ दिली. मी ऑफिसात जाण्यासाठी थोडी वेळेच्या आधीच निघत असे आणि जाताना वाटेवरच्या हॉस्पीटलमध्ये आई आबांचा नाश्ता जेवण घेऊन जात असे. आई सकाळीच घरी येत आणि अंघोळ वगैरे उरकून पुन्हा दवाखान्यात जात. दिवस रात्र त्या
आबांजवळच असत. मधल्या काही वेळात विलास, माझे दीरही येऊन जाऊन असत.
आबांच्या प्रकृतीत अत्यंत धीम्या गतीने उतार पडत असला तरी सारे काही सकारात्मक होते आणि अक्षरशः युद्धपातळीवर आम्ही सारे आबांना बरं करण्यासाठी सज्ज होतो. या सर्व पार्श्वभूमीवर खोलवर कुठेतरी जाणवणारे प्रवाह मात्र काहीसे विचित्र, अनपेक्षित आणि अचंबित करणारे वाटत होते.
आई सकाळी सकाळीच घरी यायच्या. बऱ्याच वेळा विलास त्यांना आणायला जायचा. कधी कधी त्या रिक्षानेही घरी यायच्या. त्या घरी आल्या की माझा पहिला प्रश्न असे, ” कसे आहेत आबा? रात्री झोप लागली का त्यांना? ”
“ ते चांगले आहेत गं! तुम्ही सगळे आहात ना त्यांची व्यवस्था बघायला मग त्यांचं काय? ते बरेच आहेत. झोपतात ही छान बरं का? माझीच झोप होत नाही. ती लहानशी कॉट, एवढ्याशा जागेत सगळं काही, शेजारच्या खोलीतल्या रुग्णांचे विव्हळणे, औषधांचे वास.. जाऊ दे! ठीक आहे. काहीच विचारू नकोस. चहा करतेस का? दे जरा गरम गरम पटकन. स्नान करून घेते आणि जाते, उशीर नको व्हायला बाई! ”
मला कळायचं नाही आई अशा का कातावल्यात? त्यांचे वैतागलेले बोलणं ऐकून मी जजमेंटल न होण्यासाठी स्वतःला बजावत असे. कदाचित प्रेम काळजी आणि चिंता या भावनिक मिश्रणाचा तर हा परिणाम नसेल ना? असे मला वाटायचे. एकीकडे वाटायचे, ”कधी ना कधी असे प्रसंग कुणाकुणावर येतातच ना? करावं लागतं, यातून जावं लागतं. आणि आईंनी आजपर्यंत काही कमी केलंय का? मग आताच काय झालंय असं? ”पण तरीही याही विचाराच्या आत मला काहीतरी वेगळ्या भावनांची आकृती दिसायची.
एक दिवस मी त्यांना म्हणाले “आई-आबांसाठी रात्रीच्या वेळी आपण एखादा माणूस बघूया का? मी सुभाषला विचारते म्हणजे तुम्हाला घरी येऊन रात्रीची नीट झोप मिळू शकेल. ” तुमच्यासाठी ते जरुरीचे आहे”
“ भलतंच काहीतरी सांगतेस गं! आबांना मुळीच नाही चालणार? मलाच म्हणतील ते, ” कंटाळा आला का माझा तुला? ” जाऊ दे तिकडे. जे चाललंय ना ते बरं आहे आणि मी ठणठणीत आहे बरं का त्यांचं करायला. कुटुंबात आयुष्य गेलंय माझं. असं एवढ्या तेवढ्याला कुणा परक्याची काहून मदत घ्यायची? चहा दे लवकर. ”
आईंशी बोलण्यात, विरोध करण्यात, त्यांना समजावण्यात काहीच अर्थ नाही असे वाटून मी गप्पच राहायचे पण ऑफिसमध्ये काम करताना त्यांच्याशी होणारे हे सकाळचे संवाद माझ्या मनात ठणठणत राहायचे. ”
एक दिवस पोहे खाताना नेमका एक केस आला, त्यांचं लुगडं बाईने नीट झटकून, काठ सरळ करून वाळत घातलं नाही, कधी चहात साखरच कमी पडली, कधी डब्यातली पोळीच वातड झाली, भाजीला चवच लागली नाही वगैरे अनेक बारीक-सारीक गोष्टीवरून त्या नाराजी व्यक्त करायच्या. या साऱ्यांकडे मी पूर्णपणे दुर्लक्षच करायचं ठरवलं होतं. कदाचित माझ्यापाशी मन मोकळं करण्याचा हा मार्ग असेल त्यांचा.
विषय बदलावा म्हणून कधीतरी मी त्यांना विचारलं,” आजची कारल्याची भाजी आबांनी खाल्ली का? आवडली का त्यांना?”
“चाटून पुसून खाल्ली बरं का? तुझ्या हातचं कार्लसुद्धा त्यांना कडू लागलं नाही. भेटायला येणाऱ्या सगळ्यांना तुझं कौतुक किती करू नि किती नको असं होतं त्यांना. सर्वांना सांगतात,” माझी मुलगीच आहे हो ती! घरचं, बाहेरचं आणि आता हे माझं असं सांभाळून ती कशी हसतमुख असते!”
या क्षणी मला खदखदून हसू येत होतं. कुठेतरी एखादं हट्टी, रुसून बसलेलं एक लहान मूल मला त्यांच्यात दिसायचं. खरं म्हणजे अशा प्रसंगी आईंच्या काहीशा विक्षिप्त वागण्यामागची मानसिकता समजून घेण्याचा मी प्रयत्न करत होते.
रोज एक नवा प्रश्न आई माझ्यापुढे उभा करायच्या. एक दिवस म्हणाल्या आमच्या शेजारच्या रूममध्ये ना एक आजारी बाई आहे तिला काय व्याधी आहे कोण जाणे पण अख्खा दिवस तिचा नवरा तिच्या उषा पायथ्याशी असतो. परवा तर त्या माणसाने चक्क तिची वेणी घातली, पावडर कुंकूही केलं. मी म्हणते,” किती भाग्याची ना ती बाई.” उद्या मला काय झालं तर?”
“कशाला आई असं म्हणता? आबांचं खूप प्रेम आहे बरं तुमच्यावर, प्रत्येक क्षणी त्यांचं तुमच्या वाचून अडतं आणि म्हणूनच त्यांना सतत तुम्ही जवळ असावं असं वाटतं.”
महिना दीड महिना उलटून गेला असेल हळूहळू आम्हा सर्वांनाच या वेगळ्या रुटीनची ही सवय होऊन गेली. सुरुवातीला वाटणारी दमछाक अंगवळणी पडत गेली. आता आबांच्या प्रकृतीतही बरीच सुधारणा दिसू लागली. आई कधी शांत, अबोल, समंजस तर कधी चिडलेल्या, उसळलेल्या अशा मानसिक चढ-उतारात असत. बऱ्याच वेळा मला त्यांची कणव यायची. दिवस रात्र हॉस्पिटलची ती ऊर्जाहीन जागा, रात्रीची जागरणं, आमचं ब्रुक बाॅन्ड कॉलनीतलं घर- त्यांना हवी ती मोकळीक मिळायची नाही. मोठ मोठ्या खोल्यांतून वावरण्याची सवय असलेल्या त्यांची खूप कुचंबणा व्हायची. त्या होमसिक व्हायच्या. त्यांना अमळनेरचं घर, तिथला सारा त्यांच्या संसाराचा व्याप, गल्लीतल्या गावातल्या त्यांच्या आयाबाया, एकंदर ते सारंच वातावरण इथे नसल्यामुळे त्या बेचैन वाटायच्या. शिवाय यापुढे आबांची प्रकृती नक्की कितपत पूर्ववत राहील याची एक अदृश्य भीती स्वरूप काळजी त्यांच्या मनाला कुरतडत असणार.
एक दिवस हताशपणे त्या म्हणाल्या, “काय सांगू तुला? एकत्रात सारं आयुष्य याची त्याची उठबस करण्यात गेलं. आबा तर कामाच्या निमित्ताने फिरतीवरच असत. आता जरा कुठे आयुष्य निवांत होत चाललं होतं! म्हटलं! ” आता सुनांवर जबाबदारी टाकून गंगोत्री जन्मोत्रीला जाऊन येऊ. चारधाम यात्रा करू, खूप राहून गेलं गं जग पाहायचं!”
त्यावेळी मला असं मुळीच वाटलं नाही की एखाद्या बाईचा नवरा असा गादीवर असहाय्य असताना तिने असा विचार करणे हे बरोबर आहे का?
त्या क्षणी मला समोर बसलेल्या माझ्या सासूबाईंच्या पलीकडचं एक दबलेलं स्त्रीमन हुंदके देत असलेलं जाणवलं. खरंच त्यांचंही तर वय उताराला लागलं होतं. वरवर त्या कितीही बोलू देत पण आजारी आबांची सेवा करण्यात त्यांनी कुठलीही कसर ठेवली नव्हती. अनेक रात्री त्या शांत झोपल्याही नव्हत्या. त्यासाठी त्यांना दिलेले पर्यायही त्यांनी स्वीकारले नव्हते. एकाच वेळी त्यांनाच सर्व करायचं होतं आणि कर्तव्याचं हे ओझं त्यांना पेलवतही नव्हतं.
मी माझ्या अधिकारात एक दिवस एक निर्णय घेतला. आईंना म्हटलं, ” नटवर टॉकीजला खूप सुंदर मराठी चित्रपट लागला आहे. तुमची आवडती सुलोचनाही त्यात आहे. मी तिकीटं काढली आहेत. दुपारी दवाखान्यात तुम्हाला घ्यायला मी येईन. विलासच्या ऑफिसमधल्या शिपायाला मी आबांपाशी बसायला सांगितले आहे आणि हे बघा हे ठरलेलं आहे. आईंनीसुध्दा नाही, नको, लोक काय म्हणतील असं काहीच म्हतलं चित्रपट खूपच सुंदर होता मला आता नाव आठवत नाही पण चित्रपट कौटुंबिक अजिबात रडका नव्हता. गमतीदार वास्तविक आणि मनोरंजक होता. मध्यंतरात मी आईंसाठी कुल्फी आणि कागदाच्या पुडीतले भाजलेले शेंगदाणे घेतले. मोगऱ्याचा गजरा ही घेतला. आई या सर्वात मनापासून रमल्या होत्या. त्यांना असं रीलॅक्स्ड बघून मला बरं वाटलं.
चित्रपट सुटल्यानंतर आम्ही बाहेर आलो तेव्हा दिवस लहान असल्यामुळे अंधारलं होतं. आई लगेच म्हणाल्या, “काय ग बाई किती उशीर झाला! आबा बरे असतील ना? त्यांचं काही दुखलं खुपलं ना तर माझ्याशिवाय ते कुणाला सांगणार नाही बरं का? माझीच वाट पाहत राहतील. काहीतरीच बाई तुझं पिक्चरला जाणं वगैरे! चल लवकर, मला सोड तिकडे.. ”
आज हे सगळं लिहिताना माझं मन खूप भरून आलंय. “जावे त्याच्या वंशा तेव्हा कळे” या उक्तीचा अर्थ आता चांगलाच समजतो. ऐंशीच्या उंबरठ्यावर असताना, तेव्हा न कळलेले, न जाणवलेले, विचित्र वाटलेले अनेक अर्थ आता स्पष्टपणे उलगडतात आणि वाटतं “कोणी चुकीचं नसतं. परिस्थिती कारण असते. मनाच्या डोहात उंच लाटा उसळतात त्यांना नेहमीच कर्तव्याचे किनारे नाही रोखू शकत. आज आईंच्या जागी मी जेव्हा स्वतःला ठेवून बघते तेव्हा त्यांच्यातल्या घायाळ स्त्री मनाची मी काही अंशानी तरी दखल घेऊ शकते.
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर डॉ. राजकुमार “सुमित्र” जी को सादर चरण स्पर्श । वे सदैव हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते थे। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया। वे निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणास्रोत हैं। आज प्रस्तुत है, आपके काव्य संग्रह ‘शब्द नहीं रहे शब्द‘ की एक भावप्रवण कविता – शब्द नहीं रहे शब्द…।)
साप्ताहिक स्तम्भ – लेखनी सुमित्र की # २६२ – शब्द नहीं रहे शब्द – कतारें
(प्रतिष्ठित कवि, रेखाचित्रकार, लेखक, सम्पादक श्रद्धेय श्री राघवेंद्र तिवारी जी हिन्दी, दूर शिक्षा, पत्रकारिता व जनसंचार, मानवाधिकार तथा बौद्धिक सम्पदा अधिकार एवं शोध जैसे विषयों में शिक्षित एवं दीक्षित। 1970 से सतत लेखन। आपके द्वारा सृजित ‘शिक्षा का नया विकल्प : दूर शिक्षा’ (1997), ‘भारत में जनसंचार और सम्प्रेषण के मूल सिद्धांत’ (2009), ‘स्थापित होता है शब्द हर बार’ (कविता संग्रह, 2011), ‘जहाँ दरक कर गिरा समय भी’ ( 2014) कृतियाँ प्रकाशित एवं चर्चित हो चुकी हैं। आपके द्वारा स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम के लिए ‘कविता की अनुभूतिपरक जटिलता’ शीर्षक से एक श्रव्य कैसेट भी तैयार कराया जा चुका है। आज प्रस्तुत है आपका एक अभिनव गीत “कविता का यह मर्म, कि-...”)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ # २६२ ☆।। अभिनव गीत ।। ☆
☆ “कविता का यह मर्म, कि-...” ☆ श्री राघवेंद्र तिवारी ☆
(आदरणीय अग्रज एवं वरिष्ठ व्यंग्यकार श्री शांतिलाल जैन जी विगत दो दशक से भी अधिक समय से व्यंग्य विधा के सशक्त हस्ताक्षर हैं। आपकी पुस्तक ‘न जाना इस देश’ को साहित्य अकादमी के राजेंद्र अनुरागी पुरस्कार से नवाजा गया है। इसके अतिरिक्त आप कई ख्यातिनाम पुरस्कारों से अलंकृत किए गए हैं। इनमें हरिकृष्ण तेलंग स्मृति सम्मान एवं डॉ ज्ञान चतुर्वेदी पुरस्कार प्रमुख हैं। श्री शांतिलाल जैन जी के स्थायी स्तम्भ – शेष कुशल में आज प्रस्तुत है उनका एक अप्रतिम और विचारणीय व्यंग्य “वेस्ट नहीं, इन्वेस्टमेंट समझे जाने की जरूरत…” ।)
☆ शेष कुशल # ५८ ☆
☆ व्यंग्य – “वेस्ट नहीं, इन्वेस्टमेंट समझे जाने की जरूरत…”– शांतिलाल जैन ☆
9 नवंबर, 2025. जैन परिवार पूर्व और वर्तमान के सभी सरकारी कर्मचारियों,अधिकारियों का आभार व्यक्त करता है. काम के प्रति आपकी उदासीनता और बेरुखी के कारण हमारा परिवार देश के विकास के लिए, सरकारी खजाने में अत्यंत मामूली ही सही, योगदान दे तो पाया है. इसका पता भी हमें आज ही अख़बारों से चला जब सरकार ने संसद में बताया कि सरकारी दफ्तरों में चले सफ़ाई अभियान में रद्दी बेचकर सरकार को चार हज़ार पिच्चासी करोड़ रुपए मिले हैं. निश्चित ही इसमें वो फाईल भी रही होगी जिसमें दादाजी ने राशनकार्ड के लिए एप्लाय किया था और ताउम्र चक्कर काटने के बाद भी बन नहीं पाया था. उस मोटी सी पेंडिंग फाईल का डब्बा-बाटली वाले ने कम से कम एक रूपया तो दिया ही होगा. राष्ट्र के विकास में हमारे साधारण से मुफ़लिस परिवार से एक रूपए का योगदान भी कम नहीं होता श्रीमान्.
आप ही सोचिए, जो हमारे दादाजी ने उस समय राशन कार्ड बनवाने में टाईम वेस्ट नहीं किया होता तो आज ‘वेस्ट से वेल्थ’ कैसे बना पाती सरकार? फाईलों के पहाड़ों को वेस्ट नहीं इन्वेस्टमेंट के नज़रिए से देखे जाने की जरूरत है. देशभर में लाखों बाबूओं ने जो अपनी काहिली, कामचोरी और भ्रष्टाचार से आम आदमी को यह इन्वेस्टमेंट करने के लिए विवश नहीं किया होता क्या आज सरकार चार हज़ार करोड़ कमा पाती!! जो कागज़ कभी आम नागरिकों को उनके अधिकार नहीं दिला पाए अब सरकार का रेवेन्यू मॉडल बन चुके हैं.
फिर बात सिर्फ आर्थिक योगदान की नहीं है, मंत्रीजी ने यह भी बताया कि ‘ज़्यादातर पेंडिंग फाइलें और दूसरे पेपरवर्क के रूप में अटाला हटाने से 923 लाख वर्गफुट ऑफिस स्पेस खाली हुआ, इतनी जगह में एक बड़ा मॉल या वैसी ही बड़ी बिल्डिंग बन सकती है. जैन परिवार के राशन कार्ड की फाईल ने एक वर्गफुट जगह भी खाली करने में मदद की हो तो इसे मामूली योगदान न समझा जाए श्रीमान्. हम दादाजी के लिए कोई पद्म पुरस्कार नहीं मांग रहे, उनके योगदान की पावती भर मिल जाए, बस. लेमिनेट करा कर उनकी तस्वीर के बाजू में लगाकर हम उन्हें सच्ची श्रृद्धांजलि देना चाहते हैं. इससे हमारा अपराध बोध कम होगा. अब तक हम उन्हें झक्की इंसान समझते रहे. हमें लगता था उनकी कुंडली राग दरबारी के लंग्गड़ की कुंडली से मैच करती है. अगर उस ज़माने की प्रचलित दरों के अनुसार उन्होंने पाँच रूपए की रिश्वत दे दी होती तो महज़ एक पेज की दरख्वास्त में उसी समय काम हो गया होता. आज लगा कि वे झक्की नहीं दूरदर्शी थे. पहले एप्लीकेशन, फिर एफिडेविट, फिर मूलनिवासी का प्रमाणपत्र, फिर रिमाइंडर, रि-एप्लाय, रि-रिमाइंडर के कागज़ सबमिट कर-कर के थ्रू एक जाड़ी फाईल के देश के खजाने में तभी अपना योगदान करके चले गए. वे बो गए थे, सरकार काट रही है.
बहरहाल, आज से जैन परिवार सरकार का मुरीद हो गया है. उसने अब जाकर यह रियलाइज़ किया है कि बेचने के मामले में सरकार की नज़र में सब समान है. वह सरकारी दफ्तरों से निकले जूने-पुराने अटाले को भी उसी शिद्दत से बेच लेती है जिस शिद्दत से एयरलाईंस, पोर्ट, एयरपोर्ट, सार्वजनिक उपक्रमों, उद्यमों को बेच लेती है. जब बेचने ही निकले हैं श्रीमान् तो क्या लकड़ी के जंगल और क्या लकड़ी की टूटी कुर्सी!! सरकार वेस्ट बेचकर वेल्थ बनाने के मिशन पर काम कर रही है. इस बेचने को सरकार बेचना कहती भी नहीं, असेट मोनेटाईजेशन कहती है.
नेशन के लिए असेट मोनेटाईजेशन में अपने अल्प किन्तु महत्वपूर्ण योगदान से जैन परिवार गौरवांवित अनुभव करता है और उन सभी बाबूओं का आभार व्यक्त करता है जिनकी काहिली, लापरवाही, लालफीताशाही और भ्रष्टाचार के कारण जैन परिवार को यह सुअवसर प्राप्त हुआ है. आभार.
वरिष्ठ पत्रकार, लेखक श्री प्रतुल श्रीवास्तव, भाषा विज्ञान एवं बुन्देली लोक साहित्य के मूर्धन्य विद्वान, शिक्षाविद् स्व.डॉ.पूरनचंद श्रीवास्तव के यशस्वी पुत्र हैं। हिंदी साहित्य एवं पत्रकारिता के क्षेत्र में प्रतुल श्रीवास्तव का नाम जाना पहचाना है। इन्होंने दैनिक हितवाद, ज्ञानयुग प्रभात, नवभारत, देशबंधु, स्वतंत्रमत, हरिभूमि एवं पीपुल्स समाचार पत्रों के संपादकीय विभाग में महत्वपूर्ण दायित्वों का निर्वहन किया। साहित्यिक पत्रिका “अनुमेहा” के प्रधान संपादक के रूप में इन्होंने उसे हिंदी साहित्य जगत में विशिष्ट पहचान दी। आपके सैकड़ों लेख एवं व्यंग्य देश की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुके हैं। आपके द्वारा रचित अनेक देवी स्तुतियाँ एवं प्रेम गीत भी चर्चित हैं। नागपुर, भोपाल एवं जबलपुर आकाशवाणी ने विभिन्न विषयों पर आपकी दर्जनों वार्ताओं का प्रसारण किया। प्रतुल जी ने भगवान रजनीश ‘ओशो’ एवं महर्षि महेश योगी सहित अनेक विभूतियों एवं समस्याओं पर डाक्यूमेंट्री फिल्मों का निर्माण भी किया। आपकी सहज-सरल चुटीली शैली पाठकों को उनकी रचनाएं एक ही बैठक में पढ़ने के लिए बाध्य करती हैं।
प्रकाशित पुस्तकें –ο यादों का मायाजाल ο अलसेट (हास्य-व्यंग्य) ο आखिरी कोना (हास्य-व्यंग्य) ο तिरछी नज़र (हास्य-व्यंग्य) ο मौन
आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय व्यंग्य “नेकी कुएं में : पाप घड़े में”।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ ☆ प्रतुल साहित्य # २१ ☆
☆ व्यंग्य ☆ “नेकी कुएं में : पाप घड़े में” ☆ श्री प्रतुल श्रीवास्तव ☆
☆
लोग संसार में बढ़ते पापियों से परेशान हैं, लेकिन कहते हैं कि “भगवान के घर देर है अंधेर नहीं”। संसार में जितने भी पापी हैं सबके पाप के घड़े एक न एक दिन अवश्य ही फूटेंगे। अस्तु, जनता को परेशान होने अथवा घबराने की जरूरत नहीं है। उसे केवल पापी का घड़ा भरने का इंतजार करना है। पापी का घड़ा फूटा और उसका हिसाब हुआ।
भगवान भी बड़ा अजीब है, जिसने आदमी की पीठ पर पुण्य का घड़ा बांधने के बजाय पाप का घड़ा बांध दिया। शायद उसे यह विश्वास था कि आदमी पुण्य कार्य करेगा ही नहीं अथवा करेगा भी तो इतनी अधिक मात्रा में नहीं कि उन्हें इकट्ठा करने के लिए उसे घड़े जैसे किसी पात्र की जरूरत पड़े। आदमी के सामने बड़ी समस्या है कि नेकी के कार्य तो उसे कुएं में डाल देना पड़ते हैं और पाप घड़े में सुरक्षित रखना पड़ते हैं। यहां सोचने वाली बात यह है कि आखिर भगवान ने आदमी के साथ पाप इकट्ठे करने के लिए एक खाली घड़ा क्यों बांधा ? यदि वह आदमी को पाप करके उसे सुरक्षित रखने हेतु घड़े जैसी वस्तु नहीं देता तो आदमी पाप करता ही क्यों और यदि पाप करता भी तो घड़ा न होने के कारण उसे छिपा न पता, उसका पाप फौरन लोगों के सामने आ जाता।
अब चूंकि सबके पास पाप इकट्ठे करने एक – एक घड़ा है और हर घड़ा मालिक यह जानता है कि भगवान द्वारा निर्मित यह विशेष घड़ा जब तक पूरा न भरे तब तक इसके टूटने – फूटने का कोई खतरा नहीं है। अतः लोग बेहिचक हत्या, बलात्कार, चोरी, डकैती, भ्रष्टाचार, रिश्वतखोरी जैसे संगीन पाप करके उन्हें घड़े में भरते जाते हैं, क्योंकि आदमी के पास बुद्धि नाम की चीज भी है अतः कुछ लोग बीच – बीच में अपने पाप के घड़े की स्थिति देखते रहते हैं और चतुराई पूर्वक पाप इस गति से करते हैं कि घड़ा भर कर फूट न जाए। वे घड़ा भरने से पूर्व ही पाप करना छोड़ कर सभ्य बन जाते हैं और पूर्व के पापों की कमाई खाते हुए चैन से जीवन गुजारते हैं। भाइयो यदि समाज में सुरक्षित और सम्मानित बने रहना चाहते हैं तो घड़े पर नजर रखते हुए पाप करें, उसके भरने के पूर्व पापों से तौबा कर लें। कहावत है कि सौ चूहा खाने के बाद बिल्ली हज को चली जाती है। शायद बिल्ली के घड़े की पाप ग्रहण क्षमता सौ चूहों की हत्या है। इसीलिए चतुर बिल्ली एक सौ एकवाँ चूहा नहीं मारती।
पाप पुण्य की बातें तो इतनी हैं कि लिखना शुरू कर दें तो पुथन्ना बन जाए, किंतु यहां मैं केवल इतना कहना चाहता हूं कि जब कुछ लोगों ने अपने बुद्धिबल से लोगों को चांद पर पहुंचा दिया है और कुछ ने आध्यात्म बल से ईश्वर से साक्षात्कार कर लिया है तो उन्हें चाहिए कि वे अपने विज्ञान, तकनीक अथवा ईश्वरीय समीप्य का उपयोग करते हुए इस बात की कोशिश करें कि भगवान द्वारा आदमी के साथ भेजा जाने वाला पाप का खाली घड़ा उसका पिंड छोड़ दे, क्योंकि ” न रहेगा बांस न बजेगी बांसुरी।”
यदि दुनिया के वैज्ञानिक, तकनीशियन और ईश्वर के मित्र (धर्मगुरु, आचार्य, महर्षि और जमीन के भगवान) प्रयास पूर्वक आदमी को घड़े की झंझट से मुक्त नहीं करवा सकते तो कम से कम उन्हें यह जानने की कोशिश करना चाहिए कि भगवान द्वारा प्रदत्त पाप का घड़ा किस धातु अथवा मिट्टी का बना रहता है ताकि उसे नष्ट करने का प्रयास किया जा सके। यदि हम यह नहीं करते तो संसार को पाप मुक्त कर सकना टेढ़ी खीर है, क्योंकि हर आदमी के पास पाप छुपाने के लिए एक मजबूत घड़ा है जो तभी फूटता है जब भर जाए। अतः इन स्थितियों में हमें केवल उन बड़े – बड़े पापियों की ही जानकारी हो पाती है जिनके घड़े फूट जाते हैं। मझौले, छोटे अथवा चतुर पापी जीवन भर पाप करने के बाद भी शान से अपने पाप, अपने साबूत घड़े में छुपाए दुनिया से विदा हो जाते हैं।
मैं व्यक्तिगत तौर पर भी भगवान से और उनके प्राइवेट सेक्रेटरी श्री चित्रगुप्त से जिनके खानदान का मैं स्वयं हूं यह निवेदन करता हूं कि अब वे आदमी को बिना घड़े के भेजने की व्यवस्था करें।
(श्री श्याम खापर्डे जी भारतीय स्टेट बैंक से सेवानिवृत्त वरिष्ठ अधिकारी हैं। आप प्रत्येक सोमवार पढ़ सकते हैं साप्ताहिक स्तम्भ – क्या बात है श्याम जी । आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “अच्छे दिन भी आऐंगे…”।)
(ई-अभिव्यक्ति में संस्कारधानी जबलपुर से श्री राजेंद्र तिवारी जी का स्वागत। इंडियन एयरफोर्स में अपनी सेवाएं देने के पश्चात मध्य प्रदेश पुलिस में विभिन्न स्थानों पर थाना प्रभारी के पद पर रहते हुए समाज कल्याण तथा देशभक्ति जनसेवा के कार्य को चरितार्थ किया। कादम्बरी साहित्य सम्मान सहित कई विशेष सम्मान एवं विभिन्न संस्थाओं द्वारा सम्मानित, आकाशवाणी और दूरदर्शन द्वारा वार्ताएं प्रसारित। हॉकी में स्पेन के विरुद्ध भारत का प्रतिनिधित्व तथा कई सम्मानित टूर्नामेंट में भाग लिया। सांस्कृतिक और साहित्यिक क्षेत्र में भी लगातार सक्रिय रहा। हम आपकी रचनाएँ समय समय पर अपने पाठकों के साथ साझा करते रहेंगे। आज प्रस्तुत है आपका एक भावप्रवण कविता ‘तुम प्रेम हो…‘।)
☆ अभिव्यक्ति # ८७ ☆ तुम प्रेम हो… ☆ श्री राजेन्द्र तिवारी ☆
☆ लोक संस्कृतीचा गाभारा… ☆ माहिती संग्राहक व मांडणी : श्री सुहास सोहोनी ☆
“विकिस्रोत” मधला “लोक संस्कृतीचा गाभारा” काल उघडून पाहिला आणि डोळे दिपले! विविधांगी लोकसाहित्याचे डोंगराएवढे दर्शन त्यातून घडले. त्यातले चार-दोन मासले सोबत पाठवलेत, ते बघा. असे शेकडो मासले त्यात आहेत.
☆ तिखट-खारट भांडण☆
मीठ मिरचीचं मोठ्ठ भांडानं
ऐका रोज खटखटीनं जी
मिरची अंगी लईच ताठा
म्हनतीया मी लई तिखट जी
त्या दोघांनी घरोघरींची
पुरवली की हो पाठ जी
मिरची म्हणे माझ्याविना
न्हाई कोणंच म्होट्ट जी
जोर लाविता मिठानं ऐसा
मिरची झाली खारट जी
आनि मिटंना तंटा त्यांचा
हायकोडती ग्येली जी
खाली पाटा वरी वरूटा
चेंदा मेंदा झाला जी
मिटला तंटा सरलं भांडान
चटका खर्डा झाला जी
मिरची आणि मीठ दोन्ही स्वत:चं महत्त्व पटवत राहतात; पण त्यांचा तंटा कधी मिटतो, तर शेवटी त्या दोघांनाही एकत्रित पाट्यावर वरवंट्याखाली वाटलं जातं तेव्हा. अशी विनोदप्रचुर गाणी अधूनमधून म्हटल्यामुळे गाणी ऐकणारी लोकंही रमून जायची.
खूप प्रकारची कूटकाव्य/कोडी सुद्धा वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांसह बघायला मिळाली.
ती कोण? … ओळखा…
नांदे एकाक्षरी कुमारी
मेंदूच्या ती वरी
हिरण्यकश्यपूच्या मौते
मेली टचकन् खरी
या कोड्यामध्ये एकाक्षरी आणि स्त्रीलिंगी असलेते नांव आहे आणि असं सुचवलं आहे की ती स्त्री मेंदूच्या जवळपास राहते आणि तिचा मृत्यू हिरण्यकश्यपूसारखा झाला आहे. न अस्त्र, न शस्त्र असं ते हत्यार. हे कूटकाव्य मोठ्याच चातुर्यानं रचलेलं आहे.
… आता उत्तर तुम्ही ओळखा आणि सांगा…
☆ संशय खट झोटिंग महा ☆
इठ्ठलाचे दुखती पाय
रुक्मिनि मार्जिति लोण्यानं
खर सांगा, माझी आण
जनी तुमची हाये कोण?
इठ्ठल म्हनतो रुक्मिनी
नको असं पाप धरू
आपुल्या आसऱ्याला जनी
कसं सुखाचं पाखरू
रुक्मिनि म्हनते देवा आता
दावा तुम्हिच लाज थोडी
गादी फुलांची सोडून
वाकळाचि काय गोडी
रुक्मिनि म्हनते देवा येतो
तुमचा भारी राग
तुमच्या शेल्यावरी जनीच्या
काजळचा काळा डाग
.. स्त्रीसुलभ मत्सर, नवऱ्यासबंधीचं प्रेम, हे जितकं सर्वसामान्य माणसांच्या संसारात दिसतं, तसंच ते देवांच्या संसारातही असतं, असं मांडण्याचा प्रयत्न ही ओवी गाणारी स्त्री करते. जनीबदल विठ्ठलाला वाटणारं प्रेम आणि त्या प्रेमामुळे रुक्मिणीला वाटणारा मत्सर, हे विकार माणसांप्रमाणे देवांनाही असतात, असं या काव्यपंक्ती सांगतात.
आणखी अशाच एका ओवीत वर्णन येतं —
अगं तुळशी ग बाई,
तुला न्हाई नाक डोळे
अशा आगळ्या रूपाला
कसा गोविंद गे भुले
अगं तुळशी ग बाई
काय तुजं ग हे जिनं
द्येव गोविंदाच्या संगे
दर वर्षाला लगीन
अशा ओव्या मानवी मनाची देवाशी असणारी आगळी सलगी व्यक्त करतात. देवावर जशी श्रध्दा ठेवतात. तशीच त्याला सखा मानून त्याच्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करतात.
लोकसाहित्यात रुचि असणाऱ्या वाचकांनी डॉ. राजेंद्र माने यांनी उघडून दाखवलेला हा खजिना आवर्जून पहावा असाच आहे. तो पाहण्यासाठी पुढील लिंक वापरता येईल…