सौ. मंजुषा सुनीत मुळे
इंद्रधनुष्य
☆ भारत माता : एक राष्ट्रीय दैवत – भाग – १ – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सौ. मंजुषा सुनीत मुळे ☆
भारत माता : एक राष्ट्रीय दैवत — संकल्पना, उगम आणि विकास
भारतीय राष्ट्रवादाच्या इतिहासात ‘भारत माता’ ही संकल्पना केवळ भौगोलिक सीमांचे वर्णन करणारी संज्ञा नसून, ती एक अत्यंत प्रबळ राजकीय, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक शक्ती म्हणून उदयाला आली. “भारत माता हेच आमचे दैवत” किंवा “पुढील पन्नास वर्षे केवळ भारत माता हेच आमचे एकमेव दैवत असेल” असे क्रांतिकारी विचार मांडून भारतीय जनमानसात राष्ट्रभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करण्याचे श्रेय प्रामुख्याने स्वामी विवेकानंद यांना जाते. तथापि, या संकल्पनेचा उगम, तिचा साहित्यिक विकास आणि तिला मिळालेले दृश्य स्वरूप यामागे एक मोठा ऐतिहासिक प्रवास आहे.
१८ व्या शतकातील दुष्काळ, १९ व्या शतकातील बंगाली साहित्य आणि २० व्या शतकातील स्वातंत्र्यसंग्राम या सर्व कालखंडांनी मिळून ‘भारत माता’ या दैवताची जडणघडण केली आहे.
संकल्पनेचा ऐतिहासिक आणि साहित्यिक उगम
भारत मातेच्या संकल्पनेचा शोध घेताना आपल्याला १९ व्या शतकातील बंगालकडे वळावे लागते. जरी वैदिक काळात ‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’ (पृथ्वी ही माझी माता आहे आणि मी तिचा पुत्र आहे) अशा संकल्पना अस्तित्वात होत्या, तरी आधुनिक राष्ट्र-राज्याच्या संदर्भात ‘भारत माता’ ही संज्ञा प्रथम १८६० च्या दशकात प्रकर्षाने उमटू लागली.
भूदेव मुखोपाध्याय आणि ‘उनाबिमसा पुराण‘
भारत मातेच्या प्रतिमेची पहिली साहित्यिक पाळेमुळे भूदेव मुखोपाध्याय यांच्या ‘उनाबिमसा पुराण’ (एकोणिसावे पुराण) या उपरोधिक लेखनकृतीत आढळतात. १८६६ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झालेल्या या ग्रंथात ‘आदि-भारती’ या पात्राचा उल्लेख आहे. ही ‘आदि-भारती’ म्हणजे आर्य स्वामींची विधवा पत्नी असून ती ‘आर्य’ संस्कृतीचे आणि अस्मितेचे प्रतीक मानली गेली. एका छळलेल्या आणि असहाय्य मातेच्या रूपात भारताचे मानवीकरण करण्याची ही पहिली मोठी पायरी होती. या साहित्याने भारतीयांच्या मनात आपल्या मातृभूमीबद्दल एक भावनिक नाते निर्माण करण्यास सुरुवात केली.
किरण चंद्र बॅनर्जी आणि १८७३ चे ‘भारत माता‘ नाटक
ज्याप्रमाणे स्वामी विवेकानंदांनी या संकल्पनेला आध्यात्मिक अधिष्ठान दिले, त्याआधी ‘भारत माता’ या नावाचे पहिले नाटक १८७३ मध्ये किरण चंद्र बॅनर्जी यांनी सादर केले होते. या नाटकाचे ऐतिहासिक महत्त्व अनन्यसाधारण आहे, कारण यात पहिल्यांदाच भारताला ‘माता’ म्हणून संबोधित करून तिला एका दैवताचे रूप देण्यात आले होते. हे नाटक १७७० च्या बंगालमधील भीषण दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर बेतलेले होते. या नाटकाच्या कथानकात एक स्त्री आणि तिचा पती दुष्काळामुळे जंगलात आश्रयाला जातात, जिथे त्यांची भेट काही बंडखोरांशी होते. तेथील एक पुजारी या दांपत्याला एका मंदिरात घेऊन जातो आणि तिथे त्यांना ‘भारत माते’चे दर्शन घडवतो. हे दृश्य पाहून ते पती-पत्नी इतके प्रेरित होतात की ते ब्रिटिशांविरुद्धच्या बंडात सामील होतात आणि शेवटी ब्रिटिशांचा पराभव करतात. या नाटकातूनच ‘भारत माता की जय’ ही घोषणा सर्वत्र पसरू लागली. किरण चंद्र बॅनर्जी यांनी मातृभूमीला मंदिरातील एका दैवताच्या रूपात मांडून राष्ट्रवादाला धार्मिक पवित्रता प्राप्त करून दिली.
| १८६६ | उनाबिमसा पुराण | भूदेव मुखोपाध्याय | ‘आदि-भारती’ ही संकल्पना मांडली.
| १८७३ | भारत माता (नाटक) | किरण चंद्र बॅनर्जी | भारताला ‘माता’ म्हणून संबोधिले आणि मंदिरात प्रतिमा मांडली.
| १८८२ | आनंदमठ (कादंबरी) | बंकिम चंद्र चॅटर्जी | ‘वंदे मातरम’ गीताद्वारे देशप्रेमाची लाट निर्माण केली.
| १८९७ | मद्रास व्याख्यान | स्वामी विवेकानंद | पुढील ५० वर्षे भारत माता हेच एकमेव दैवत मानण्याचे आवाहन केले.
| १९०५ | भारत माता (चित्र) | अबनिंद्रनाथ टागोर | भारत मातेचे भगवी वस्त्र परिधान केलेले चतुर्भुज रूप साकारले.
स्वामी विवेकानंद : राष्ट्रवादाचे आध्यात्मिक प्रणेते
स्वामी विवेकानंद हे आधुनिक भारताच्या राष्ट्रवादाचे मुख्य शिल्पकार मानले जातात. १८९३ च्या शिकागो येथील जागतिक धर्मपरिषदेत भारतीय संस्कृतीचा डंका वाजवल्यानंतर, १८९७ मध्ये जेव्हा ते भारतात परतले, तेव्हा त्यांनी ठिकठिकाणी व्याख्याने देऊन तरुणांना जागृत केले. मद्रास येथील त्यांच्या भाषणात त्यांनी एक ऐतिहासिक विधान केले, जे आजही भारतीय राष्ट्रवादाचा पाया मानले जाते.
“पुढील पन्नास वर्षे हेच आमचे दैवत”
स्वामी विवेकानंदांनी आपल्या भाषणात म्हटले, “पुढील पन्नास वर्षे हीच आमची मुख्य प्रेरणा असेल – ही आमची महान भारत माता. इतर सर्व व्यर्थ देवादिकांना या काळासाठी आपल्या मनातून दूर होऊ द्या. आपल्या सभोवताली पसरलेली आपली जनता, आपला समाज हेच एकमेव दैवत आहे जे सध्या जागे आहे”.
– – या विधानाचा खोलवर अर्थ असा होता की, जोपर्यंत भारत गुलामगिरीत आहे, जोपर्यंत भारतीय जनता दारिद्र्य आणि अज्ञानात बुडालेली आहे, तोपर्यंत केवळ मंदिरातील मूर्तींची पूजा करण्यापेक्षा आपल्या जिवंत देशबांधवांची सेवा करणे हीच खरी ईश्वरभक्ती आहे. विवेकानंदांनी ‘विराट’ उपासनेचा पुरस्कार केला, ज्याचा अर्थ आपल्या सभोवतालच्या मानवांमध्ये आणि प्राण्यांमध्येच ईश्वराचे रूप पाहणे असा होता. त्यांनी तरुणांना सांगितले की, “तुम्ही गीता वाचण्यापेक्षा फुटबॉल खेळून स्वर्गाच्या अधिक जवळ जाल, ” कारण त्यांना शारीरिकदृष्ट्या सुदृढ आणि मानसिकदृष्ट्या कणखर तरुणांची गरज होती, जे देशासाठी बलिदान देऊ शकतील….. योगायोगाने, विवेकानंदांनी १८९७ मध्ये हे ‘पन्नास वर्षांचे’ लक्ष्य दिले होते आणि बरोबर पन्नास वर्षांनी, १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. त्यांच्या या विचारांनी सुभाषचंद्र बोस, योगी अरविंद आणि सावरकर यांच्यासारख्या अनेक क्रांतीकारकांना प्रेरणा दिली.
बंकिम चंद्र चॅटर्जी आणि ‘वंदे मातरम‘
किरण चंद्र बॅनर्जींच्या नाटकानंतर भारत मातेच्या संकल्पनेला सर्वात मोठे वलय प्राप्त करून दिले ते बंकिम चंद्र चॅटर्जी यांनी त्यांच्या ‘आनंदमठ’ (१८८२) या कादंबरीद्वारे. या कादंबरीत त्यांनी ‘वंदे मातरम’ हे गीत समाविष्ट केले, जे पुढे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे महामंत्र बनले.
बंकिम चंद्रांनी देशमातेला दुर्गा आणि काली या देवींच्या रूपात पाहिले. त्यांनी मातेची तीन रूपे मांडली होती:
१. मातृभूमीचे भूतकाळातले रूप: संपत्ती आणि वैभवाने नटलेली माता.
२. मातृभूमीचे वर्तमान रूप: ब्रिटिशांच्या अत्याचाराने विखुरलेली आणि दु:खी झालेली नग्न माता (कालीचे रूप).
३. मातृभूमीचे भविष्यकालीन रूप: दहा हातात दहा शस्त्रे घेऊन शत्रूचा संहार करणारी विजयी माता (दुर्गेचे रूप).
— या चित्रणामुळे स्वातंत्र्यसैनिकांमध्ये एक प्रकारची धार्मिक जिद्द निर्माण झाली. देशाला परकीय सत्तेच्या जोखडातून मुक्त करणे हे केवळ राजकीय कर्तव्य नसून ते एक धार्मिक पवित्र कार्य आहे, अशी भावना जनमानसात रुजली.
– क्रमशः भाग पहिला
*******
माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : सौ. मंजुषा सुनीत मुळे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
