हिन्दी साहित्य – मनन चिंतन ☆ संजय दृष्टि – मुखौटे… ☆ श्री संजय भारद्वाज ☆

श्री संजय भारद्वाज

(श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही  गंभीर लेखन।  शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है।साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं  और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं।  हम आपको प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक  पहुँचा रहे हैं। सप्ताह के अन्य दिवसों पर आप उनके मनन चिंतन को  संजय दृष्टि के अंतर्गत पढ़ सकते हैं।)

? संजय दृष्टि – मुखौटे… ?  श्री संजय भारद्वाज ?

मुखौटों की

भीड़ से घिरा हूँ,

किसी चेहरे तक

पहुँचूँगा या नहीं,

प्रश्न बन खड़ा हूँ।

मित्रता के मुखौटे में

शत्रुता छिपाए,

नेह के आवरण में

विद्वेष से झल्लाए,

शब्दों के अमृत में

गरल की मात्रा दबाए,

आत्मीयता के छद्म में

ईर्ष्या से बौखलाए।

बार-बार सोचता हूँ

मनुष्य मुखौटे क्यों जड़ता है..?

भीतर-बाहर अंतर क्यों रखता है..?

मुखौटे रचने-जड़ने में

जितना समय बिताता है,

जीने के उतने ही पल

आदमी व्यर्थ गंवाता है,

श्वासोच्छवास में विष,

अस्तित्व को विषैला करता है,

गंगाजल-सा जीवन रखो मित्रो,

पाखंड में क्या धरा है..!

 ?

© संजय भारद्वाज   

रात्रि 11.52 बजे, 15.10.2019

अध्यक्ष– हिंदी आंदोलन परिवार ☆ सदस्य– हिंदी अध्ययन मंडल, पुणे विश्वविद्यालय, एस.एन.डी.टी. महिला विश्वविद्यालय, न्यू आर्ट्स, कॉमर्स एंड साइंस कॉलेज (स्वायत्त) अहमदनगर ☆ संपादक– हम लोग ☆ पूर्व सदस्य– महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादमी ☆ ट्रस्टी- जाणीव, ए होम फॉर सीनियर सिटिजन्स ☆ 

मोबाइल– 9890122603

संजयउवाच@डाटामेल.भारत

writersanjay@gmail.com

☆ आपदां अपहर्तारं ☆

🕉️ श्रीगणेश साधना संपन्न हुई। अगली साधना की जानकारी आपको शीघ्र ही दी जावेगी। 🕉️

💥 💥

💥 हमारा प्रयास है कि महत्वपूर्ण स्तोत्रों का अधिकाधिक प्रसार हो।

≈≈हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

English Literature – Satire ☆ Witful Warmth # 122 – The Old Stethoscope Hanging in the Hospital Corridor… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆

Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’

Dr. Suresh Kumar Mishra, widely known in the world of satire by his pen name ‘Uratipt’, expresses his emotions and thoughts with profound honesty and depth. His multifaceted talent is evident in his contributions across various literary genres. He is not only a renowned satirist but also a poet and a children’s author.

His satirical writings have earned him a special place in the literary world. His satire, ‘Shikshak Ki Mout’, went massively viral on the Sahitya Aajtak channel, garnering over a million views and reads—a monumental achievement in the history of Hindi satire. His collection of satires, ‘Ek Tinka Ikyavan Aankhen’ (A Straw and Fifty-One Eyes), is also highly acclaimed and includes his timeless work, ‘Kitabon Ki Antim Yatra’ (The Last Journey of Books). Other celebrated collections include ‘Mayaan Ek, Talwar Anek’ (One Sheath, Many Swords), ‘Gapodi Adda’ (The Gossiper’s Den), and ‘Sab Rang Mein Mere Rang’ (My Colors in Every Hue). His satirical novel, ‘Idhar-Udhar Ke Beech Mein’ (In Between Here and There), is a unique and groundbreaking work focused on the third world.

His significant contributions to literature have been widely recognized. He was honored with the Best Young Creator Award, 2021 by the Telangana Hindi Academy and the Government of Telangana, an award presented by Chief Minister K. Chandrasekhar Rao. The Rajasthan Children’s Literature Academy also honored him for his children’s book, ‘Nanhon Ka Srijan Aasmaan’ (The Creative Sky of Little Ones). Additionally, he has received the Vyanga Yatra Ravindranath Tyagi Sopaan Samman and the Sahitya Srijan Samman from Prime Minister Narendra Modi.

Dr. Uratript has also played a pivotal role in writing, editing, and coordinating a total of 55 books for the Government of Telangana for primary school, college, and university levels. His work is included in university textbooks in Bihar, Chhattisgarh, and Telangana, where his satirical creations are part of the curriculum. This recognition underscores that young readers can identify and appreciate quality and impactful writing.

Key Accolades and Works

  • Viral Satire: ‘Teacher’s Death’ (over 1 million views)
  • Satire Collections: ‘Ek Tinka Ikyavan Aankhen’, ‘Mayaan Ek, Talwar Anek’, ‘Gapodi Adda’
  • Unique Satirical Novel: ‘Idhar-Udar Ke Beech Mein’
  • Awards: Shreshtha Navyuva Samman (Telangana), Sahitya Srijan Samman (PM Modi), and more.
  • Educational Contribution: Authored and edited 55 books for the Telangana government.

Some precious moments of life

  1. Honoured with ‘Shrestha Navayuvva Rachnakar Samman’ by former Chief Minister of Telangana Government, Shri K. Chandrasekhar Rao.
  2. Honoured with Oscar, Grammy, Jnanpith, Sahitya Akademi, Dadasaheb Phalke, Padma Bhushan and many other awards by the most revered Gulzar sahab (Sampurn Singh Kalra), the lighthouse of the world of literature and cinema, during the Sahitya Suman Samman held in Mumbai.
  3. Meeting the famous litterateur Shri Vinod Kumar Shukla Ji, honoured with Jnanpith Award.
  4. Got the privilege of meeting Mr. Perfectionist of Bollywood, actor Aamir Khan.
  5. Meeting the powerful actor Vicky Kaushal on the occasion of being honoured by Vishva Katha Rangmanch.

Today we present his satire The Old Stethoscope Hanging in the Hospital Corridor.  

☆ Witful Warmth# 122 ☆

☆ Satire ☆ The Old Stethoscope Hanging in the Hospital Corridor… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆

On the damp wall of the main OPD corridor in the town’s oldest government cardiology institute, an old brass-framed stethoscope had been hanging from an iron peg for the past twenty years. Its rubber tubing, hardened by sun and air, was cracked in several places. A thick layer of time’s dust coated the circular chest piece that once revealed the truth of racing or slowing heartbeats. Every morning, right as the clock struck seven, Vaidya Dinanath Kaka would walk up, leaning on his old rosewood staff, and sit on the cracked cement ledge right beneath that wall. Clad in a torn white khadi kurta with a soiled towel slung over his shoulder, Dinanath Kaka spent the entire day staring with petrified eyes at the stethoscope with its stiffened tube.

Since morning, glossy cars belonging to corporate doctors and officials from major private city hospitals had been arriving across the hospital grounds to showcase modern cardiac ambulances, artificial valves, and expensive pacemaker machines. Grand speeches about saving heartbeats boomed over loudspeakers from the dais. Those modern cardiologists and suited officials had nothing to do with that scrap-like relic hanging in the corner of the wall. Whenever Lakhan, the old ward boy, passed that way carrying bundles of ECG paper rolls, he would shudder at the sight of the old man’s still, silent figure. In a trembling, feeble voice, Kaka would ask him, “Lakhan, did any order come during this World Heart Day fair to listen to a poor man’s heartbeat using this old stethoscope, or are only speech-bound heartbeats being sold from the stage today as well?” Lakhan would merely lower his gaze, heave a deep, cold sigh, and walk away in silence.

Dr. Animesh Agnihotri, who had recently arrived from the capital’s Directorate of Medical Promotion as the new Chief Medical Superintendent, was known to be a strict officer, an expert in modern interventional cardiology, and an uncompromising disciplinarian. Whenever Animesh stepped out of his gleaming official car to inspect the new cath lab, his eyes first fell upon Dinanath Kaka seated on that ledge, eyes perpetually fixed on the old stethoscope hanging on the wall. In an era of grand government spectacles for World Heart Day and digital cardiac monitors, Animesh viewed an impoverished elder coming daily to fold hands before a piece of scrap as obsolete superstition and an affront to hospital discipline.

When the main session concluded in the afternoon and the VIP guests headed to the lounge for lunch, Animesh left his security detail behind and walked straight up to Dinanath Kaka. In an authoritative voice with a sharp edge, Animesh demanded, “Kaka, why do you sit in the main passage every day at this age? If you need free heart medication or a government pension slip, go inside to the OPD counter. Sitting outside like this and staring at an old, useless stethoscope hanging on the wall is not going to cure this country’s heart diseases.”

Dinanath Kaka folded his trembling hands with utter grace and replied in a quavering voice, “Superintendent Sir, I am not sitting here begging for a cure to any illness of mine. I am merely awaiting the day when the lost heartbeat returns to this stethoscope—the one stolen from me at this very threshold long ago.”

Animesh found Kaka’s reply to be a philosophical riddle and asked in bewilderment, “Kaka, what lost heartbeat are you talking about? The government allocates budgets worth crores every year on World Heart Day to run free stent programs for the poor. What secret does this stiff old tube hold?”

Pandit Someshwar, an elderly retired ECG technician standing nearby who had witnessed every patient and every pulse at the center for forty years, stepped forward at once. “Superintendent Sir, do not dismiss Kaka’s words as madness,” he said. “Twenty years ago, when poor laborers in this entire region writhed in agony and died of heart attacks, Kaka’s only son, Manas, stood in this very veranda and lit the greatest torch for safeguarding the poor man’s heart.”

Curious, Animesh asked, “What did Manas do that keeps him tied to this old stethoscope to this day?”

Pandit Someshwar took a deep breath and began, “Sir, Manas was the most brilliant and proud young cardiologist in the entire state back then. When large private hospitals extorted thousands just to lay a hand on a poor man’s chest, Manas rode his bicycle with this very stethoscope from village to village at all hours of the night to examine destitute patients suffering from chest pain for free. He hung this instrument on that peg and swore an oath: until the last impoverished patient in this town could access heart treatment without money, he would never bow to any foreign medical lobby.”

Taking up Someshwar’s tale, Dinanath Kaka touched the stethoscope’s chest piece with trembling fingers and spoke in an agonizing tone, “Yes, Sir. That day, standing on this ledge, my Manas told me: ‘Bapu, this stethoscope is not just a tube to put in your ears; it is the true guardian of the poor man’s pulse.’ He promised that the day he returned from Delhi with the largest free rural cardiac care project under the National Heart Health Mission, he would personally listen to the beat in my chest with this stethoscope and make me the chief guest on the nation’s biggest stage.”

A deep curiosity stirred within Animesh. He immediately went to the archives to dig up that twenty-year-old cardiac project file. As Animesh read through the final pages of that confidential dossier, the ground slipped beneath his feet. The records explicitly stated that when Manas launched his crusade to treat the poor twenty years ago, a syndicate of foreign stent manufacturers and corporate hospitals moved to crush the movement by buying him off—offering him the role of chief cardiac surgeon at their flagship super-specialty hospital chain alongside a covert twenty-five percent partnership. Cast aside were all his ideals and the sacred vow of that stethoscope; Manas signed the agreements. Riding on that very wealth, he transformed into the nation’s most notorious billionaire heart-surgeon mafia boss—now the biggest merchant of greed, forcing unnecessary, exorbitant fake stents into the chests of impoverished patients.

When Animesh walked out on unsteady legs and revealed with a choked voice that Manas had himself become the greatest butcher of human heartbeats, Kaka wept and said, “Sir, I knew all along that my son had sold out. I come here every day only to see whether this deaf society—when people sit on stages pretending to save lives on World Heart Day while mortgaging their own roots and their own father’s heartbeat inside the cath lab of profit—can sense the stench rising from such traded empathy.”

Animesh stood frozen, staring at the dust-covered stethoscope, as the entire cardiology institute sank into a disgraced hush, drowned in the silence of a helpless father’s tears.

****

© Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’

Contact : Mo. +91 73 8657 8657, Email : drskm786@gmail.com

≈ Blog Editor – Shri Hemant Bawankar/Editor (English) – Captain Pravin Raghuvanshi, NM ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ मनोज साहित्य # २३७ – सास-ससुर, माता-पिता… ☆ श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” ☆

श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज”

संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं सजग अग्रज साहित्यकार श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” जी  के साप्ताहिक स्तम्भ  “मनोज साहित्य ” में आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “सास-ससुर, माता-पिता…”। आप प्रत्येक मंगलवार को आपकी भावप्रवण रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे।

✍ मनोज साहित्य # २३७ ☆

☆  सास-ससुर, माता-पिता… ☆ श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” ☆

☆

बहू अगर बेटी बने, सब रहते खुशहाल ।

दीवारें खिचतीं नहींे, हिलमिल गुजरें साल ।।

*

सास अगर माता बने, बढ़ जाता है मान ।

जीवन भर सुख शांति से, घर की बढ़ती शान ।।

*

सास बहू के प्रेम में, छिपा अनोखा का राज ।

रिद्धि सिद्धि समृद्धि का, रहता सिर पर  ताज ।।

*

खुले दिलों से सब मिलें, ना कोई खट्टास ।

वातायन जब खुला हो, सुख शान्ति का वास।।

*

रिश्तों का यह मेल ही, खुशियों की बरसात ।

दूर हटें संकट सभी, सुख की बिछे बिसात।।

*

सास-ससुर, माता-पिता, दोनों एक समान ।

कोई भी अन्तर नहीं, कहते वेद पुरान ।।8

☆

©  मनोज कुमार शुक्ल “मनोज”

संपर्क – 58 आशीष दीप, उत्तर मिलोनीगंज जबलपुर (मध्य प्रदेश)- 482002

मो  94258 62550

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ विवेक की पुस्तक चर्चा # २१७ ☆ “आठवाँ सुर” – लेखक – नौशाद ☆ चर्चा – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ 

(हमप्रतिष्ठित साहित्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’  जी के आभारी हैं जो  साप्ताहिक स्तम्भ – “विवेक की पुस्तक चर्चा” शीर्षक के माध्यम से हमें अविराम पुस्तक चर्चा प्रकाशनार्थ साझा कर रहे हैं । श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र जी, मुख्यअभियंता सिविल (म प्र पूर्व क्षेत्र विद्युत् वितरण कंपनी, जबलपुर ) पद से सेवानिवृत्त हुए हैं। तकनीकी पृष्ठभूमि के साथ ही उन्हें साहित्यिक अभिरुचि विरासत में मिली है। उनका दैनंदिन जीवन एवं साहित्य में अद्भुत सामंजस्य अनुकरणीय है। इस स्तम्भ के अंतर्गत हम उनके द्वारा की गई पुस्तक समीक्षाएं/पुस्तक चर्चा आप तक पहुंचाने का प्रयास  करते हैं।

आज प्रस्तुत है  नौशाद जी द्वारा लिखित  “आठवाँ सुर” पर चर्चा।

☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक की पुस्तक चर्चा#  २१७ ☆

☆ “आठवाँ सुर” – लेखक – नौशाद ☆ चर्चा – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

(किताब उपलब्ध करवाने हेतु, आभार Kavita Kafe UK – कविता कैफ़े यूके)

कृति – आठवाँ सुर

लेखक – नौशाद 

चर्चा : विवेक रंजन श्रीवास्तव, (लंदन)

☆ संगीत के उस्ताद का शब्द-संसार : ‘आठवाँ सुर’ – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆

नौशाद अली को हम हिंदी सिनेमा के महान संगीतकार के रूप में याद करते हैं। बैजू बावरा, मुगल-ए-आज़म, मदर इंडिया, अनमोल घड़ी जैसी फिल्मों का संगीत उनकी पहचान है।

लेकिन जब संगीत का यह जादूगर शब्दों के संसार में प्रवेश करता है तो पता चलता है कि उसके भीतर एक संवेदनशील शायर भी था। ‘आठवाँ सुर’ इसी शायर नौशाद अली से हमारा परिचय कराती है। पुस्तक उनकी शायरी का संग्रह है, जिसमें ग़ज़ल, शेर और आत्मानुभूति के स्वर एक साथ दिखाई देते हैं।

‘आठवाँ सुर’ शीर्षक अपने आप में बड़ा अर्थपूर्ण है। भारतीय संगीत में सामान्यतः सात स्वरों की चर्चा होती है, लेकिन नौशाद के लिए जीवन के अनुभवों, प्रेम, विरह, स्मृति, पीड़ा और मृत्यु से निकली अनुभूति जैसे किसी अनसुने आठवें स्वर की तरह है। यही स्वर उनकी शायरी में सुनाई देता है। संगीतकार नौशाद ने फिल्मों में सुरों से भावों को व्यक्त किया था, शायर नौशाद शब्दों से वही काम करते हैं। शायद यही कारण है कि उनकी ग़ज़लों में भी एक लयात्मकता सहज रूप से नज़र आती है।

 नौशाद की शायरी केवल प्रेम की रूमानियत तक सीमित नहीं है। उसमें जीवन की नश्वरता, बिछोह, स्मृति, आत्मसंवाद और मृत्यु का बोध भी है। एक जगह वे लिखते हैं   —

“क्यों मिली थी हयात याद करो

याद रखने की बात याद करो।”

दो छोटे-से मिसरे हैं, लेकिन इनके भीतर पूरी जिंदगी का प्रश्न खड़ा हो जाता है। जीवन क्यों मिला था? हमने उसका क्या किया? और जाते-जाते क्या याद रह जाएगा? यह प्रश्न शायर स्वयं से भी करता है और पाठक से भी।

इसी तरह उनका एक और शेर है—

“इक बे-क़रार दिल से मुलाक़ात कीजिए

जब मिल गए हैं आप तो कुछ बात कीजिए।”

यहाँ भाषा सहज है, लेकिन भाव में गहराई है। ‘बेकरार दिल’ और ‘मुलाकात’ जैसे पारंपरिक ग़ज़ल के रूमानी शब्दों के माध्यम से नौशाद उस आत्मीय क्षण को पकड़ लेते हैं जिसमें मिलने के बाद भी मन की बात कहने की बेचैनी बनी रहती है।

 संग्रह की विशेषता इसकी सादगी है। नौशाद कठिन शब्दावली या चमत्कारपूर्ण बिंबों के पीछे नहीं भागते। वे उर्दू ग़ज़ल की परंपरा में रहते हुए भी अपनी बात को अपेक्षाकृत सीधे ढंग से कहते हैं। प्रेम है तो उसमें आत्मीयता है, विरह है तो उसमें पीड़ा है, स्मृति है तो उसके साथ एक कसक है। इसीलिए उनके शेर पढ़ते हुए ऐसा नहीं लगता कि कोई केवल शायरी कर रहा है। लगता है जैसे कोई अपने जीवन का हिसाब-किताब पाठकों के सामने रख रहा हो।

उनकी शायरी की जड़ें परंपरा में हैं और वे स्वयं इस परंपरा से अनजान नहीं थे। पुस्तक के एक पृष्ठ पर उनका आत्मव्यंग्य पूर्ण शेर है—

“करना है शायरी अगर ‘नौशाद’

‘मीर’ का कुल्लियात याद करो।”

यह केवल मीर के प्रति श्रद्धांजलि नहीं, बल्कि अपनी शायरी की सीमाओं की विनम्र स्वीकृति भी है। रचनाकार की पहचान इसी विनम्रता से होती है कि वह अपने पीछे खड़ी महान परंपरा को पहचानता है। नौशाद यहाँ अपने लिए भी एक कसौटी निर्धारित करते दिखाई देते हैं।

पुस्तक के आरंभिक पृष्ठों में आया उनका आत्मीय संस्मरण भी संग्रह को केवल शायरी की किताब नहीं रहने देता। उसमें परिवार, मृत्यु, स्मृति और अपने प्रियजनों से जुड़ा ऐसा मार्मिक प्रसंग आता है, जहाँ चार पंक्तियों में उनकी निजी पीड़ा कविता बन जाती है

“फिर उसी तरह कलेजे से लगा लो मुझको

गिरती दीवार हूँ लिल्लाह सँभालो मुझको।”

और आगे—

“जिसने फल-फूल दिये, प्यार दिया, साया दिया

मैं वही पेड़ हूँ मरने से बचा लो मुझको।”

यहाँ ‘पेड़’ केवल पेड़ नहीं रह जाता। वह जीवन, परिवार, आश्रय और बीतती उम्र का प्रतीक बन जाता है। यह प्रसंग पढ़ते हुए लगता है कि संगीतकार नौशाद के भीतर का शायर अपने जीवन के अंतिम सत्य से संवाद कर रहा है।

‘आठवाँ सुर’ की शायरी में याद एक महत्वपूर्ण भाव है। वे बीते हुये समय की बार-बार याद करते है। कभी प्रेम की याद के रूप में, कभी किसी बिछुड़े व्यक्ति की स्मृति बनकर और कभी अपने ही अतीत के आईने की तरह। एक शेर में वे कहते हैं—

“मैं लाख ढूँढूँ उसे ढूँढने से क्या होगा

मेरी तलाश में वो भी तो खो गया होगा।”

यहाँ तलाश का द्वंद्व बहुत सुंदर है। जिसे हम खोज रहे हैं, संभव है वह भी हमें खोजते-खोजते कहीं खो गया हो। प्रेम की यह पारस्परिक विडंबना शेर को साधारण विरह से उठाकर जीवन की व्यापक अनुभूति बना देती है।

नौशाद की शायरी का एक और महत्वपूर्ण पक्ष समय और मृत्यु का बोध है। जीवन को वे स्थायी उपलब्धि की तरह नहीं देखते। उनके यहाँ संसार आता-जाता है, रिश्ते बनते-बिगड़ते हैं और अंततः मनुष्य स्मृतियों में बदल जाता है। यही दृष्टि उनकी शायरी को केवल प्रेम-कविता का संग्रह बनने से बचाती है।

इस दृष्टि से ‘आठवाँ सुर’ को नौशाद के संगीत से अलग करके देखना भी उचित नहीं होगा। संगीत में उन्होंने भारतीय शास्त्रीय परंपरा को लोकप्रिय सिनेमा की भाषा में प्रतिष्ठित किया, शायरी में उन्होंने उसी सांस्कृतिक संस्कार को शब्दों का रूप दिया। उनके संगीत की तरह उनकी शायरी में भी माधुर्य, अनुशासन और भाव प्रधानता दिखाई देती है। किताब से गुजरते हुए नौशाद की रचनात्मक दुनिया में संगीत और कविता दो अलग-अलग धाराएँ नहीं, बल्कि एक ही संवेदनशील मन से निकले दो स्वर समझ आतें हैं। उनके जीवन और कला की यही बहुआयामी पहचान उन्हें विशिष्ट बनाती है।

‘आठवाँ सुर’ पढ़ते हुए सबसे सुखद बात यह लगती है कि यहाँ एक प्रसिद्ध संगीतकार अपने स्थापित व्यक्तित्व का सहारा लेकर शायर बनने की कोशिश नहीं करता। वह अपने शब्दों के बल पर सामने आता है। कहीं वह प्रेमी है, कहीं विरही, कहीं आत्मालोचक, कहीं जीवन से सवाल करता हुआ मनुष्य और कहीं अपनी स्मृतियों में लौटता हुआ वृद्ध। यही मानवीयता इस संग्रह को मूल्यवान बनाती है।

अनुमान लगा सकता हूं कि ये संग्रह उनके जीवन के लंबे सफर में मन का चैन ढूंढने का, समय समय पर कागज पर अभिव्यक्त प्रयासो का संकलन है।

नौशाद के संगीत को सुनते हुए हम उनके सुरों के जादू में खो जाते हैं,  ‘आठवाँ सुर’ पढ़ते हुए उन्हीं सुरों के पीछे छिपे मनुष्य से हमारा परिचय होता है। सात सुरों के महान साधक ने शब्दों में जो अतिरिक्त स्वर खोजा, शायद वही इस पुस्तक का ‘आठवाँ सुर’ है, एक ऐसा स्वर, जिसे कानों से कम और मन से अधिक सुना जा सकता है।

उन्हें श्रद्धांजलि

#लंदन_डायरी, #पुस्तक, #bhawan

चर्चाकार… विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’

समीक्षक, लेखक, व्यंगयकार

ए २३३, ओल्ड मीनाल रेसीडेंसी, भोपाल, ४६२०२३, मो ७०००३७५७९८

readerswriteback@gmail.कॉम, apniabhivyakti@gmail.com

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडल – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – पुस्तक चर्चा ☆ प्रतिष्ठित कवियत्री और शिक्षाविद डा. संध्या जैन श्रुति की कृति – नर्मदा महाकाव्य ☆ समीक्षा – श्री यशोवर्धन पाठक ☆ समीक्षा – श्री यशोवर्धन पाठक ☆

श्री यशोवर्धन पाठक

☆ पुस्तक चर्चा ☆

☆ प्रतिष्ठित कवियत्री और शिक्षाविद डा. संध्या जैन श्रुति की कृति – नर्मदा महाकाव्य ☆ समीक्षा – श्री यशोवर्धन पाठक ☆

(जन्म दिवस पर मंगल भाव सहित)

☆

वैसे तो अनेक साहित्यकारों ने अपनी कलम के माध्यम से मां नर्मदा की साधना, आराधना की है और उनकी कृति साहित्यिक क्षेत्र में पाठकों के बीच काफी चर्चित भी हुई हैं। इसी तारतम्य में अगर देखा जाए तो डॉ. संध्या जैन ‘श्रुति’ कृत ‘नर्मदा महाकाव्य’ भी माँ नर्मदा के इसी आध्यात्मिक, प्राकृतिक, सांस्कृतिक एवं दार्शनिक वैभव का एक अप्रतिम और भावपूर्ण काव्यात्मक आलेखन है।

डा . संध्या जैन ‘श्रुति’

कवयित्री स्वयं ‘आत्मकथ्य’ में अपने जीवन की एक अद्भुत घटना का स्मरण करते हुए व्यक्त करती हैं कि बाल्यकाल में भेड़ाघाट के जलप्रपात में जलधार के बीच गिर जाने पर किस प्रकार माँ नर्मदा कीज्ञ कृपा से उनका जीवन सुरक्षित रहा। यह महाकाव्य उसी जीवनदान के प्रति कृतज्ञता, समर्पण और अनन्य निष्ठा का भक्तिपुष्प है।

 शारदा प्रकाशन भोपाल से प्रकाशित डा. संध्या जैन श्रुति जी का यह महाकाव्य मंगलाचरण से प्रारंभ होकर १३ सर्गों में सुनियोजित ढंग से विभक्त है। कवयित्री ने माँ नर्मदा की उत्पत्ति, उनके पौराणिक एवं प्राकृतिक स्वरूप, सामाजिक-सांस्कृतिक महत्त्व तथा आध्यात्मिक चेतना को प्रत्येक सर्ग में विस्तार से प्रस्तुत किया है। उदाहरण स्वरुप अगर हम कृति के कुछ भागों की चर्चा करें तो इस महाकाव्य की पठनीयता से हम परिचित हो सकते हैं।

मंगलाचरण एवं नर्मदा स्तुति:

महाकाव्य का प्रारंभ देवाधिदेव महादेव और उमा-पति शिव की अराधना से होता है। कवयित्री ने शिव-शंकर के पसीने की बिंदु से प्रवाहित होती रेवा के अवतरण को अद्भुत काव्यात्मक छटा में पिरोया है:

 ०

“शिवशंकर की दिव्य-देह से, सतत पसीना बह निकला।

सरल-तरल, अविरल उस जल ने, किया रूप धारण अबला ॥”

 ०

मातृत्व और अनुग्रह का भाव:

कवयित्री का समर्पण भाव महाकाव्य के प्रत्येक छंद में मुखरित होता है। वे अपने अल्पज्ञ स्वरूप को स्वीकारते हुए माँ के सम्मुख आत्म-समर्पण करती हैं:

 ०

“ममता मयी हो मात तुम्हारी समता कहीं नहीं

तेरे सजुल सबल इस जल से सिंचित सारी मही ॥”

 ०

घाटों का आध्यात्मिक एवं प्राकृतिक सौंदर्य:

‘नर्मदा के घाट’ शीर्षक के अंतर्गत कवयित्री ने नर्मदा तटों पर व्याप्त अनहद नाद, मंदिरों की घंटियों और आत्मिक शांति का जीवंत सजीव चित्रण किया है:

 ०

“अटके-भटके रागी प्राणी ऋद्धि-सिद्धि पा जाते

मन की शांति प्राप्त कर लेते शक्ति रूप पतियाते ॥

 ०

ओम् अनहद नाद घंटा-घाट तट की बात

रम्य दृश्यों से सुसज्जित नर्मदा के घाट ॥”

 ०

नर्मदा महाकाव्य’ केवल एक काव्य ग्रंथ नहीं, बल्कि अमरकंटक से लेकर सागर संगम तक बहने वाली रेवा की चेतना का काव्यात्मक संस्मरण है। जैसा कि श्री कल्याण सेवा आश्रम के पूज्य बाबा कल्याण दास जी ने अपने मंगलाशीष में लिखा है— यह कृति माँ नर्मदा की सामाजिक, सांस्कृतिक, आध्यात्मिक और प्राकृतिक महिमा को सर्वांगपूर्ण रूप में प्रस्तुत करने का एक स्तुत्य एवं सफल प्रयास है।

 🌹

© श्री यशोवर्धन पाठक

पूर्व प्राचार्य, राज्य सहकारी प्रशिक्षण संस्थान, जबलपुर

संपर्क – डा. मिली गुहा अस्पताल के पीछे, गुप्तेश्वर, जबलपुर, मोबाइल 9407059752

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – आलेख ☆ अभी अभी # ११०९ ⇒ रवि, कवि और सीसी टीवी ☆ श्री प्रदीप शर्मा ☆

श्री प्रदीप शर्मा

(वरिष्ठ साहित्यकार श्री प्रदीप शर्मा जी द्वारा हमारे प्रबुद्ध पाठकों के लिए दैनिक स्तम्भ “अभी अभी” के लिए आभार।आप प्रतिदिन इस स्तम्भ के अंतर्गत श्री प्रदीप शर्मा जी के चर्चित आलेख पढ़ सकेंगे। आज प्रस्तुत है आपका आलेख – “रवि, कवि और सीसी टीवी…“।)

?अभी अभी # ११०९ ⇒ आलेख – रवि, कवि और सीसी टीवी ? श्री प्रदीप शर्मा  ?

रवि और कवि की होड़ कोई नयी नहीं। जब रवि अस्त होता है, तब कवि मस्त होता है, चांद पर कविता लिखता है, रात में ही कवि सम्मेलन जवां होता है और संगीतकार रवि ही फिर उसकी धुन बनाते हैं, चौदहवीं का चांद हो, या आफताब हो। रविशंकर का सितार हो या श्रीश्री रविशंकर की सुदर्शन क्रिया, चित्त और मन को आलोकित करती है, कानों में मिश्री घोलती है।

विज्ञान मंगल तक पहुंच जाए, चांद पर चहलकदमी कर आए, लेकिन सूरज पर पांव नहीं धर सकता। इसीलिए कवि भी रवि से पंगा नहीं लेता, सूरज पर नहीं चांद पर ही कविता लिखता है। कवि प्रदीप भी सूरज के बारे में इतना ही कह पाए ;

जगत भर की रोशनी के लिए

करोड़ों की ज़िंदगी के लिए

सूरज रे जलते रहना …

सूरज की रोशनी में, दिनदहाड़े अगर कोई अपराध हो, तो भी सूरज गवाही के लिए नहीं आ सकता। कानून आंख वाला गवाह मांगता है जिसे अंग्रेजी में eye witness कहते हैं। एक कवि जहां उस पर केवल कविता लिखकर दाद बटोर सकता है केवल एक कैमरे की आंख ही उसकी गवाही बन सकती है अगर किसी ने उस घटना को अपने कैमरे में उतार लिया हो।

साइबर क्राइम के चलते तस्वीरें भी आजकल सुरक्षित नहीं रही। तस्वीरों के साथ छेड़छाड़ के चलते अदालत इन्हें पुख्ता साक्ष्य के रूप में स्वीकार नहीं कर सकती। ऐसे में जहां आज तक न कवि पहुंच पाया न रवि, वहां सीसी टीवी ज़रूर पहुंच गया है। हर चौराहे, बगीचे, मकान, बैंक दफ्तर और दुकान में आजकल सीसी टीवी कैमरे लगे है। बेचारे चोरों और अपराधियों की शामत आ गई है।।

पहले लोग कहते थे, भगवान से डरो!  अब भगवान का डर खत्म हो गया। भगवान के सामने अपराध होता है, और वह चुपचाप देखा करता है। वैसे अगर भगवान गवाही देने आ भी जाए तो बिना आधार कार्ड के उसकी नागरिकता तो गई दीये का घी लेने, अदालत कहीं उसे कोई एलियन ही ना समझ बैठे। ऐसी परिस्थिति में केवल सीसी टीवी फुटेज ही एकमात्र गवाही होती है, जो अदालत में मान्य होती है। और अदालत उस फुटेज को बिना गीता की शपथ दिलाए सच मान लेती है।

कवि और रवि की अपनी विवशताएं हैं, मजबूरियां हैं।

कवि कोई समाज सुधारक नहीं। वह सिर्फ तुकबंदी कर सकता है नोटबंदी नहीं। सूरज बेचारा सुबह समय पर आता है, दिन भर ड्यूटी बजाता है, शाम को अस्ताचल में चला जाता है। वह एक ऐसा गवाह है, जिसकी आंखों के सामने, अच्छा बुरा, सब कुछ घटता रहता है, और वह मजबूर, अपनी ही आग में जलता रहता है। वह जगत के कल्याण के लिए प्रकाशित होता है, सबको जीवन देता है, लेकिन उसकी ही रोशनी में जब कु – कृत्य होते हैं, तो वह गुस्से से जल भुन जाता है। ऐसे में केवल सीसी टीवी फुटेज एक आशा की किरण बनकर आता है। लेकिन जब मान्यताएं ही ध्वस्त हो जाएं, तो क्या प्रत्यक्ष और क्या प्रमाण!  कानून की आंख है, कोई संजय की दिव्य दृष्टि नहीं। क्या पता किसको दण्डित कर दे, किसको बरी कर दे।।

♥ ♥ ♥ ♥ ♥

© श्री प्रदीप शर्मा

संपर्क – १०१, साहिल रिजेंसी, रोबोट स्क्वायर, MR 9, इंदौर

मो 8319180002

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिंदी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ प्रतुल साहित्य # ३८ – हास्य-व्यंग्य – “लोकतंत्र खतरे में…!” ☆ श्री प्रतुल श्रीवास्तव ☆

श्री प्रतुल श्रीवास्तव 

वरिष्ठ पत्रकार, लेखक श्री प्रतुल श्रीवास्तव, भाषा विज्ञान एवं बुन्देली लोक साहित्य के मूर्धन्य विद्वान, शिक्षाविद् स्व.डॉ.पूरनचंद श्रीवास्तव के यशस्वी पुत्र हैं। हिंदी साहित्य एवं पत्रकारिता के क्षेत्र में प्रतुल श्रीवास्तव का नाम जाना पहचाना है। इन्होंने दैनिक हितवाद, ज्ञानयुग प्रभात, नवभारत, देशबंधु, स्वतंत्रमत, हरिभूमि एवं पीपुल्स समाचार पत्रों के संपादकीय विभाग में महत्वपूर्ण दायित्वों का निर्वहन किया। साहित्यिक पत्रिका “अनुमेहा” के प्रधान संपादक के रूप में इन्होंने उसे हिंदी साहित्य जगत में विशिष्ट पहचान दी। आपके सैकड़ों लेख एवं व्यंग्य देश की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुके हैं। आपके द्वारा रचित अनेक देवी स्तुतियाँ एवं प्रेम गीत भी चर्चित हैं। नागपुर, भोपाल एवं जबलपुर आकाशवाणी ने विभिन्न विषयों पर आपकी दर्जनों वार्ताओं का प्रसारण किया। प्रतुल जी ने भगवान रजनीश ‘ओशो’ एवं महर्षि महेश योगी सहित अनेक विभूतियों एवं समस्याओं पर डाक्यूमेंट्री फिल्मों का निर्माण भी किया। आपकी सहज-सरल चुटीली शैली पाठकों को उनकी रचनाएं एक ही बैठक में पढ़ने के लिए बाध्य करती हैं।

प्रकाशित पुस्तकें –ο यादों का मायाजाल ο अलसेट (हास्य-व्यंग्य) ο आखिरी कोना (हास्य-व्यंग्य) ο तिरछी नज़र (हास्य-व्यंग्य) ο मौन

आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय व्यंग्य  “लोकतंत्र खतरे में…!”।) 

☆ साप्ताहिक स्तम्भ ☆ प्रतुल साहित्य # ३८ ☆

☆ व्यंग्य ☆ “लोकतंत्र खतरे में…!” ☆ श्री प्रतुल श्रीवास्तव ☆☆

“लोकतंत्र खतरे में है।” हमारे देश की विभिन्न राजनीतिक पार्टियों के नेता – प्रवक्ता और नामवर समाजसेवी जब – तब देशवासियों को इसके प्रति आगाह करते रहते हैं। लोकतंत्र को खतरे में बताने वाले इसके लिए हमेशा ही अपने प्रतियोगी राजनीतिक दलों अथवा अन्य कद्दावर नेताओं को जिम्मेदार ठहराते हैं। चाहे भाजपा हो, कांग्रेस, जद, जद (यू) अथवा पश्चिम बंगाल की टीएमसी या दक्षिण भारत के राजनीतिक दल सभी दूसरे दलों और उनके नेताओं की कार्यप्रणालियों को अलोकतांत्रिक बताते हुए लोकतंत्र को खतरा बता रहे हैं। दुनिया को यह बताने के लिए कि भारतवर्ष में अराजकता है, यहां के निवासियों की हालत बहुत खराब है, “भारत में लोकतंत्र खतरे में है” कुछ नेता अक्सर विदेश भी जाते रहते हैं। आश्चर्य है कि हमारे देश में सत्तापक्ष से लेकर सभी विपक्षी दलों के बड़े-बड़े नेताओं सहित गली मोहल्ला तक के नेता देश में लोकतंत्र बचाने की लड़ाई जी जान से लड़ रहे हैं फिर भी लोकतंत्र खतरे में है?

कहीं ऐसा तो नहीं कि लोकतंत्र के जन्मदाताओं और उसके पालन-पोषण कर्ताओं द्वारा ही स्वहित के चलते नवजात लोकतंत्र की समुचित देखरेख में बरती गई लापरवाही के कारण वह बचपन से ही कुपोषित और कमजोर हो चला हो और इतनी लंबी आयु होने के बाद भी उसके स्वास्थ्य में कोई सुधार नहीं आया। मुझे तो लगता है कि स्वार्थी नेताओं ने जानबूझ कर हमारे देश के लोकतंत्र को मजबूत, बलिष्ठ, हट्टा-कट्टा नहीं होने दिया ताकि अपनी मर्जी पूरी करने कभी भी उसके साथ छेड़छाड़, बलात्कार किया जा सके। कभी-कभी तो ऐसा लगता है कि जैसे लोकतंत्र एक अत्यंत “रूपवती कन्या” है और विभिन्न राजनीतिक संगठनों के पदाधिकारी और नेता व उसके टुच्चे आशिक उसे अपने कब्जे में करके उससे अपनी मर्जी का डांस करवाना चाहते हैं। जब मोहल्ला छाप साधारण से त्रिकोणीय प्रेम प्रसंग में मारपीट, खून खराब हो जाता है, बड़े क्षेत्र की शांति व्यवस्था प्रभावित हो जाती है तब यहां तो लोकतंत्र के असंख्य हितैषी – दीवाने और रखवाले हैं। लोकतंत्र को बचाने, उस पर कब्जा करने और उसके पालन-पोषण की इस बहुकोणीय लड़ाई और छीना झपटी में बेचारा लोकतंत्र अब घायल होकर वेंटिलेटर पर पहुंच गया है। निःसंदेह जो वेंटिलेटर पर पहुंच जाता है, उसे मृत नहीं माना जाता अतः कहा जा सकता है कि बीमार ही सही, किंतु अभी हमारे देश में लोकतंत्र जिंदा है। देश के सभी राजनीतिक दल, नेता, अफसर, कर्मचारी, समाजसेवी और सभी धर्मों के संरक्षक अपने-अपने ढंग से लोकतंत्र को बचाने के प्रयास और प्रार्थना कर रहे हैं। उसकी जीवन रक्षा की कामना में रत हैं। मुझे विश्वास है कि हमारे देश का लोकतंत्र कभी न कभी वेंटिलेटर से निकलकर पूरी तरह स्वस्थ और मजबूत होकर खड़ा होगा।

© श्री प्रतुल श्रीवास्तव 

संपर्क – 473, टीचर्स कालोनी, दीक्षितपुरा, जबलपुर – पिन – 482002 मो. 9425153629

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # २७९ – परोपकार ☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ ☆

श्रीमती  सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’

(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है सामाजिक विमर्श पर आधारित विचारणीय लघुकथा “परोपकार”।) 

☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # २७९ ☆

🌻लघु कथा🌻 🪴परोपकार 🪴

चमचमाती कार से उतर सीधे चौराहे पर बने स्टेज पर पहुंचे अतिथि महोदय का सभी ने ह्दय से स्वागत अभिनंदन किया। आगे आने पुष्प हार पहनाने की होड़ मची थी। सोशल मीडिया का समय तस्वीरें भी खींची जा रही थी। गाँव में अत्यंत आत्मियता के साथ आयोजन को मनाया जा रहा था।

अतिथि महोदय ने प्रणाम स्वीकार करते, प्रणाम करते अपना भाषण आरंभ किया— जीवन में सेवा का अवसर जब भी आए खोना नही चाहिए। जब कभी मिले उसे जरुर कर लेना चाहिए।परोपकार करते ही रहना चाहिए।

अब मुझे ही देखिए – – – मैनें शहर में एक वृद्धा आश्रम का शुभारंभ किया और सर्व प्रथम मैनें अपनी ही माँ को वृध्दाआश्रम में रहने भेज दिया।

बात सुनते ही खुसुर-पुसुर होने लगी। पंडाल खाली होते देर न लगी। अतिथि महोदय समझ पाते–किसी ने पीछे से आवाज लगाई। ऐसे परोपकार से हम गाँव वाले बिना परोपकार के भी रह सकते हैं।

☆

© श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’

जबलपुर, मध्य प्रदेश

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ आलेख # १९५ – देश-परदेश – विश्व जीव जन्तु दिवस :4 अक्टूबर ☆ श्री राकेश कुमार ☆

श्री राकेश कुमार

(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ  की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)

☆ आलेख # १९५ ☆ देश-परदेश – विश्व जीव जन्तु दिवस : 4 अक्टूबर ☆ श्री राकेश कुमार ☆

चींटी से लेकर हाथी सब में एक प्राण!

कहें कबीर दया करो सब जीव एक समान!!

कबीर ने भी जीव जंतुओं के प्रति दया भाव की वकालत की है। सभी धर्म जीवों के प्रति और प्रकृति को प्यार करने की बात करते हैं।

कुर्बानी के नाम पर एक दिन में करोड़ों बकरों की जान लेना हो या बलि के नाम पर अन्य जीवों की जान लेना, कैसे उचित ठहराया जा सकता है। ये प्रथाएं बहुत प्राचीन हैं।

विदेशों में बड़े बड़े फार्म पशु पालन व्यवसायिक दृष्टि से किया जाता है, ताकि वहां के ठंडे मौसम में उनका उपयोग खाने में बहुतायत से हो सके। विदेशों में हिरण, कछुआ, बतख आदि को सड़क पार करते समय दोनों तरफ का यातायात स्वतः ही रुका रहता है। हमारे देश में तो लोग रात्रि के समय फुटपाथों पर सोये हुए लोगों को कार तले रौंद कर भी सज़ा के पात्र नहीं बनते हैं।

हमारे यहां भी मुर्गी पालन एक बहुत बड़ा उद्योग का रूप ले चुका है। अप्राकृतिक तौर से मुर्गी उत्पाद कर लोगों की जिह्वा को स्वाद दिया जा सके। हमारे देश के पशुधन विशेष रूप से बैल, ऊंट, घोड़ा आदि तो अब नगण्य हो चुका है। पुराने समय में कहावत प्रचलित थी कि – “पराये घर से ऊंट ढूंढना भी कठिन कार्य है” अब इसका नया रूप भी ऐसा ही कुछ कहता है, “राजस्थान में अब ऊंट ढूंढना कठिन कार्य है”

विज्ञान को इसके लिए पूरी तरह दोषी कहना सही नहीं होगा। हमारी पीढ़ी ने अपनी   जिम्मेवारी का निर्वहन नहीं किया। आज की जेन जी घर के बड़ों का सम्मान नहीं करती है, परन्तु कम से कम घरों में कुत्ते, बिल्ली पाल कर उनके संरक्षण में सहायक तो हो रही है।

अब शाम हो चली है, हमें भी अपने डॉगी को घुमाने भी तो ले जाना है।

© श्री राकेश कुमार

संपर्क – B 508 शिवज्ञान एनक्लेव, निर्माण नगर AB ब्लॉक, जयपुर-302 019 (राजस्थान)

मोबाईल 9920832096

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

मराठी साहित्य – सूचनाएँ ☆ संपादकीय निवेदन – श्री राजीव पुजारी – अभिनंदन ☆ सम्पादक मंडळ ई-अभिव्यक्ति (मराठी) ☆

सूचना/Information 

(साहित्यिक एवं सांस्कृतिक समाचार)

श्री राजीव पुजारी

💐 अ भि नं द न 💐

अधिकतर विज्ञान-विषयक माहितीपूर्ण लेख लिहिणारे आपल्या समूहातील ज्येष्ठ लेखक श्री राजीव पुजारी यांना उत्कृष्ट वाङ्मय निर्मितीसाठी “ आशीर्वाद पुरस्कार “ जाहीर…

गेली २७ वर्षे सातत्याने वंदना प्रकाशन, मुंबई ह्या संस्थेतर्फे उत्कृष्ट मराठी वाङ्मय निर्मितीसाठी देण्यात येणाऱ्या ‘आशीर्वाद पुरस्कार’ ह्या मानाच्या पुरस्काराची घोषणा नुकतीच झाली.

या पुरस्कारासाठी सांगलीचे श्री राजीव पुजारी यांच्या ‘अंतराळवेध’ या पुस्तकाची संकीर्ण या विभागात निवड झालेली आहे.

हे पुस्तक अहमदाबादच्या क्राउन प्रकाशनने प्रकाशित केले होते. ह्या मानाच्या पुरस्कारासाठी देश विदेशातून एकूण ३४८ पुस्तके आलेली होती हे आवर्जून सांगायलाच हवे.

या पुस्तकाविषयी – – 

हे पुस्तक अवकाश विज्ञानाला वाहिलेले आहे. या पुस्तकात नासा व इस्रो द्वारा आयोजित विविध अंतराळ मोहिमांचा समावेश आहे. १० लेखांचा समावेश असलेला एक विशेष विभाग नासाच्या मंगळ २०२० मोहिमेला समर्पित आहे. याशिवाय LCRD, IXPE, DART, LUCY जेम्स वेब अंतरीक्ष दुर्बीण, आर्टिमिस योजना, चांद्रयान-३, गुरुत्वीय लहरी, आदित्य L1, नासाची मंगळ ग्रहावरील मातीचे नमुने परत आणण्याची मोहीम इत्यादी मोहिमांवर अभ्यासपूर्ण लेख आहेत. यासोबतच दोन रंजक अंतराळ कथा आहेत. शेवटचा विभाग संशोधक व संशोधन संस्था यांसंबंधी आहे. यामध्ये डॉ विक्रम साराभाई, प्रो यू आर राव, के कस्तुरीरंगन, एम जी के मेनन, डॉ सतीश धवन यांचेविषयी माहिती आहे. तसेच इस्रो व त्याच्या विविध केंद्रांची माहिती आहे. एकंदरीतच हे पुस्तक वाचनाचा आनंद देणारे आहे.

… इतका मानाचा पुरस्कार मिळाल्याबद्दल श्री. राजीव पुजारी यांचे सर्व थरांतून कौतुक होत आहे.

आपल्या सर्वांतर्फे श्री. राजीव पुजारी यांचे त्रिवार अभिनंदन. आणि यापुढेही असेच माहितीपूर्ण आणि उत्कृष्ट लिखाण असणारे साहित्य त्यांच्याकडून लिहिले जावे आणि असेच अनेक मानाचे पुरस्कार त्यांना मिळत रहावेत यासाठी मनःपूर्वक अगणित शुभेच्छा.

 संपादक मंडळ

ई अभिव्यक्ती मराठी

☆ ☆ ☆ ☆ ☆

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares