☆ “गणपती बाप्पाच्या डायरीतून…” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆
“चला पुन्हा एकदा १०/११ दिवसांसाठी पृथ्वीवर पाहुणे म्हणून जायची वेळ झाली. आजकाल ना नको वाटतं हे दर दर वर्षी तिथे जाणं. काय काय पाहावं लागतं, फार मनस्ताप होतो. पण काय करू, ठरवल्या प्रमाणे जावे लागेलच… उंदीरमामा, चला तयार आहात ना? “
“हुश्श, पोचलो एकदाचा, काय हे ट्राफिक या शहरात, किती गाड्या रस्त्यावर! काय चाललंय या देशात? मंत्री, पंतप्रधान राष्ट्रपती येणार म्हंटल्यावर रस्ते लोकांसाठी बंद करायची पद्धत आहे, पण माझ्यासाठी नाही, कसाबसा उंदीरमामांबरोबर पोहोचलो. सकाळी ९:३० पर्यंतचा मुहूर्त एका पंडितांनी पंचांगात दिला होता, म्हटलं आपल्यामुळे मुहूर्त चुकायला नको. पण दमलो बुवा. “
“सकाळी कोणी फिरकत नाही. संध्याकाळी कोणीतरी सहा वाजता येते. पडदा सरकवून जाते. दिवा बत्ती करून जाते. पुन्हा कोणी नाही. नगरसेवक नाहीत, आमदार नाहीत, पुन्हा स्वर्गात परत गेलो की इथला एकदा हिशोब पहिला पाहिजे, कोणी काय मागितलं, आणि आपण कोणाला काय काय दिलं ते. मीही विचार करतोय, या लोकांसारखेच, आपणही दर पाच वर्षांनी यावे काय? “
“आज एक नगरसेवक बाई आल्या होत्या सकाळीच. सोबत आमदार होते, त्यामुळे बाईंचे माझ्याकडे लक्षच नव्हते. त्या आमदारांच्याच सरबराईत गुंतल्या होत्या. रक्तदान शिबीर आयोजित केले होते. दोघांनी तिथे पण भाषण केले. शब्दाशब्दाला मला हसू येत होते. अख्ख्या ४ तासात अवघ्या १० लोकांनी रक्तदान केले. पण यांनी का नाही केले, आणि त्यांच्या टग्या कार्यकर्त्यांनी सुद्धा? ते नुसतेच गाड्या उडवत आले आणि गेले. कठीण आहे! पण सांगू कोणाला, १० दिवसांची शिक्षा आहे मला ही दरवर्षी! “
“दर वर्षी लोकमान्य मी स्वर्गात परत गेल्यावर विचारतात इथला इति-वृतांत तेंव्हा त्यांना मी हे काही सांगत नाही. उगीच बिचारे दु:खी व्हावयाचे. त्यांना उगीच अजून वाटते की, त्यांनी सुरु केल्याप्रमाणे हा उत्सव अजूनही चालतो, भजन, पोवाडे, भाव-भक्तीगीते, शास्त्रीय संगीताचे कार्यक्रम, मोठ्या मोठ्या वक्त्यांची भाषणे, अहो लोकमान्य, ते शेवाळकर, शिवाजीराव, वसंतराव, भीमसेन आता तुमच्याच सोबत आहेत ना? मग भाषणे देणार कोण आणि शास्त्रीय संगीत गाणार कोण? “
“खरे तर हे दहा-बारा दिवस माझ्या कानावर उठले असतात आणि हृदयाचे धडधड वाढवत असतात. कारण तिथे फक्त मला कानठळ्या बसवणारा ‘डीजे’चा आवाज ऐकावा लागतोय. त्यांना वाटते माझे कान सुपाएवढे मोठे आहेत, त्यामुळे ते नक्कीच त्यांचा ठाणाणा सहन करू शकतात. त्याबरोबरच मला फालतू सिनेमातली गाणी ऐकावी लागताहेत आणि दारू पिऊन नंगानाच घालणारे दारुडे राजकीय कार्यकर्ते पहावे लागत आहेत. असो. आलिया भोगासी असावे सादर… “
“आज नववा दिवस. सत्यनारायणाची पूजा झाली. हुश्श जायचा दिवस जवळ आला म्हणायचा. आता शेवटचा एक दिवस स्पीकर वरून कोणतीही गाणी ऐकवून घेतील, असो, पण उद्या परत जायचे आहे. पूजेला पुन्हा नगरसेवक बाई आणि त्यांचे पतीदेव आले होते. जात पडताळणीच्या केस मधून सलामत सुटू दे असं काहीसे म्हणाल्या. हे काय असतं मला माहित देखील नाही. आणि श्रीमान नगरसेवक म्हणाले बाप्पा मध्यावधी निवडणुका होवू देत म्हणजे, हिलाच आमदारपदासाठी उभे करतो. सोबत त्यांचे चिरंजीव होते… म्हणाले, बाप्पा तेवढी जमीन लाटल्याच्या प्रकरणातून सोडव बाबा, आणि कित्येक दिवस आई-बाबांकडे एक ऑडी मागतो आहे, या वर्षी तरी मिळूदे बाप्पा. पूजा झाली, धार्मिक कार्यक्रम संपले, आता आयटम नंबरची गाणी सुरु. दरवर्षी माझ्या माहितीत भर पडते, इथे येऊन. मग मी ती स्वर्गात जावून इतर देवांना ऐकवतो. तसा माझ्या इतका मुक्काम एक देवी सोडल्यास कोणीच करत नाही ना इथे. ”
“अजून वाजले की बारा आहेच का? नवीन काय तर म्हणे हलकट जवानी? हे काय प्रकरण? बाकी शीला, मुन्नी, जलेबीबाई आता जुन्या झाल्या आहेत. सोबत गौतमी पाटील आणि त्यांची उत्तान लावणी होतीच. अरे भक्तांनो, मला उद्या जायचे आहे, तेव्हा आज तरी शांत झोपू द्या रेss. पण कसचे काय आणि कसचे काय! त्यांचा रात्रभर गोंधळ आणि धुडगूस चालूच होता. काय करणार सामान्य भाबड्या भक्तांसाठी सारे सहन करतो झाले. “
“आज जायचे म्हणून भल्या पहाटे उठून तयार होऊन बसलोय, पण अजून कोणी फिरकले नाही. आठ वाजले आता… “
“सकाळी ९ वाजता कोणीतरी आले. भूपाळ्या लावून गेले. सगळ्या देवांना उठवून झाले… घनश्याम सुंदरा… उठी श्रीरामा… उठ पंढरीच्या राया… उठा उठा हो गजानना… अरे देव म्हणजे काय तुमच्यासारखे आहेत का ९/९ वाजे पर्यंत झोपून राहणारे? “
“जायचे जायचे म्हणता, रात्रीचे ९ वाजलेच. संध्याकाळी सात वाजल्या पासून इथे नुसतेच एक ढोल पथक आणि झांज पथक वादन करतंय. पण जायचं कुठे अडलंय? समोर रांगोळी काढून झाली, मग निघालो, हळू हळू ठिकठिकाणी थांबत, महापौर, उप-महापौर, अनेक राजकीय पुढारी यांना दर्शन देत निघालो. महत्वाची माणसे ना ती! त्यांनी मंडळाच्या अध्यक्षांना नारळ दिला, तो कशाला? या वर्षी इको फ्रेंडली म्हणत गुलाल नव्हता. ते एक बरे झाले, इतका उधळत असत तो, नंतर चार दिवस डोळे नुसते चुरचुरत माझे. एकदाचा नदीवर पोहचलो. मोठा जयघोष झाला. गणपती बाप्पा मोरया! पुढच्या वर्षी लवकर या! कुठेतरी आजी आजोबांचे डोळे पाणावले, काकूंना वाईट वाटले, बच्चे कंपनीच्या चेहऱ्यावरचे हास्य मावळले मला निरोप देताना, त्या साऱ्यांसाठी तरी मला परत यायलाच हवे. मनात म्हटलं येतो बाबांनो! “
पुण्याची सकाळ नेहमीसारखीच धावपळीची होती. पण आजच्या या सकाळी ‘स्नेहबंध’ सोसायटीच्या त्या छोट्याशा आवारात एक वेगळाच उत्साह ओसंडून वाहत होता. एका लक्झरी बसच्या शेजारी पन्नाशी आणि साठीच्या पार गेलेल्या सात-आठ महिला गप्पा मारत उभ्या होत्या. कोणाच्या हातात पाण्याची बाटली होती, तर कोणाच्या खांद्यावर हलकीशी शबनम बॅग. या सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर एक लहान मुलासारखा भाबडा आनंद खेळत होता.
या संपूर्ण उत्साहाच्या केंद्रस्थानी होती अनघा.
पंचविशीत असलेली अनघा, हुशार, समजूतदार आणि अत्यंत संवेदनशील मुलगी. सोसायटीतल्या या सगळ्या काकू, मावशींना तिने लहानपणापासून पाहिलं होतं. त्या साऱ्या जणी तिच्या आईच्या वयाच्या होत्या. प्रत्येकीची स्वतःची एक कहाणी होती. कुणी आयुष्यभर संसाराची गाडी ओढताना स्वतःची स्वप्नं बाजूला ठेवली होती, तर कुणी मुलांच्या करिअर आणि नातवंडांच्या संगोपनात स्वतःचं अस्तित्त्वच विसरून गेल्या होत्या. सकाळी ६ वाजता उठून रात्री ११ पर्यंत स्वतःला घरातील कामांत झोकून देणाऱ्या या स्त्रियांनी “स्वतःसाठी जगणं” म्हणजे काय, हे कधी अनुभवलेच नव्हते.
अनघाने जेव्हा ऑफिसच्या कामातून काही दिवसांची सुट्टी घेतली, तेव्हा तिच्या मनात पहिला विचार आला तो म्हणजे ‘या सगळ्या मावशींना कुठेतरी दूर घेऊन जायचं. त्यांना या रोजच्या चौकटीतून बाहेर काढायचं. ‘ तिने सातारा जिल्ह्यातील प्रसिद्ध ‘कास पठार’ची निवड केली. निसर्गाची अद्भूत किमया, विविधरंगी फुलांचा गालिचा, आणि साताऱ्याची ती प्रसन्न हवा! अनघाला प्रामाणिकपणे वाटत होतं की, निसर्गाच्या या अवर्णनीय सौंदर्यात या साऱ्यांना नेलं, तर त्यांचं मन मोकळं होईल.
पण ही सहल आयोजित करणं सोपं नव्हतं.
सुरुवातीला जेव्हा अनघाने हा प्रस्ताव सोसायटीत ठेवला, तेव्हा अनेकजणींनी नकार दिला.
“छे गं अनघा, आता या वयात कुठे भटकू आम्ही? ” सावित्रीकाकू म्हणाल्या.
“आणि घरचं कोण करेल? आमचे अहो तर माझ्याशिवाय चहासुद्धा घेत नाहीत, ” शांताबाईंची तक्रार होती.
काहींना पैशांची अडचण होती. “हल्ली सहलीचे रेट किती वाढलेत, उगीच कशाला उधळपट्टी? ” असं म्हणणाऱ्या सुमतीकाकूही होत्या.
पण अनघा जिद्दी होती. तिने घरोघरी जाऊन प्रत्येकीची समजूत काढली. “काकू, फक्त एक दिवस! स्वतःसाठी जगा. घरातली कामं रोजचीच आहेत. “
ज्या काकूंची आर्थिक अडचण होती, त्यांच्याकडून अनघाने एक रुपयाही घेतला नाही. तिने स्वतःच्या पगारातून त्यांचे पैसे भरले. जेव्हा तिच्या आईने विचारलं, “तू इतका खर्च का करतेस अनघा? “
तेव्हा अनघा हसून म्हणाली होती, “आई, या मावशींनी आयुष्यभर जो त्याग केलाय, त्यासमोर माझी ही छोटीशी पुंजी काहीच नाही. त्यांना त्यांचा तो आनंद मिळवून देणं, हेच माझ्यासाठी मोठं बक्षीस आहे. “
अखेर तो दिवस उजाडला. अनघाने प्रत्येकीसाठी प्रवासात लागणारा नाश्ता, पाण्याचे जार, आणि प्रथमोपचार पेटी (First Aid Kit) स्वतः तयार केली होती.
बस पुण्यातून साताऱ्याच्या दिशेने निघाली. महामार्गावर गाडी लागताच वातावरणातला संकोच वितळू लागला. अनघाने जुनी, आवडती गाणी लावली.
“झाड लाविले दारी… “, “अरुप रूपी प्रकटली… “, “ये रे घना… ” काकूंच्या गप्पांचा सूर रंगू लागला. आयुष्यभर स्वयंपाकघरात आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये व्यस्त असणाऱ्या या महिला आज मोकळा श्वास घेत होत्या.
प्रवासात अनघाने सर्वांना गरमागरम पोहे आणि चहा दिला.
शांताबाई डोळ्यात पाणी आणून म्हणाल्या, “अनघा बाळा, आज कित्येक वर्षांनी मला सकाळी उठून कोणासाठी चहा करावा लागला नाही. हातात आयता चहाचा कप मिळणं, यापेक्षा दुसरं सुख काय असू शकतं गं? “
“हो ना गं! रोज सकाळी ‘काय नाश्ता करू? ‘ हा प्रश्न पडायचा. आज हातात आयता गरम पोह्याचा डबा आलाय. स्वर्गासारखं वाटतंय, ” सुमतीकाकू म्हणाल्या.
त्या साऱ्या जणी अनघाला मनोमन आशीर्वाद देत होत्या. रस्त्याच्या दुतर्फा असणारी झाडे, गार वारा आणि गाण्याचा ताल… अनघाला वाटत होतं, तिची मेहनत सार्थकी लागली. तिने मनातल्या मनात कास पठाराच्या त्या सुंदर फुलांची कल्पना केली. ‘जेव्हा त्या हे निसर्गसौंदर्य पाहतील, तेव्हा किती खूश होतील! ‘ या विचारानेच तिचं हृदय आनंदाने भरून येत होतं.
दुपारी १२ च्या सुमारास बस कास पठारावर पोहोचली.
कास पठार – युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केलेलं ठिकाण. निळं, गुलाबी, पिवळं, जांभळं अशा विविधरंगी छोट्या-छोट्या फुलांचा गालिचा पसरलेला. अनघाने सर्वांची तिकिटे काढली आणि त्यांना पठारावर घेऊन गेली. तिची उत्सुकता ताणली गेली होती. ती प्रत्येकीच्या चेहऱ्यावरील आश्चर्याचे आणि आनंदाचे भाव टिपण्यासाठी तयार होती.
“काकू, हे पहा! किती सुंदर आहे ना हे निसर्गाचं रूप! ” अनघा उत्साहाने म्हणाली.
सगळ्या जणी फिरू लागल्या. पण तितक्यात, समूहातील एक ज्येष्ठ आणि जरा मिजासखोर असणाऱ्या सुनंदाकाकू मोठ्याने हसल्या आणि तुच्छतेने म्हणाल्या,
“छ्या! ही रानटी फुले दाखवायला इतक्या लांब आणले होय? ही तर आमच्या शेताच्या बांधावर तुडवत जात असतो आम्ही लहानपणा पासूनच! या बारीक-सारीक गवताच्या फुलांसाठी एवढा त्रास आणि एवढा खर्च? “
त्या शब्दांचा आवाज अनघाच्या कानावर आदळला आणि एखाद्या काचेच्या भांड्यासारखा तिचा सगळा आनंद एका क्षणात चक्काचूर झाला.
सुनंदाकाकूंच्या त्या एका वाक्याने बाकीच्या महिलांच्या उत्साहावरही पाणी फिरवले गेले. काही जणी म्हणाल्या, “हो ना, मला वाटलं खूप मोठी मोठी, बागेत असतात तशी गुलाबाची किंवा झेंडूची झाडं असतील. ही तर अगदीच छोटी रानफुलं आहेत. “
अनघा स्तब्ध झाली. तिचं हृदय पिळवटून निघालं. ज्या निसर्गसौंदर्यासाठी तिने महिनाभर नियोजन केलं होतं, ज्या वनस्पतींच्या दुर्मीळतेची जगभरात चर्चा होती, त्याला या महिलांनी ‘बांधावरचं रानटी गवत’ म्हणून हिणवलं होतं!
तिच्या डोळ्यात नकळत पाणी आलं. पण तिने पटकन स्वतःला सावरलं. तिला समजलं की, दृष्टिकोन आणि पिढीचा फरक इथे आडवा येत होता. ज्या महिलांनी आयुष्यभर शेतात किंवा साध्या बागांमध्ये मोठी फुलं पाहिली होती, त्यांना या दुर्मीळ ‘बायोडायव्हर्सिटी’चं महत्त्व समजावणं कठीण होतं.
पण या एका घटनेमुळे तिची पूर्ण सहल निष्फळ ठरण्याच्या मार्गावर होती. वातावरणात एक प्रकारचा संताप आणि शांतता पसरली होती.
अनघाने समंजसपणा धरला आणि ठरवलं ‘मला निराश होऊन चालणार नाही. मी यांना आनंद देण्यासाठी आणलं आहे. जर त्यांना निसर्गात तो आनंद मिळत नसेल, तर मला मार्ग बदलावा लागेल. ‘
तिने आपली वैयक्तिक नाराजी एका बाजूला ठेवली. चेहऱ्यावर पुन्हा एकदा गोड हास्य आणत ती म्हणाली, “अहो काकू, निसर्गाची आवड प्रत्येकाची वेगळी असते. चला, तुम्हाला जर इथे मजा येत नसेल, तर आपण पुढे जाऊया! “
तिने लगेच सर्वांना बसमध्ये बसवले. साताऱ्यातील एका उत्तम, स्वच्छ आणि प्रसिद्ध हॉटेलमध्ये ती सर्वांना घेऊन गेली.
तिथे तिने सातारची प्रसिद्ध ‘झणझणीत मिसळ’, ‘पिठलं-भाकरी’, आणि सोलकढी’ची ऑर्डर दिली.
जेव्हा हॉटेलमध्ये गरमागरम, चवदार जेवण समोर आलं, तेव्हा सगळ्या महिलांचे चेहरे पुन्हा उजळले.
“अहाहा! काय अप्रतिम चव आहे, ” सावित्रीकाकू म्हणाल्या.
“खरंच, घरी रोज स्वयंपाक करून कंटाळा आला होता. आज अगदी तृप्त वाटलं, ” बाकीच्या जणींनीही मान डोलवली.
जेवण झाल्यावर अनघाने सर्वांसाठी सातारचे प्रसिद्ध ‘ कंदीपेढे’ मागवले. गोड तोंडाने सगळ्यांचा मूड पूर्णपणे बदलला.
जेवण झाल्यावर अनघाने लगेच पुढचा प्लॅन तयार केला. साताऱ्याजवळील प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक ‘सज्जनगड’ आणि ‘शिखर शिंगणापूर’ किंवा स्थानिक ‘पालीचे खंडोबा मंदिर’ आणि ‘अजिंक्यतारा’ परिसरातील ऐतिहासिक देवस्थानांकडे तिने गाडी वळवायला सांगितली.
जेव्हा बस देवस्थानाच्या आवारात पोहोचली, तेव्हा सर्व महिलांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळीच शांती आणि भक्तीभाव दिसून आला.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात जाऊन जेव्हा त्यांनी दर्शन घेतलं, घंटा नाद ऐकला, आणि तीर्थ-प्रसाद घेतला, तेव्हा त्यांच्या मनातील सर्व थकवा निघून गेला.
शांताबाई मंदिराच्या पायरीवर बसून म्हणाल्या, “अनघा, तू आज आम्हाला साक्षात देवाच्या चरणी आणलंस. या वयात आम्हा बायकांना निसर्गापेक्षा देवाचं दर्शन जास्त समाधान देतं गं. खूप छान वाटलं. “
सुनंदाकाकू ज्या कास पठारावर टोमणा मारून गेल्या होत्या, त्याही अनघाजवळ आल्या. अनघाच्या डोक्यावर हात ठेवत त्या म्हणाल्या, “बाळा, मघाशी मी पठारावर काहीतरी भलतंच बोलले, मला माफ कर. पण तू रागवली नाहीस आणि आम्हाला इथे घेऊन आलीस. आज देवाने तुझ्या रूपाने आम्हाला हा आनंदाचा दिवस दाखवला. “
संध्याकाळी जेव्हा बस पुण्याच्या दिशेने परत निघली, तेव्हा बसमधलं वातावरण पूर्णपणे बदललेलं होतं.
सगळ्या काकू-मावशींच्या हातात सातारचे पेढे, मंदिरातला प्रसाद आणि चेहऱ्यावर एक असीम समाधानाचं हास्य होतं. त्या अनघाचे हात हातात घेऊन तिचे आभार मानत होत्या.
“आयुष्यात असे दिवस खूप कमी येतात, जेव्हा स्त्रीला स्वतःसाठी जगायला मिळतं. तू आज तो दिवस आम्हाला दिलास, अनघा! ”
अनघा बसच्या खिडकीतून बाहेर पाहत होती. कास पठारावर पडलेला तो विरजणाचा क्षण आता खूप मागे राहिला होता.
तिला समजलं होतं की, सहलीचं सार्थक निसर्गाच्या चित्रात नव्हतं, तर या साऱ्यांच्या मनाला मिळालेल्या समाधानात होतं. ज्या उद्देशाने तिने ही सहल काढली होती त्या आईसमान महिलांच्या चेहऱ्यावर हसू आणणं तो उद्देश अखेर पूर्ण झाला होता.
पुण्यात पोहोचल्यावर जेव्हा त्या सगळ्या आपापल्या घरी निघून गेल्या, तशी अनघाने एक दीर्घ आणि शांत श्वास घेतला. तिच्या मनात एकच विचार होता ‘कष्ट सार्थकी लागले! ‘
☆ बाप्पाचा खरा संदेश – लेखक : श्री विनोद नाठे ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे ☆
आज नाशिकमध्ये द्वारकेवरून नाशिक रोडकडे जात होतो.
द्वारकेच्या थोडं पुढे आलो आणि रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना गणपती बाप्पांच्या मूर्ती विक्रीसाठी ठेवलेल्या दिसल्या. वेगवेगळ्या आकाराच्या, वेगवेगळ्या रूपातल्या सुंदर मूर्ती होत्या.
लोकांची प्रचंड गर्दी होती.
कोणी आपल्या आवडीचा बाप्पा निवडत होतं, कोणी मूर्ती गाडीत बसवत होतं… कुठे वाजंत्री वाजत होती, कुठे ढोल-ताशे होते, तर कुठे बँड-बाजा सुरू होता.
लोक अगदी आनंदाने, उत्साहाने बाप्पांना घरी घेऊन जात होते.
ते सगळं दृश्य पाहून मी गाडी थोडी बाजूला घेतली आणि तिथेच उभा राहून ते सगळं बघत होतो.
तेवढ्यात तिथून माझा एक ख्रिश्चन मित्र जात होता.
त्याचं माझ्याकडे लक्ष गेलं. त्यानेही गाडी बाजूला घेतली आणि माझ्याजवळ येऊन उभा राहिला.
थोड्या इकडच्या-तिकडच्या गप्पा झाल्या.
आणि अचानक तो मला म्हणाला,
“नाठे साहेब, तुम्हाला राग येणार नसेल तर एक गोष्ट विचारू का? ”
मी म्हटलं,
“अरे, राग कसला? विचार की! ”
तो म्हणाला,
“मला खरंच खूप दिवसांपासून एक प्रश्न पडला आहे. ”
मी म्हटलं,
“काय प्रश्न? ”
तो म्हणाला,
“हे बघा साहेब… तुम्ही गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणपती बाप्पांना किती वाजत-गाजत घरी घेऊन जाता. एवढा उत्साह असतो… पूजा करता, आरती करता, धूप दाखवता, नैवेद्य दाखवता… दहा दिवस अगदी मनापासून त्यांची सेवा करता. ”
“पण माझा एक प्रश्न आहे…”
“दहा दिवस ज्यांना तुम्ही देव मानून एवढ्या श्रद्धेने पूजा करता, त्याच गणपती बाप्पांना अकराव्या दिवशी नदीत, विहिरीत किंवा पाण्यात नेऊन विसर्जित का करता? ”
“म्हणजे मला हेच कळत नाही…”
“ज्यांना तुम्ही देव मानलं, त्यांची पूजा केली, त्यांच्यासमोर डोकं टेकवलं… आणि नंतर त्याच मूर्तीला पाण्यात बुडवता… हे चुकीचं वाटत नाही का? ”
त्याचा प्रश्न ऐकून मला खरंच खूप छान वाटलं.
कारण प्रश्न अगदी मनापासून विचारलेला होता.
मी त्याला म्हटलं,
“अरे वा! खूप छान प्रश्न आहे तुझा. ”
“आणि तुझ्या या प्रश्नाचं उत्तर तुला मिळायलाच पाहिजे. ”
तिथे खूप गर्दी आणि वाजंत्री सुरू होती. म्हणून आम्ही दोघं जरा बाजूला गेलो.
एका चहाच्या टपरीवर बसलो.
दोन चहा मागवले.
चहा घेत घेत मी त्याला म्हणालो,
“बघ मित्रा… गणेशोत्सव हा फक्त बाप्पांना घरी आणायचा, पूजा करायची आणि विसर्जन करायचं एवढाच विषय नाही. ”
“यामध्ये आपल्या आयुष्याचा एक खूप मोठा अर्थ दडलेला आहे. ”
तो माझ्याकडे बघत होता.
मी म्हणालो,
“तो अर्थ म्हणजे जन्म आणि मृत्यू. ”
“या जगात जो जन्माला आला आहे ना, त्याला एक दिवस जायचंच आहे. ”
“माणूस असो, राजा असो, मंत्री असो, मुख्यमंत्री असो… कितीही मोठ्या पदावरचा माणूस असो… किंवा अगदी साधा सामान्य माणूस असो…”
– – जन्म झाला आहे म्हणजे मृत्यू अटळ आहे.
“पूर्वी काय होतं, माहिती आहे? ”
“आतासारख्या रेडिमेड गणपतीच्या मूर्ती दुकानात मिळत नव्हत्या. ”
“माती आणायची… त्यातून गणपती बाप्पांची मूर्ती स्वतः बनवायची… गणेश चतुर्थीच्या दिवशी तिची स्थापना करायची. ”
“दहा दिवस त्या मूर्तीमध्ये देव पाहायचा. ”
“मग मनापासून पूजा करायची, आरती करायची, नैवेद्य दाखवायचा, सेवा करायची. ”
“आणि दहा दिवस झाल्यानंतर…”
ज्या मातीपासून ती मूर्ती बनली, त्याच मातीत किंवा पंचमहाभूतांमध्ये ती पुन्हा विलीन करायची.
– – “यालाच आपण विसर्जन म्हणतो. ”
“म्हणजे आपण बाप्पांना पाण्यात बुडवत नाही आहोत…”
आपण आपल्याला एक गोष्ट आठवण करून देत असतो — जे आलं आहे, ते एक दिवस जाणार आहे.
मी त्याला म्हणालो,
“गणपती बाप्पांची मूर्ती आपल्याला हेच शिकवते. ”
– – “गणेश चतुर्थीला बाप्पा आले. ”
“दहा दिवस आपण त्यांच्यासोबत आनंदाने राहिलो. ”
“त्यांची पूजा केली, गोडधोड केलं, नैवेद्य दाखवला…”
“आणि मग अकराव्या दिवशी त्यांना निरोप दिला. ”
आपलं आयुष्यही अगदी असंच आहे.
“आपण या जगात येतो…”
“काही वर्षं राहतो…”
“घर बांधतो, पैसा कमावतो, मोठं होतो, पदं मिळवतो…”
“कधी सुख येतं, कधी दुःख येतं…”
“कधी आपली माणसं सोबत असतात, तर कधी ती आपल्याला सोडून जातात…”
“आणि शेवटी…”
आपल्यालाही सगळं इथेच सोडून जायचं असतं.
– – मग एवढा अहंकार कशाचा?
कशाचा गर्व करायचा?
कशासाठी कोणाचा द्वेष करायचा?
कशासाठी कोणावर राग धरायचा?
आपण या पृथ्वीवर कायमचे राहायला आलोच नाही आहोत.
आपण इथे काही दिवसांचे पाहुणे आहोत.
जसं आपण एखाद्याच्या घरी चार दिवस पाहुणे म्हणून जातो…
मस्त राहतो, आनंद घेतो, सगळ्यांशी प्रेमाने वागतो आणि वेळ आली की परत निघून जातो…
तसंच आपलंही आहे.
आपण या पृथ्वीवर आलो आहोत, काही ठराविक काळासाठी.
मग जोपर्यंत आहोत…
स्वतः आनंदाने जगा आणि दुसऱ्यालाही आनंदाने जगू द्या.
मी त्याला एक अजून गोष्ट सांगितली – –
आपल्या ग्रामीण भागात पूर्वी अनेक ठिकाणी स्मशानभूमी गावाच्या जवळ किंवा अगदी गावाच्या मध्यभागी असायची.
त्यामागेही एक विचार होता.
माणसाला मृत्यूचं भान असावं.
रोजच्या रोज ती स्मशानभूमी दिसली की मनात एक गोष्ट यावी—
“एक दिवस माझ्याही देहाची माती होणार आहे. ”
मग कशाचा एवढा गर्व?
कशाचा एवढा अहंकार?
आज ज्याच्यावर रागावलोय, उद्या त्याच्याशी बोलण्याची संधी मिळेलच असं नाही.
आज ज्याच्याशी भांडलोय, उद्या तो आपल्यात असेलच असं नाही.
म्हणून…
मनातलं वैर ठेवू नका.
ज्याच्यावर प्रेम करता, त्याला आजच सांगा.
ज्याच्याशी भांडण झालंय, त्याला शक्य असेल तर आजच माफ करा.
कारण आयुष्य खरंच खूप छोटं आहे.
आणि गणपती बाप्पांचं विसर्जन आपल्याला दरवर्षी याच गोष्टीची आठवण करून देतं.
“आलो आहोत, एक दिवस जायचं आहे… म्हणून तोपर्यंत प्रेमाने राहूया. ”
मी हे सगळं सांगत होतो आणि माझा मित्र शांतपणे ऐकत होता.
शेवटी काही क्षण तो माझ्याकडे बघतच राहिला.
मग त्याने अक्षरशः हात जोडले आणि म्हणाला,
“नाठे साहेब… आज माझ्या प्रश्नाचं उत्तर मिळालं. ”
आणि तो म्हणाला,
“वा… धन्यवाद! ”
मी त्याला म्हटलं,
“मला धन्यवाद देऊ नकोस मित्रा. ”
“हा विचार फक्त माझ्यापर्यंत आणि तुझ्यापर्यंत ठेवू नकोस… पुढे घेऊन जा. ”
कारण गणपती बाप्पांचं विसर्जन म्हणजे फक्त एका मूर्तीला पाण्यात विसर्जित करणं नाही…
ते आपल्याला जीवनाची जाणीव करून देतं – –
जन्म आहे, म्हणून मृत्यू आहे.
मृत्यू आहे, म्हणून जगण्याला किंमत आहे.
म्हणून जोपर्यंत आयुष्य आहे…
प्रेमाने जगा…
आनंदाने जगा…
दुसऱ्याला त्रास न देता जगा…
आणि शक्य असेल तितकं दुसऱ्याच्या आयुष्यातही आनंद निर्माण करा.
कदाचित…
हाच गणपती बाप्पांचा आपल्याला दरवर्षी मिळणारा खरा संदेश असेल.
गणपती बाप्पा मोरया! मंगलमूर्ती मोरया! !
☆
लेखक : श्री विनोद नाठे
भूमिपुत्र फाऊंडेशन मो 098909 79097
प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
आमचं एक छोटसं ज्येष्ठ कनिष्ठ मंडळींचं एक मंडळ आहे. व्यक्ती तितक्या प्रकृती या उक्तीप्रमाणे आनंदी, उत्साही, निराश झालेले तरुण वर्ग आणि त्रासलेले, तसेच विविध स्वभावाचे हंसतमुख उमद्या व्यक्तिमत्त्वाचे आजीआजोबा आजी पण आमच्या हया ‘सांवर’ नावाच्या मित्र मंडळात आहेत.
आज अन्वयचा मूड ठीक दिसत नव्हता तर हात पाय गुडघे दुखतात म्हणून कार्लेकर आजोबा त्रासलेले होते. अशा बऱ्याच जणांची तब्येतीबद्दल कुरकूर तक्रार चालू होती.
मानकर काका म्हणाले “माझ्याच नशिबी कां ही गुडघेदुखी? आजी म्हणाल्या ह्या कमरदुखीने मी हैराण झाले आहे, देवा परमेश्वरा हे जीणं नको रे बाबा! कधी वर बोलावतोस नारायणा? ज्येष्ठांचे हे दुःख तर तरुण तगडाबाज अमर कुरकुरला,
” तुमचं ठीक आहे आजी वय झालंय तुमचं पण आमच्या पुढे उभं आयुष्य पडलय त्यातून एक्सीडेंटमध्ये माझं मनगट मोडलय, माझं का नशीब असं? माझाच कां एक्सीडेंट व्हांवा?
मी म्हणाले, अमर असा निराश होऊ नकोस.
अरे! झाला एक्सीडेंट, व्हायचं ते होऊन गेलंय आता तीच ती गोष्ट उगाळत न बसता पुढे काय करता येईल ते बघ. असाही पॉझिटिव्ह विचार कर की हातावरचं मनगटावर निभावलं जीव वाचला तुझा. लगेच दवाखान्यात उपचारही झाले आणि आता प्लॅस्टर काढल्यावर तुझं मनगट मोकळं होऊन, फिजोओथेरपी होऊन तु दणकट होणार आहेस. तरुण पोरं तुम्ही! म्हाताऱ्यांची काठी व्हायचेय तुम्हाला, मग ती काठी मजबूतच असायला हवी आहे हो ना? मोडून कसं चालेल
तरी पण अमर निराशेने पुटपुटला, “आमचं नशीबच फुटकं माझ्या इतका त्रास कुणाला झाला नसेल” त्याला शांत करताना मला एक वाचलेली आदर्श कथा आठवली आणि ती अनुभव सिद्ध सत्यकथा ऐकायला जेष्ठांनी उत्सुकतेने कानात मशीन सरकवलं. तरुण मंडळी उतावळी होऊन पुढे सरकली.
मी म्हणाले तुमच्यासारख्याच तरुण जिद्दी तडफदार लेडीज डॉक्टरांची ही आदर्शवादी कहाणी आहे. अनेक जीवघेण्या संकटांशी सामना तिला करावा लागला सुरुवात झाली ती डोळ्यापासून, तुम्हा आम्हाला तरी देवाने हात पाय दिले आहेत. सुंदर डोळे दिलेत.. असेल दृष्टी तर दिसेल सृष्टी.. म्हणतात ना ते अगदी खरं आहे. तिची नजरशक्ती कमी झाली नंतर डोकेदुखी सुरू झाली निदान होईना असहय डोकेदुखी पिच्छा सोडेना, निदान होईना. डोकेदुखी तिला सहन होत नव्हती. डोक्याचा MRI काढला
ऐक अरे! सुधीर दुर्दैव तिच्या हात धुवून पाठीशी लागलं होतं. मेंदूच्या अगदी तळाशी कठीण जागी ट्यूमरची गाठ होती ती कमालीची हबकली कसली पण हा लढा तिला एकटीलाच द्यायचा होता की नाही! तिने स्वतःला सावरलं. डॉक्टरच होती ती पेशंटला सावरण्याची कला तिला चांगलीच अवगत होती आपण मनाचे गुलाम नाही व्हायचं तर मनाला लगाम घालून त्यालाच आपलं गुलाम बनवायचं. हे वाक्य तिने मनात ठसवलं आता स्वतःला सावरण्याची वेळ तिच्यावर आली होती डॉक्टर स्नेह्यांनी तिला फार मोठी मदत केली. त्यांनी तिला दिलासा देऊन कॉन्फरन्स मध्ये सामील केल. तू लवकरच पूर्ण बरी होशील हे आश्वासन देऊन ती गाठ काढण्यात आली.
पूर्ण हॉलमध्ये कमालीची शांतता होती मग पुढे काय झालं ही उत्सुकता प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर दिसत होती मकरंदला रहावले नाही त्यानी सगळ्यांच्या मनातला प्रश्न विचारला, ” सांगा ना मॅडम पुढे काय झालं? कसली गाठ होती ती कॅन्सरची तर नव्हती ना? मी हसून सगळ्यांची उत्सुकता उलगडली. ” मकरंद नाही रे बाळा! जमेची बाजू ही की, गाठ कॅन्सरची नसून ब्रेन ट्यूमर होता.
सगळ्यांनी एकदम निश्वास सोडला इतकी आमची ही मंडळी प्रसंगाशी एकरूप झाली होती. मी कथेची गाडी पुढे चालू ठेवली मानसिक संतुलन सांभाळताना ती बहाद्दर डॉक्टर, छन्दाकडे वळली. मेंदूची आणि छंदाची सांगड घालून ती चित्रकलेकडे वळली छंदाच्या माध्यमातून तिने भावनेची वाट मोकळी केली.
” मॅडम निसर्गचित्रे, व्यक्तिचित्रे रेखाटली का त्या डॉक्टर मॅडमने? अनघाला कमालीची उत्सुकता होती.
” नाही अनघा ते वेगळे चित्र होतं आपण मनातलं शब्दात, कागदावर उतरवतो. तिने ते चित्रात उतरवलं. आणि बरं का! त्याचं वैशिष्ट्य, वैविध्य म्हणजे तिने मेंदुचे चित्रकाढलं. गाठ अवघड ठिकाणी होती पण ही अत्यंत कठीण शस्त्रक्रिया तिच्या डॉक्टर मित्रांनी किती कौशल्याने काढली, हे चित्र तिने
रेखाटलं इतर पेशंट पुढे मांडल तिचं उद्दिष्ट एकच होतं की कुठलाही रोग दुर्धर नसतो. संकटावर मात करून त्याला मागे सारून पुढे जाण्यातच सार्थकता असते.
नाना आजोबा म्हणाले,
” किती धैर्याची आहे पोरगी डॉक्टरांचेही आभार बोटातल्या कलेतून तिने मांडले ही पद्धत फार आवडली मला. अगदी वेगळ्या पद्धतीने कृतघ्नता व्यक्त केली आहे या कुशल आणि हुशार डॉक्टर महिलेने. “
मी म्हणाले, “नाना काका एवढंच नाही तर तिने हे पेंटिंग सेंटरला भेट दिलंते बघून इतर डॉक्टरटीम मग प्रेमाने जोमाने, पुढील यशस्वी कारकीर्दीसाठी सज्ज झाली. इतर निराश पेशंटनाही तिनेअसं दाखवून दिलं डॉक्टरमंडळींना अवघड केस यशस्वी करण्यात केवढं कसब पणाला लावावं लागतं, विज्ञान खूप खूप पुढे गेलं आहे. विज्ञान प्रगती खरंच कौतुक करण्यासारखीचं आहे”
दातार आजी, “म्हणाल्या धन्य आहे ग बाई त्या डॉक्टरणीची आणि तिच्या चित्रकलेची. इतर पेशंटला एक नवीन धडा घालून दिला आहे तिने. पुढचं ऐकामंडळी तिने भेट दिलेलं चित्र हॉस्पिटलला हॉलमध्ये उभं आहे त्याखाली तिचं नाव गाव आणि शस्त्रक्रियेचा इतिहास तिने लिहिलाय. हॉलमध्ये प्रवेश करताना निसर्ग चित्राऐवजी हे आगळ वेगळं तैलचित्र माणसं बघतात. खाली लिहिलेला इतिहास वाचून अंतर्मुख होतात. ”
☆ “भारतीय सेनेचे पाच पांडव!”☆ श्री संभाजी बबन गायके☆
☆
महाभारतात शंभर कौरवांचा पराभव करणारे सर्वच्या सर्व पाच पांडव एकाच आईच्या पोटी जन्मले नव्हते. युधिष्ठिर, भीम आणि अर्जुन हे कुंतीचे तर नकुल आणि सहदेव हे माद्रीचे पुत्र होते.
परंतू आधुनिक महाभारतात अर्थात १९७१मध्ये पाकिस्तानी कौरवांविरोधात प्राणपणाने लढून विजयश्री खेचून आणणारे आपले हे पाच पांडव मात्र एकाच आईच्या पोटी जन्मले होते!
तो डोक्याने पहिल्यापासून बराचसा तापट पण अभ्यासात, खेळांत अतिशय वाकबगार होता. वडील लष्करी विभागात कनिष्ठ लिपिकाची नोकरी करीत इंग्रज आमदनीमध्ये. त्यामुळे या मुलाला ब्रिटीश आणि पुढे भारतीय लष्करी अधिकारी, त्यांचा रुबाब जवळून अनुभवता आला. डेहरादून येथे स्थापन झालेल्या राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनी (N. D. A.)मध्ये पहिल्याच तुकडीत लष्करी अधिकारी प्रशिक्षणार्थी म्हणून हा नवतरुण त्याच्या अंगभूत कौशल्यांच्या बळावर गुणवत्तेवर निवडला गेला! त्याचे वडील आणि आई यांचा आनंदात गगनात मावेनासा झाला.
यथावकाश प्रशिक्षण सुरु झाले. आणि एक दुर्दैवी घटना घडली. एका अधिका-याने या नवोदित, प्रशिक्षणार्थी तुकडीतील एका गटाला जरा जास्तच शिक्षा दिली. त्याचा सूड म्हणून या तुकडीतील प्रशिक्षणार्थी तरुणांनी त्या अधिका-याच्या कार्यालयाची रात्री चोरून तिथे घुसून नासधूस केली. याचा तपास करताना अधिका-यांनी सर्व तुकडीवरच निलंबन कारवाई करण्याचे निश्चित केले. या गुन्ह्यात आपला कथानायक खरा नायक होता. पण आपल्यामुळे सर्वांचे नुकसान होऊ नये म्हणून याने सर्व दोष आपल्या शिरावर घेतला आणि अकादमीमधून निष्कासित अर्थात काढून टाकले जाण्याची शिक्षा स्वीकारली!
या धक्क्याने त्याच्या वडिलांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले! आई खूप दु:खी-कष्टी झाली. हा थोरला मुलगा होता. त्याच्या पाठीवर आणखी चार भाऊ आणि दोन बहिणी होत्या. थोरल्यावर कुटुंबाचा भार आणि आशा-आकांक्षा होत्या, पण त्याच्या या कृतीने सर्व झाकोळले गेले! पण म्हणून या मुलाच्या आईने हिंमत गमावली नाही. तिने मुलाच्या प्रामाणिकपणाचे कौतुकच केले. आणि त्या मुलानेही मग लष्करात भरती होण्याचे स्वप्न साकार करण्याच्या जिद्दी पायी ‘शिपाई’ म्हणून लष्करी जीवन अंगिकारण्याचा निर्णय घेतला. परंतु NDA मधून झालेले निलंबन यात मोठा अडथळा असल्याने सर्वं मार्ग बंद झालेले होते! पण एका चमत्कार घडला!
प्रेमकुमार यांनी इंग्रजी भाषेत उत्तम प्राविण्य संपादन केले होते. त्यांनी त्यांच्या इतर भावांना आणि मित्रांनाही इंग्रजी शिकवण्याचा प्रयत्न केला होता. एकेदिवशी प्रेमकुमार जळणासाठी लाकूडफाटा गोळा करण्यासाठी मित्रांसमवेत डोंगरावर गेलेले असताना चांगल्या इंग्रजीत मित्रांशी संवाद साधत असताना लष्करी वसाहतीच्या एका इंग्रज लष्करी अधिका-याने त्यांचे बोलणे ऐकले. आणि त्या सर्व मुलांना क्रिकेटचा सामना खेळण्यासाठी आमंत्रित केले. त्या सामन्यात उत्तम कामगिरी केल्याने त्याची तिथल्या ब्रिटीश कमांडंट साहेबांशी परिचय करून देण्यात आला.
पुढे लष्करी जवानांची भरती निघाली. प्रेमकुमार यांचा अर्ज अर्थातच त्यांच्या आधीच्या प्रकरणामुळे नाकारण्यात आला होता, पण विशेष बाब म्हणून ब्रिटीश कमांडंट साहेबांनी त्यांची शिफारस केली आणि अशा रीतीने प्रेमकुमार कुकरेती शिपाई म्हणून का असेना अंगावर लष्करी गणवेश परिधान करते झाले! त्यांना गढवाल रेजिमेंट मिळाली. पण तेथील अधिका-यांनी प्रेमकुमार यांना त्यांची क्रीडा पार्श्वभूमी, इंग्रजी संभाषण कला आणि अधिका-याला साजेसे नेतृत्वगुण लक्षात घेऊन त्यांना कुठल्याही बटालियनमध्ये न पाठवता रेजिमेंटमध्येच ठेवले. पण येथील जवान प्रेमकुमार यांना त्यांचे सहकारी जवान त्यांच्या पूर्वीच्या आयुष्यावरून चिडवत असत. यावर गांभीर्याने विचार करून प्रेमकुमार यांनी लष्करी अधिकारी होण्याचे मनावर घेतले. खूपच कष्ट घेत त्यांनी शेवटी IMA Indian Military Academy मध्ये प्रवेश मिळवला आणि ते अधिकारी बनले! त्यांना गढवाल रेजिमेंटमध्येच सेकंड लेफ्टनंट म्हणून नेमणूक मिळाली. त्यांचे NDA तुकडीतील प्रशिक्षणार्थी मित्र आता त्यांच्यापुढे चार वर्षे वरिष्ठ होते. त्यांपैकीच एका अधिका-याने कॅप्टन नय्यर जे त्यावेळी रेजिमेंटचे Adjutant होते, त्यांनी खास परवानगी घेत, स्वत: जाऊन प्रेमकुमार यांचे रेजिमेंटमध्ये स्वागत केले! एक चक्र पूर्ण झाले होते!
क्रिकेटचे उत्तम खेळाडू असल्याने प्रेमकुमार कुकरेती यांची भारतीय लष्कराच्या क्रिकेट संघात निवड झाली होते, ज्या संघाचे कर्णधार होते कर्नल हेमंत अधिकारी! प्रेमकुमार यांना राष्ट्रीय संघातून खेळण्याची सुवर्णसंधी मिळू शकली असती. पण जिथे धोका अधिक आहे, त्या भागात नेमणूक असल्यास अधिकचे वेतन, भत्ते मिळतात आणि शिवाय शौर्य गाजवण्याची इच्छा असल्याने प्रेमकुमार यांनी ही संधी नाकारली आणि ते लढाईवर रुजू झाले. १९६२ मध्ये झालेल्या भारत-चीन युद्धात त्यांनी शौर्य गाजवले! १९७१ मध्ये झालेल्या भारत-पाक युद्धात त्यांनी राजपूत बटालियनची धुरा सांभाळली!
त्या आधी त्यांनी आपल्या चारही भावांना लष्करात भरती होण्याची प्रेरणा, मार्गदर्शन आणि प्रोत्साहन दिले आणि ते चारही बंधू लष्कराच्या विविध विभागांत रुजूही झाले. एकाच आई-बापापोटी जन्मलेले पाच सैनिक भारतीय सैन्यात एकाचवेळी कार्यरत होते, ही एक जगावेगळी बाब ठरली!
या बहादूर सैनिकांची नावे आहेत मेजर जगदीश प्रसाद, मेजर धर्मलाल, लेफ्टनंट कर्नल राकेश, नायब सुबेदार सोहनलाल!
१९७१मध्ये युद्धाचे ढग जमा होऊ लागले होते. त्यावेळी हे पाचही कुकरेती बंधू लष्करात सेवेत होते. थोरला तर आघाडीवर तैनात होता अधिकारी म्हणून. बाकी सुट्टीवर घरी आलेले होते. त्यांच्या मातोश्रींनी या चौघांच्याही कपाळांवर कुंकूम तिलक रेखला आणि सर्वांना आशीर्वाद देत सीमेवर भारतमातेच्या रक्षणासाठी मार्गस्थ केले!
सीमेवर असलेल्या मेजर जनरल प्रेमकुमार यांचे पत्र घरी पोहोचले त्यात ते लिहितात, ”माझी काळजी करू नका. शत्रू लबाड असला तरी आपले जवानांचा निश्चय अभेद्य आहे. आम्ही चिखलातून, जंगलातून, गोळीबाराच्या वर्षावातून पुढे पुढे चाललेलो आहोत… आमचे प्रत्येक पाऊल विजयाच्या दिशेने पडते आहे… घरी आमच्या सर्व मुलांना, भाच्यांना, पुतण्यांना सांगा… तुमचे सर्व काका, तुमचे मामा, तुमचे वडील शत्रूला नामोहरम करण्यात व्यग्र आहेत… आम्ही इतिहास घडवतो आहोत! ”
लेफ्टनंट कर्नल राकेश कुकरेती यांच्या तुकडीवर पाकिस्तानी सेनेच्या मागे जाऊन त्यांच्यावर हल्ला चढवण्याची मोठी जोखमीची कामगिरी सोपवण्यात आली. आपले सैनिक सलग तीन दिवस विना अन्न, पाण्याचे नव्वद पेक्षा अधिक किलोमीटर्सचे अंतर पायी चालले… वरून पाकिस्तानी मारा होत होता, आपले हवाईदल पाकिस्तानवर तुफान हल्ला करीत होते… सर्वत्र प्रचंड धोका होता. त्याही स्थितीत आपल्या थोरल्या भावाला राकेश साहेबांनी रेडीओ संदेश करून गोळीबाराचा आवाज ऐकवला होता आणि अतिशय शांतपणे म्हणाले होते, विजय आपलाच होईल. आणि तसेच झाले. राकेश साहेबांच्या तुकडीने उपाशीपोटी असूनही पाकिस्तानचा कडवा प्रतिकार मोडून काढला.
दुस-या आघडीवर लढणा-या नायब सुबेदार सोहनलाल कुकरेती यांनी सुद्धा तुफान कामगिरी बजावली. त्यांची चौकी पाकिस्तानी आक्रमणाने पुरती घेरली गेली होती. रात्रीचा समय होता. मदतीसाठी दुसरी तुकडी येण्यास काही समस्या होती. या सैनिकांनी रात्रभर ती छोटी चौकी लढवत ठेवली… पाकिस्तान्यांना पुढे येऊ दिलेच नाही. सकाळी मदत पथक आल्यावरपाकिस्तानी पळून जाण्यात यशस्वी ठरले!
उर्वरीत दोघे बंधू मेजर जगदीश प्रसाद आणि मेजर धर्मलाल Corps of Electronics and Mechanical Engineers (EME)मध्ये कर्तव्यावर असताना प्रत्यक्ष सीमेवर तैनात राहून लढणा-या सैनिकांना साहाय्य पुरवीत होते.
१६ डिसेंबर, १९७१ रोजी भारताचा विजय जाहीर झाला. कुकरेती कुटुंबातील हे पाच पांडव विजयी होऊनच रणभूमीवरून माघारी आले होते… मातोश्री त्यांच्या स्वागतास आरतीचे ताट घेऊन उंब-याबाहेर उभ्या होत्या… त्या म्हणाल्या… माझ्या पोरांनी भारतमातेची शान राखली! धन्य ही माता आणि धन्य तिची कूस… जिने एक नव्हे, दोन नव्हे, पाच पाच शूर पुत्र जन्मास घातले!
सर्वांत थोरले प्रेमलाल कुकरेती आसाम रायफल्ससे डायरेक्टर जनरल पदी पोहोचले आणि त्यांना सेना मेडल ने सन्मानित करण्यात आले. सर्वांत धाकटे राकेश कुकरेती लेफ्टनंट कर्नल बनले आणि त्यांनी शौर्य चक्र प्राप्त केले. एवढेच नव्हे तर राकेश कुकरेती साहेबांचे चिरंजीवही, कार्तिकेय कुकरेती सेनेत लेफ्टनंट कर्नल बनले आणि त्यांनीही सेना मेडल पटकावले. दुसरे अर्थ कुकरेतीही लेफ्टनंट कर्नल असून त्यांना Mention in Dispatches हे कौतुक पदक प्राप्त झालेले आहे. जय हिंद.. जय हिंद की सेना!
भारतच्या लष्करी इतिहासात कुकरेती बंधू ही मानाची पाच पानेच आहेत, असे अभिमानाने म्हणावेसे वाटते. त्यांच्याकडून प्रेरणा घेत अनेक तरुणांनी सेनेच्या सेवेचा ध्यास घेतला, ही उल्लेखनीय आहे! जय हिंद… जय हिंद की सेना..
कवितेचा उत्सव 
प्रतिमेच्या पलिकडले 
जीवनरंग 
– ८०८७८१०१९७
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
