मराठी साहित्य – पुस्तकांवर बोलू काही ☆ “माझी जडणघडण” – लेखिका: सौ राधिका भांडारकर ☆ परिचय – सुश्री अरूणा मुल्हेरकर ☆

सुश्री अरूणा मुल्हेरकर

? पुस्तकावर बोलू काही ?

☆ “माझी जडणघडण” – लेखिका: सौ राधिका भांडारकर ☆ परिचय – सुश्री अरूणा मुल्हेरकर ☆ 

पुस्तक : माझी जडणघडण

लेखिका ~ सौ. राधिका भांडारकर, पुणे

प्रकाशक ~ सौ. अलका भुजबळ, न्यूज स्टोरी पब्लिकेशन्स

 संपादक ~ श्री. देवेंद्र भुजबळ

 निर्मिती ~ ग्रंथाली, माहीम, मुंबई

 मुखपृष्ठ~ सौ राधिका भांडारकर (ए आयच्या सहाय्याने)

न्यूज स्टोरी टुडे या श्री देवेंद्र भुजबळ यांनी संपादित केलेल्या पोर्टलवर प्रकाशित झालेल्या सौ. राधिका ताई भांडारकर यांच्या *माझी जडणघडण* या लेखमालेच्या पहिल्या भागानेच मला जितके आक्रुष्ट केले तितकेच पोर्टलच्या सर्व वाचकांनाही केले. प्रस्तावनेत संपादकांनी सांगितल्याप्रमाणे या सदराचे ७८ भाग दीड वर्षांच्या कालावधीत प्रकाशित झाले. एकेक भाग वाचताना वाचक त्यात इतके तल्लीन झाले होते की, सोमवार कधी उजाडतो आणि राधिका ताईंच्या जडणघडणीचा पुढील भाग कधी वाचावयास मिळतो असे सर्वच रसिक वाचकांना होऊन गेले होते. ही मालिका संपूच नये असेही आम्हा वाचकांना मनापासून वाटत होते.

सौ. राधिका भांडारकर

माझी जडणघडण हे पुस्तक म्हणजे लेखिकेचे आत्मचरित्र नव्हे, तर ते एक आत्मकथन आहे. आजवरच्या आयुष्यात तिच्या जीवनात अगदी बालपणापासून जी नानाविध माणसे आली, अनेक प्रकारचे जे अनुभव आले, त्यातून लेखिका कशी घडत गेली याचे एक सुंदर चित्र म्हणजे *माझी जडणघडण* हे पुस्तक असे या पुस्तकाविषयी एका वाक्यात सांगता येईल.

[ ] धोबी गल्ली या पहिल्याच माळेत लेखिका तिच्या बालपणातील काही रम्य, ह्रद्य अशा आठवणी सांगते. धोबी गल्लीतलं त्यांचं ते छोटसं घर, त्यांचा शेजार, बालपणीचे गल्लीतले सवंगडी या सर्वांविषयी वाचताना आपणही आपल्या बाल्यात अगदी सहज शिरतो आणि त्यातून पुनःप्रत्ययाचा आनंद आपल्या वाट्याला येतो. लेखिकेने *”आजही माझ्या स्वप्नात तेच घर येतं* ” अशी सुरुवात केली आहे. प्रत्यक्ष जीवनात सगळ्यांचीच घरे बदलतात. लग्न होऊन सासरी गेल्यावर, कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या बदल्यांमुळे, लहान घरातून मोठ्या घरात जाताना, इत्यादी विविध कारणांनी आयुष्यात घरे बदलण्याचा अनुभव प्रत्येकच वाचकाने घेतला असेल. ही गोष्ट मात्र सत्य आहे की आपल्या स्वप्नात नेहमी आपले पहिलेच घर दिसते. सांगायचा मुद्दा हा की सुरुवातीपासूनच वाचक लेखिकेच्या आयुष्यातील घटनांशी असा सहज जोडला जातो. हे कथन वाचताना, अरे माझीही कथा याहून काही फार वेगळी नाही असे वाटू लागते आणि त्यामुळेच पुढे वाचण्याची उत्कंठा वर्धित होते.

संस्कार बाल्यावस्थेतच होत असतात आणि त्यानुसार बालक हळुहळू घडत जाते. लेखिकेला नेमके हेच सांगायचं आहे. त्या म्हणतात की मोठ्यांचा मान ठेवणे, रीती परंपरा पाळणे, नम्रता, सत्य वदणे वगैरे हे संस्कार आहेतच पण याहूनही त्यांना वेगळे काही सांगायचे आहे. त्यांच्या मते संस्काराची व्याख्या, *”संस्कार म्हणजे स्वतः केलेले निरीक्षण. आजूबाजूच्या वातावरणातून मिळालेली अनेकविध चांगली- वाईट, भली- बुरी टिपणं आणि या सगळ्या तुकड्यांमध्ये मी कोणता तुकडा हे योग्य रीतीने शोधणं. ते शोधता येण्याची क्षमता म्हणजे संस्कार. * ” अत्यंत प्रगल्भ विचारसरणीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे दर्शन त्यांनी केलेल्या संस्कारांच्या या व्याख्येतून वाचकांना घडते.

शाळा, कॉलेज, त्यांची बँकेतील नोकरी यातून त्यांच्या आयुष्यात ज्या नानाविध स्वभावाच्या व्यक्ती आल्या त्या प्रत्येक व्यक्तीचे त्यांनी त्यांच्या स्वभावानुसार सखोल निरीक्षण केले आहे. त्यातूनच अनेक चांगल्या वाईट गोष्टींचे त्यांना ज्ञान मिळत गेले आणि आज ताठ मानेने उभ्या असलेल्या राधिकाताई घडल्या असे मला म्हणावेसे वाटते.

त्यांच्या विद्यार्थी जीवनातील अनेक रंगी किस्से वाचताना वाचक अगदी गुंगून जातो.

लेखिका जडणघडणीच्या एका प्रकरणात वाचकांना सांगते की माणसाला भांडता सुद्धा आलं पाहिजे, आणि हा धडा त्यांना त्यांच्या तीर्थ रूपांकडूनच मिळाला होता. त्या लिहितात, ” *एकीकडे शालिनीता, नम्र वाणी, शब्दातील गोडवा जपणे, कुणाला दुखावलं जाईल असे न बोलणे अशा तऱ्हेचे बोधामृत प्राशन करीत असताना मध्येच ‘ तुला उत्तम भांडताही आलं पाहिजे’ असं जेव्हा पप्पा सांगायचे तेव्हा या विरोधाभासाची नुसती गंमत नव्हे तर आश्चर्यही वाटायचं. ” कोणत्याही प्रकारचा अन्याय सहन करायचा नाही हीच शिकवण त्यांना लहान वयात मिळाली होती. याविषयी त्यांनी केवळ गणित वेगळ्या पद्धतीने सोडवल्यामुळे बाईंनी त्यांचे गणित चूक दिले, आणि लेखिकेने ती चूक नव्हती, ती कशी बरोबर होती हे बाईना पटवून दिले, हा किस्सा मनोवेधक वाटतो.

जीवनात या अशा बाळकडूची किती आवश्यकता असते याची जाणीव आज परिपक्व झाल्यावर वाचकांनाही नक्कीच आली असेल.

कुटुंबातील माणसे, मित्र-मैत्रिणी, शिक्षक वर्ग, भोवतालचा समाज, पुस्तके, रेडिओ या सर्वांचाच लेखिकेच्या जडणघडणीवर फार मोठा प्रभाव कसा आहे हे त्यांनी सांगितलेल्या एकेक रंगतदार किश्यांवरून, त्यांच्या अनुभवांवरून आपल्याला जसजसे वाचत जातो तसतसे उलगडत जाते. त्यांच्या आयुष्यातील काही खास व्यक्तींवर त्यांनी स्वतंत्र प्रकरणे या पुस्तकात लिहिल्याचे आढळून येते. यात त्यांचे वडील, जीजी, आजोबा, वहिनींसारख्या शेजारी, रत्नाकर मतकरींसारखे साहित्य गुरु, आप्पा, वासंती वगैरे लेखांना विशेष महत्त्व आहे.

जीजीचे (लेखिकेची आजी) स्थान लेखिकेच्या आयुष्यात अनमोल आहे, हे त्यांनी वर्णिलेल्या जिजीच्या व्यक्तिमत्वावरून आपल्या लक्षात येते. लहान असताना त्यांना त्यांच्या मोठ्या टपोर्‍या डोळ्यांवरून, त्यांच्या श्यामल वर्णावरून काही लोक हिणवीत असत, या गोष्टीचे त्यांना फार वाईट वाटायचे, परंतु त्यांची एक आजीच होती जी त्यांना “विठोबा सुद्धा काळाच होता” “तुझे डोळे तर तुझी ओळख आहे” असे सांगून त्यांच्या मनाला उभारी देत 

असे. राधिकाताईंच्या जडणघडणीत जिजीचा वाटा अत्यंत मोलाचा आहे. (राधिका ताईंचे जीजी हे जीजी चे जीवन कथा सांगणारे पुस्तक अवश्य वाचावे)

त्यांची हरवलेली लहान बहीण केवळ ढग्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण डोळ्यांवरून विमलताई रांगणेकर या ठाण्यातील प्रसिद्ध समाजसेविकेने ओळखावी आणि हरवलेल्या मुलांना घरी घेऊन यावे, हा त्यांच्या आयुष्यातील प्रसंग खरोखरच अविस्मरणीय असा आहे.

त्यांना लहानपणी, ” श्रावण भेटायचा तो तोंड पाठ केलेल्या बालकवी, बा भ बोरकर, पाडगावकर, यांच्या कवितांतून. , ” श्रावण महिन्यातील एकेका सणांचे त्यांनी जगलेले क्षण फारच वाचनीय आहेत. हे वाचताना मला राधिका ताईंना *शब्दांची धनी* अशी संज्ञा द्यावीशी वाटते.

लग्न हे मुला मुलींच्या, विशेषतः मुलींच्या जीवनातील फार मोठे स्थित्यंतर असते. राधिकाताईंनीही हा अनुभव घेतला. आई-वडील आजी आणि बहिणी या छोट्याशा कुटुंबातून त्या लग्न होऊन मोठ्या कुटुंबात गेल्या, शहरी वातावरणातून अंमळनेर सारख्या ग्रामीण वातावरणात त्यांना मिसळायचे होते. माणसे निराळी, भोवतालचे वातावरण निराळे, उठण्या बसण्याची पद्धत निराळी, अशा परिस्थितीत त्यांचे या जडणघडणीतले एक एक अनुभव मनाला मोहवून टाकणारे आहेत.

लहानपणी आई-वडिलांकडून आणि विवाहानंतर सासू-सासर्‍यांकडून बरेच काही शिकत असतो हे त्यांचे मत आपल्याला पटते. राधिका ताईंच्या जीवनात त्यांच्या सासूबाईंचा वाटाही फार मोठा आहे. त्यांच्यावरचे खानदेशी संस्कार त्यांच्या सासूबाईंकडूनच झालेले आहेत.

राधिका ताई त्यांच्या आई या प्रकरणाची सुरुवातच ” मला आईची महानता तेव्हाच खऱ्या अर्थाने जाणवली जेव्हा मी स्वतः आई झाले ” अशी करतात. लेखिका ही कोणी वेगळी आई नाही. आई झाल्यावर आईची वेगवेगळी रूपे त्यांना उलगडत गेली. सगळ्यात कठीण काळ म्हणजे मुलाला नोकरावर सोपवून कामाला जाणे. काय घालमेल होते जीवाची? प्रत्येकच वाचक आईचा हा अनुभव आहे. वाचताना भावूक व्हावयास होते.

जळगावला मांडलेला स्वतंत्र संसार, दोन मुलींचा जन्म, बँकेतील नोकरी, मुलींचे परदेश गमन, त्यांचे विवाह नातवंडे या सर्व गोष्टी एका मध्यमवर्गीय पठडीतल्या असल्या तरी वाचताना हे आपलेच जीवन आहे ही भावना निर्माण होते त्यामुळे ही जडणघडण आपलीच आहे या जवळिकतेने वाचनात आपण मग्न होतो.

खरं सांगायचं तर जडणघडणीच्या एक एक लेखा विषयी लिहावे तेवढे थोडेच आहे, परंतु सगळ्या ७८ भागांवर लिहिणे ही केवळ अशक्य गोष्ट आहे. त्यापेक्षा वाचकांनी हे पुस्तक संग्रही ठेवावे आणि वारंवार वाचत जावे असा मला सल्ला द्यावासा वाटतो.

सौ. राधिका ताई या अतिशय दमदार अशा लेखकांपैकी एक आहेत. त्यांची प्रवाही भाषा वाचकांचे रंजन करते यात संशयाला जागाच नाही. वैशिष्ट्यपूर्ण शब्दप्रभुत्व त्यांच्यापाशी आहे असे म्हटले तर अतिशयोक्ती होणार नाही. आतापर्यंत त्यांचे पाऊल, आंतर्बोल, लव्हाळी, गमभन, अंश इत्यादी अनेक कथा व ललित लेखांची पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत.

त्यांच्या जीजी या पुस्तकाला तितीक्षा पुरस्कारही मिळाला आहे.

या ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ लेखिकेचे मला आणखी कौतुक करावेसे वाटते की त्या कालानुरूप चालणाऱ्या आहेत, अभ्यासू आहेत. त्यांना शेक्सपियर, कालिदास समजतो, तसेच आजची कृत्रिम बुद्धिमत्ताही(AI) समजते. या पुस्तकाचे मुखपृष्ठ त्यांनी एआय च्या मदतीने स्वतः बनविले आहे.

राधिका ताई तुमचा हा लेखन प्रवास असाच अखंड चालू राहण्यासाठी माझे तुम्हाला अनेकोत्तम आशीर्वाद.

परिचय : अरुणा मुल्हेरकर

डेट्राॅईट (मिशिगन) यू.एस्.ए.

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ परिहार जी का साहित्यिक संसार # ३४७ ☆ आलेख – फ्रांस में भारत का डंका (वैचारिकी) ☆ डॉ कुंदन सिंह परिहार ☆

डॉ कुंदन सिंह परिहार

(वरिष्ठतम साहित्यकार आदरणीय  डॉ  कुन्दन सिंह परिहार जी  का साहित्य विशेषकर व्यंग्य  एवं  लघुकथाएं  ई-अभिव्यक्ति  के माध्यम से काफी  पढ़ी  एवं  सराही जाती रही हैं।   हम  प्रति रविवार  उनके साप्ताहिक स्तम्भ – “परिहार जी का साहित्यिक संसार” शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते  रहते हैं।  डॉ कुंदन सिंह परिहार जी  की रचनाओं के पात्र  हमें हमारे आसपास ही दिख जाते हैं। कुछ पात्र तो अक्सर हमारे आसपास या गली मोहल्ले में ही नज़र आ जाते हैं।  उन पात्रों की वाक्पटुता और उनके हावभाव को डॉ परिहार जी उन्हीं की बोलचाल  की भाषा का प्रयोग करते हुए अपना साहित्यिक संसार रच डालते हैं।आज प्रस्तुत है आपकी एक अप्रतिम एवं विचारणीय आलेख – ‘फ्रांस में भारत का डंका  (वैचारिकी)‘। इस अतिसुन्दर रचना के लिए डॉ परिहार जी की लेखनी को सादर नमन।)

☆ साप्ताहिक स्तम्भ – परिहार जी का साहित्यिक संसार  # ३४७ ☆

☆ आलेख ☆ फ्रांस में भारत का डंका  (वैचारिकी) ☆ डॉ कुंदन सिंह परिहार ☆

इस समय फ्रांस के पेरिस नगर में भारत का डंका गूंज रहा है। प्रसिद्ध ऐफ़िल टावर के कर्मचारी हड़ताल पर चले गये हैं। पेरिस के पास हिंदुओं के स्वामीनारायण संप्रदाय के एक विशाल मंदिर का उद्घाटन हुआ और उसके बाद संप्रदाय के बड़े गुरु जी ने एफ़िल टावर देखने की इच्छा प्रकट की, साथ ही यह निर्देश कि उनकी  उपस्थिति के समय टावर पर से महिला कर्मचारियों को हटा दिया जाए। टावर के प्रबंधक भी ऐसे आज्ञाकारी निकले कि उन्होंने इस निर्देश का पालन किया। फ्रांस जैसे लिंग-भेद से मुक्त देश में यह कदम अभूतपूर्व था।इसी पर बाद में पूरे देश और पूरी दुनिया में जो हल्ला मचा वह अभी तक चल रहा है। सारी दुनिया में हमारे महान देश की जो छवि बन रही है वह बताने की ज़रूरत नहीं है।

स्वामीनारायण संप्रदाय के विश्व में हज़ारों मंदिर है जो अपनी भव्यता और स्थापत्य के लिए जाने जाते हैं। यह बताना ज़रूरी है कि भारत में जो हिंदुओं के सबसे महत्वपूर्ण मंदिर हैं उनका स्थापत्य बहुत साधारण है।

वर्तमान घटना के संदर्भ में यह समझना मुश्किल है कि धार्मिक लोगों को नारी से इतना परहेज़ क्यों है। हमारे देश में नारी सभी रूपों में पूज्य है— चाहे वह मां हो, बहन हो या बेटी। पत्नी के रूप में सीता, पार्वती हमारी आदर्श हैं तो देवी के रूप में हम दुर्गा, काली, लक्ष्मी या सरस्वती के आराधक हैं। वस्तुत: संसार में रौनक स्त्री से ही है। स्त्री का मधुर कंठ, उसके वस्त्रो का रंग, अपने घर को सजाने संवारने की उसकी उत्कंठा, सभी प्राणियों के प्रति उसका स्नेह इसे प्रमाणित करते हैं। जो आज स्त्रियों से दूर रहने का ढोंग करते हैं वे कहां होते अगर स्त्री उन्हें नौ महीने अपनी कोख में आश्रय नहीं देती और अपने पैरों पर खड़े होने तक हर वक्त उनकी देखभाल नहीं करती। हर युग में स्त्रियां संतानों के लिए अपने जीवन को होम करती रही हैं।

अभी एक भावुक कर देने वाला वीडियो देखा जिसमें बेटा मां से पूछता है, ‘यदि तुम्हें एक घंटे बाद मृत्यु होने की सूचना मिले तो कौन सा काम पूरा करना पसंद करोगी?’ और मां का जवाब है, ‘तेरे लिए चार रोटियां सेंक जाऊंगी ताकि तू भूखा न सोये।’

लगे हाथ हम एक और देवी को याद कर लें जिन्होंने करोड़ों लोगों के जीवन को सुख और सुकून से भर दिया। ये देवी लता मंगेशकर थीं जो आज भी करोड़ों लोगों के कानों में अमृत टपकाती रहती हैं। सदियां गुज़र जाएंगीं लेकिन लता हमारे बीच में रहेंगीं। वे हमेशा हमारे दुःख-सुख में हमारे बगल में खड़ी रहेंगीं। हमारी देवियों की तरह लता जी भी अमर हो गयीं।

आदि शंकराचार्य ने कभी नारी को ‘नरक का द्वार’ कहा था। भाष्यकारों ने समझाया कि उनका आशय यह था कि स्त्री का संसर्ग साधकों में वासना को जागृत करता है, उसे मोक्ष-प्राप्ति के मार्ग से विचलित करता है। यहां बड़ा सवाल यह उठता है कि संन्यासी को इंद्रयजित कहा जाता है, यानी ऐसा व्यक्ति जिसने इंद्रियों पर विजय पा ली हो। फिर साधक के विचलन की गुंजाइश कहां रह जाती है? अर्थ यह निकलता है कि साधक को अपने ऊपर भरोसा नहीं होता, इसीलिए वह स्त्री से दूर भागता है। यानी रोग कहीं और है और दवा कहीं और लगायी जाती है। नारी सृष्टि में पुरुष की पूरक है, उसके बिना सृष्टि की कल्पना असंभव है। सृष्टि के परिचालन का जितना बोझ स्त्री के हिस्से में आता है उसका सौवां अंश भी पुरुष के हिस्से में नहीं आता। इसके बावजूद भी पुरुष स्त्री को अपमानित करने का कोई मौका नहीं चूकना चाहता।

इस प्रसंग में परसाई जी की एक बहुत दिलचस्प रचना ‘राग विराग’ याद आती है। बस यात्रा का वर्णन है। बस में दो-दो की सीटें हैं। एक पर एक सन्यासी विराजते हैं, 40-50 की उम्र। थोड़ी देर में उनके बगल वाली सीट पर एक महिला बैठ जाती है। सन्यासी परेशान हो जाते हैं। स्त्री से कहीं अन्यत्र बैठने का अनुरोध करते हैं, लेकिन कोई सीट खाली नहीं है। सन्यासी कहते हैं, ‘मैं स्त्री के साथ नहीं बैठ सकता। स्त्री का संग मुझे वर्जित है।’ यह भी कहते हैं, ‘माता और पुत्री का संग भी हमारे लिए निषिद्ध है। धर्म का आदेश है।’ लेखक सन्यासी से कहता है, ‘बैठ जाने दीजिए। आप तो वीतराग हैं।’

बस चल पड़ती है और थोड़ी देर बाद स्त्री परेशान होने लगती है। सन्यासी जी जो श्लोक पढ़ रहे थे वे गड़बड़ाने लगते हैं। स्त्री बार-बार सन्यासी से ठीक से बैठने को कहती है। अंत में वह उठकर सन्यासी जी को एक थप्पड़ मारती है, कहती है, ‘लुच्चा बदमाश कहीं का’। सिद्ध हुआ कि जो संयम मन से न होकर कृत्रिम उपायों से होता है, उसका यही हाल होता है। गांधी जी ने स्त्रियों के संसर्ग में अपने संयम की बाकायदा परीक्षा ली थी और उसमें सफल हुए थे, यद्यपि उनका यह प्रयोग विवाद का कारण भी बना था।

कई वर्ष पहले मुझे एक धार्मिक भोज में एक युवा साधु मिले थे। वे मेरे ही नगर के थे, वहीं शिक्षा प्राप्त की थी। भोजन के लिए दूर से पैदल चलकर आये थे। बात बात में उन्होंने बताया कि उन्हें स्त्रियों के साथ एक ही आसन पर बैठने से परहेज़ है। मुझे लगा उनकी दृष्टि में स्त्रियों के शरीर में कोई ‘करंट’ होता है जो आसन के मार्फ़त उन तक पहुंच कर उनकी साधना को खंडित कर देता है।

पता चला है कि स्वामी नारायण संप्रदाय के बड़े गुरु जी की उम्र 93 साल है। इस उम्र में तो वैसे ही आदमी के लिए स्त्री-पुरुष का भेद ख़त्म हो जाता है। फिर ऐसे स्त्री-विरोधी विचार क्यों?

© डॉ कुंदन सिंह परिहार

जबलपुर, मध्य प्रदेश

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares
2

हिन्दी साहित्य – कथा कहानी ☆ ≈ मॉरिशस से ≈ गद्य क्षणिका# ११८ – माध्यम… – ☆ श्री रामदेव धुरंधर ☆

श्री रामदेव धुरंधर

(ई-अभिव्यक्ति में मॉरीशस के सुप्रसिद्ध वरिष्ठ साहित्यकार श्री रामदेव धुरंधर जी का हार्दिक स्वागत। आपकी रचनाओं में गिरमिटया बन कर गए भारतीय श्रमिकों की बदलती पीढ़ी और उनकी पीड़ा का जीवंत चित्रण होता हैं। आपकी कुछ चर्चित रचनाएँ – उपन्यास – चेहरों का आदमी, छोटी मछली बड़ी मछली, पूछो इस माटी से, बनते बिगड़ते रिश्ते, पथरीला सोना। कहानी संग्रह – विष-मंथन, जन्म की एक भूल, व्यंग्य संग्रह – कलजुगी धरम, चेहरों के झमेले, पापी स्वर्ग, बंदे आगे भी देख, लघुकथा संग्रह – चेहरे मेरे तुम्हारे, यात्रा साथ-साथ, एक धरती एक आकाश, आते-जाते लोग। आपको हिंदी सेवा के लिए सातवें विश्व हिंदी सम्मेलन सूरीनाम (2003) में सम्मानित किया गया। इसके अलावा आपको विश्व भाषा हिंदी सम्मान (विश्व हिंदी सचिवालय, 2013), साहित्य शिरोमणि सम्मान (मॉरिशस भारत अंतरराष्ट्रीय संगोष्ठी 2015), हिंदी विदेश प्रसार सम्मान (उ.प. हिंदी संस्थान लखनऊ, 2015), श्रीलाल शुक्ल इफको साहित्य सम्मान (जनवरी 2017) सहित कई सम्मान व पुरस्कार मिले हैं। हम श्री रामदेव  जी के चुनिन्दा साहित्य को ई अभिव्यक्ति के प्रबुद्ध पाठकों से समय समय पर साझा करने का प्रयास करेंगे।

आज प्रस्तुत है आपकी एक विचारणीय गद्य क्षणिका “– माध्यम…” ।

~ मॉरिशस से ~

☆ कथा कहानी  ☆ गद्य क्षणिका # ११८ — माध्यम — ☆ श्री रामदेव धुरंधर ☆

किसी एक देश के राजकुमार की कथा मुझे याद आ गयी। पर वह कथा मेरी अपनी बनायी हुई है। वह लिखित कथा अब तो खो गयी है। बस वह मुझे जुबानी याद है। मैं वह फिर से लिख दूँगा। लोग पढ़ कर मानेंगे वह राजकुमार तो था। लिखित शब्दों ने तो भगवान को भी साकार और बोलता सा बना दिया है। शायद शब्दों ने भगवान की साधना से ही यह गुण अर्जित किया हो। लिखने वाले तो माध्यम होते हैं।

© श्री रामदेव धुरंधर

09 – 09 — 2026

संपर्क : रायल रोड, कारोलीन बेल एर, रिविएर सेचे, मोरिशस फोन : +230 5753 7057   ईमेल : rdhoorundhur@gmail.com

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ संजय उवाच # ३५२ – जीव, वन, जीवन ☆ श्री संजय भारद्वाज ☆

श्री संजय भारद्वाज

(“साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच “ के  लेखक  श्री संजय भारद्वाज जी – एक गंभीर व्यक्तित्व । जितना गहन अध्ययन उतना ही  गंभीर लेखन।  शब्दशिल्प इतना अद्भुत कि उनका पठन ही शब्दों – वाक्यों का आत्मसात हो जाना है। साहित्य उतना ही गंभीर है जितना उनका चिंतन और उतना ही उनका स्वभाव। संभवतः ये सभी शब्द आपस में संयोग रखते हैं  और जीवन के अनुभव हमारे व्यक्तित्व पर अमिट छाप छोड़ जाते हैं।श्री संजय जी के ही शब्दों में ” ‘संजय उवाच’ विभिन्न विषयों पर चिंतनात्मक (दार्शनिक शब्द बहुत ऊँचा हो जाएगा) टिप्पणियाँ  हैं। ईश्वर की अनुकम्पा से आपको  पाठकों का  आशातीत  प्रतिसाद मिला है।”

हम  प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – संजय उवाच शीर्षक  के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते रहेंगे। आज प्रस्तुत है  इस शृंखला की अगली कड़ी। ऐसे ही साप्ताहिक स्तंभों  के माध्यम से  हम आप तक उत्कृष्ट साहित्य पहुंचाने का प्रयास करते रहेंगे।)

☆  संजय उवाच # ३५२ जीव, वन, जीवन… ?

एक पाठशाला के परिसर की दीवार खड़ी करने का काम चल रहा है। इस प्रक्रिया में उसकी सीमा पर उगे छोटे-बड़े‌ पौधे उखाड़ दिए गए हैं। वर्षों से खड़े कुछ वृक्ष भी काट दिए गए हैं। यद्यपि इन वृक्षों को सुरक्षित रखते हुए भी दीवार बनाई जा सकती थी। वृक्षों को काटने का कारण पूछने पर उत्तर मिला “जंगली थे, इसलिए हटा दिए। यहाँ आर्नामेंटल ट्री लगाएँगे। सुंदर दिखेंगे।”

‘जंगली’ शब्द सुनकर मैं हँस पड़ा। संस्कृत में ‘अरण्य’ या ‘वन’ शब्द का प्रयोग किया गया है। इसी के चलते ‘नैमिषारण्य’ शब्द का उल्लेख हमारे ग्रंथों में मिलता है।

जीवन पर विचार करें। जीव और वन के अतर्संबंध को प्रतिपादित करने के लिए यह शब्द पर्याप्त है। वन है तो जीव है। जीव के लिए वन अनिवार्य है। दोनों का सम्मिलन ही जीवन है। विज्ञान इसे कुछ इस तरह से कहता है कि ऑक्सीजन है तो जीवन है। ऑक्सीजन के लिए वृक्ष महत्वपूर्ण हैं। पृथ्वी के पारिस्थितिक तंत्र या इकोसिस्टम के लिए वृक्ष अनिवार्य हैं। वृक्ष, जिन पर पक्षी घोंसले बना सकें। वृक्ष, जो वर्षा को आकर्षित कर सकें। वृक्ष जिनके तनों पर जाने कितने ही प्रकार के छोटे-बड़े जीव अपना निवास बनाते हैं। वृक्ष जिनके फल खाकर  कितने ही पंछी अपना पेट भरते हैं। वृक्ष जिनकी छाया के नीचे पथिक विश्राम करते हैं। वृक्ष जिनसे जंगल बनते और बसते हैं।

वस्तुत: ‘जंगली’ शब्द का उपयोग ऑक्सीजन से घिरे वातावरण में रहने वाले के लिए किया जाना चाहिए था, प्रकृति के सानिध्य में निवास करने वालों के लिए किया जाना चाहिए था। बाज़ारवाद ने जंगली शब्द को अनुपयोगी, क्रूर, हिंसक और असभ्य के संदर्भ में परिवर्तित कर दिया।

यूँ देखें तो न्यूनाधिक जंगली तो हम सब हैं। जिन्हें ‘जंगली’ शब्द अपशब्द लगता है, उन्हें ज्ञात हो कि हम सब के पूर्वज भी कथित जंगली ही थे। हम सब ने विद्यालयीन जीवन में ‘रेफरेंस टू कॉन्टेक्स्ट’ अर्थात संदर्भ के अनुसार आकलन करने को समझा है।  इस प्रक्रिया के अंतर्गत देखें हमारे लिए अंडमान-निकोबार के वनों में निर्वस्त्र रहने वाली जारवा जाति के लोग जंगली हैं। सिक्के का दूसरा पहलू है कि बहुत हद तक संभव है कि उनके लिए हम वस्त्रधारी जंगली हों। अपनी छोटी-सी त्रिज्या से एक वृत्त खींचकर उसे अंतरिक्ष मान लेना हास्यास्पद है। प्रकृति ने देह के कर्म सबके लिए समान रखे हैं। आहार, निद्रा, मैथुन, आभिजात्य  और कथित आदिम दोनों के लिए समान हैं। प्रकृतिगत समानता को अपनी सुविधा के आधार पर वर्गों में नहीं बाँटा जा सकता।

‘जंगली’ कहकर हम आज ऑक्सीजन के स्रोतों का नाश कर रहे हैं। कल जब हमारे गले प्राणवायु के अभाव में सूखेंगे तो जंगली बहुत याद आएँगे।

अपनी एक कविता स्मरण हो आ रही है-

काट दिये गए हैं

पेड़ों के मुंड,

छील दी गई है

पूरी की पूरी छाल,

धरती को

पच्चीस-पचास मीटर तक

घनी छाँव से ढकनेवाले,

अब स्वयं खड़े हैं

निर्वस्त्र और विवश,

इनकी असहाय देह पर

घातक रंगों से

पोती जा रही हैं

रंग- बिरंगी पत्तियाँ,

उकेरे जा रहे हैं

कई तरह के फूल,

एल.ई.डी.की रोशनी में

प्रदर्शन के लिए रखी

अनावृत लाज पर

चस्पां हो रहे हैं

कई स्लोगन,

और इनके इर्द-गिर्द

फल-फूल रही है

बेख़ौफ़ ब्यूरोक्रेटिक घास,

सारा माज़रा

आशंका मिश्रित भय से

निहार रहे हैं

जवानी की दहलीज़ पर खड़े

आसपास के कच्चे पेड़,

मैं लिखता हूँ ख़त

आयोजकों को-

माफ कीजियेगा

हरित शहर अभियान के

उद्घाटन के लिए

नहीं आ पाऊँगा।

मतभिन्नता हो सकती है तथापि मनुष्य जाति की  अब तक की यात्रा के अनुभव से स्थूल रूप से यह देखने में आया है कि आभिजात्य के प्रदर्शन के विरुद्ध जंगली का दर्शन, जीवन से अधिक जोड़े रखता है। इति‌।

 

© संजय भारद्वाज 

प्रात: 7:36 बजे, 14 जून 2026

अध्यक्ष– हिंदी आंदोलन परिवार ☆ सदस्य– हिंदी अध्ययन मंडल, पुणे विश्वविद्यालय, एस.एन.डी.टी. महिला विश्वविद्यालय, न्यू आर्ट्स, कॉमर्स एंड साइंस कॉलेज (स्वायत्त) अहमदनगर ☆ संपादक– हम लोग ☆ पूर्व सदस्य– महाराष्ट्र राज्य हिंदी साहित्य अकादमी ☆ ट्रस्टी- जाणीव, ए होम फॉर सीनियर सिटिजन्स ☆ 

मोबाइल– 9890122603

संजयउवाच@डाटामेल.भारत

writersanjay@gmail.com

☆ आपदां अपहर्तारं ☆

🕉️  गोविंद साधना संपन्न हुई। अगली साधना की जानकारी आपको शीघ ही दी जावेगी। 🕉️ 💥

हमारा प्रयास है कि महत्वपूर्ण स्तोत्रों का अधिकाधिक प्रसार हो।

संस्थापक संपादक – हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

English Literature – Book Review ☆ WHAT BROUGHT YOU HERE WILL NOT TAKE YOU THERE… ☆ Captain Pravin Raghuvanshi, NM ☆

Captain Pravin Raghuvanshi, NM

(Captain Pravin Raghuvanshi —an ex Naval Officer, possesses a multifaceted personality. He served as a Senior Advisor in prestigious Supercomputer organisation C-DAC, Pune. He was involved in various Artificial Intelligence and High-Performance Computing projects of national and international repute. He has got a long experience in the field of ‘Natural Language Processing’, especially, in the domain of Machine Translation. He has taken the mantle of translating the timeless beauties of Indian literature upon himself so that it reaches across the globe. He has also undertaken translation work for Shri Narendra Modi, the Hon’ble Prime Minister of India, which was highly appreciated by him. He is also a member of ‘Bombay Film Writer Association’.

? WHAT BROUGHT YOU HERE WILL NOT TAKE YOU THERE… – By Capt Pravin Raghuvanshi, NM ? 

Success has a strange way of deceiving us…

What worked yesterday may not work tomorrow

The skills that brought you success at one level may not be enough at the next

The mindset that helped you rise may eventually become the very thing that holds you back…

What Brought You Here Will Not Take You There is a compelling journey into the inevitable transformations required as we move through different levels of responsibility, leadership and life…

Drawing from real-world experience, leadership insights and the realities of a constantly changing world, Pravin Raghuvanshi explores what it takes to evolve, adapt and lead when the rules of the game keep changing…

This book challenges you to ask some uncomfortable but essential questions…

Am I still growing…?

Is what made me successful today enough for tomorrow…?

Have I changed as my responsibilities have changed…?

Am I preparing myself for the next level — or merely repeating what worked at the last one…?

From continuous learning and strategic thinking to people leadership, adaptability, foresight, purpose, transformation and legacy, this book offers practical perspectives for anyone who refuses to become stagnant after achieving success…

Whether you are an aspiring leader, a mid-career professional, an experienced manager or a seasoned executive, this book invites you to look beyond where you are today — and prepare for where you need to go next…

Because…

SUCCESS IS TEMPORARY…

GROWTH IS ETERNAL…

Evolve… Adapt… Lead…

What brought you here will not take you there…

But what you become next can take you much further…

~Pravin Raghuvanshi

 © Captain Pravin Raghuvanshi, NM

Pune

≈ Founder Editor – Shri Hemant Bawankar/Editor (English) – Captain Pravin Raghuvanshi, NM ≈

Please share your Post !

Shares

English Literature – Satire ☆ Witful Warmth # 114 – The Mysterious VIP Pass… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆

Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’

Dr. Suresh Kumar Mishra, widely known in the world of satire by his pen name ‘Uratipt’, expresses his emotions and thoughts with profound honesty and depth. His multifaceted talent is evident in his contributions across various literary genres. He is not only a renowned satirist but also a poet and a children’s author.

His satirical writings have earned him a special place in the literary world. His satire, ‘Shikshak Ki Mout’, went massively viral on the Sahitya Aajtak channel, garnering over a million views and reads—a monumental achievement in the history of Hindi satire. His collection of satires, ‘Ek Tinka Ikyavan Aankhen’ (A Straw and Fifty-One Eyes), is also highly acclaimed and includes his timeless work, ‘Kitabon Ki Antim Yatra’ (The Last Journey of Books). Other celebrated collections include ‘Mayaan Ek, Talwar Anek’ (One Sheath, Many Swords), ‘Gapodi Adda’ (The Gossiper’s Den), and ‘Sab Rang Mein Mere Rang’ (My Colors in Every Hue). His satirical novel, ‘Idhar-Udhar Ke Beech Mein’ (In Between Here and There), is a unique and groundbreaking work focused on the third world.

His significant contributions to literature have been widely recognized. He was honored with the Best Young Creator Award, 2021 by the Telangana Hindi Academy and the Government of Telangana, an award presented by Chief Minister K. Chandrasekhar Rao. The Rajasthan Children’s Literature Academy also honored him for his children’s book, ‘Nanhon Ka Srijan Aasmaan’ (The Creative Sky of Little Ones). Additionally, he has received the Vyanga Yatra Ravindranath Tyagi Sopaan Samman and the Sahitya Srijan Samman from Prime Minister Narendra Modi.

Dr. Uratript has also played a pivotal role in writing, editing, and coordinating a total of 55 books for the Government of Telangana for primary school, college, and university levels. His work is included in university textbooks in Bihar, Chhattisgarh, and Telangana, where his satirical creations are part of the curriculum. This recognition underscores that young readers can identify and appreciate quality and impactful writing.

Key Accolades and Works

  • Viral Satire: ‘Teacher’s Death’ (over 1 million views)
  • Satire Collections: ‘Ek Tinka Ikyavan Aankhen’, ‘Mayaan Ek, Talwar Anek’, ‘Gapodi Adda’
  • Unique Satirical Novel: ‘Idhar-Udar Ke Beech Mein’
  • Awards: Shreshtha Navyuva Samman (Telangana), Sahitya Srijan Samman (PM Modi), and more.
  • Educational Contribution: Authored and edited 55 books for the Telangana government.

Some precious moments of life

  1. Honoured with ‘Shrestha Navayuvva Rachnakar Samman’ by former Chief Minister of Telangana Government, Shri K. Chandrasekhar Rao.
  2. Honoured with Oscar, Grammy, Jnanpith, Sahitya Akademi, Dadasaheb Phalke, Padma Bhushan and many other awards by the most revered Gulzar sahab (Sampurn Singh Kalra), the lighthouse of the world of literature and cinema, during the Sahitya Suman Samman held in Mumbai.
  3. Meeting the famous litterateur Shri Vinod Kumar Shukla Ji, honoured with Jnanpith Award.
  4. Got the privilege of meeting Mr. Perfectionist of Bollywood, actor Aamir Khan.
  5. Meeting the powerful actor Vicky Kaushal on the occasion of being honoured by Vishva Katha Rangmanch.

Today we present his satire The Mysterious VIP Pass 

☆ Witful Warmth# 114 ☆

☆ Satire ☆ The Mysterious VIP Pass… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆

In the bustling IT park of Sector 62, nothing commanded more respect than the coveted ‘VIP Parking Pass’. Having a VIP pass meant your car was parked right next to the air-conditioned glass lobby, while everyone else had to park half a kilometer away in the dusty outer lot and trek back under the scorching sun.

Varun, a senior developer, had been stuck in the outer lot for three long years. Every morning, he would arrive at work looking like an intrepid explorer surviving a desert expedition, his polished shoes coated in layer upon layer of grey dust.

One rainy Monday morning, Varun was cleaning out his desk drawers when he found an old, faded plastic card with the words ‘SPECIAL EXECUTIVE ENTRY – LEVEL 1’ stamped in shiny gold foil. It had been left behind by a director who was fired five years ago.

Varun’s heart skipped a beat. The card had no photo, no name, and no barcode—just the imposing gold lettering.

Deciding to test his luck, Varun drove his dusty hatchback up to the VIP gate the following morning. The tough security guard, Security Supervisor Bahadur—a man who could spot a fake ID from fifty yards away—stepped out of his cabin, holding his baton tightly.

Varun rolled down his window, maintained an expression of supreme bored authority, and casually held the golden card out.

Bahadur looked at the card, then at Varun’s plain white shirt, and back at the card. The silence stretched for ten excruciating seconds. Varun’s foot trembled slightly on the clutch pedal.

Suddenly, Bahadur snapped a sharp, crisp military salute, pressed the gate button, and raised the barrier. “Welcome, Sir! Have a great day!”

Varun couldn’t believe it. He parked his car in Space #004, just ten steps away from the main entrance. For the next two weeks, Varun lived like corporate royalty. No dust, no walking, no stress.

Then came the day of the Annual Board Audit. The Global Security Head arrived unannounced to review all access passes and security protocols.

As Varun pulled up to the VIP gate, he saw Bahadur standing next to the Global Security Head, who was holding an electronic scanner. Varun froze. There was no way out; turning back meant attracting immediate suspicion.

With a heavy breath, Varun handed over the card. The Security Head swiped it through the scanner. The machine beeped loudly twice and flashed a bright red error light: ‘INVALID/EXPIRED PROTOCOL’.

The Security Head glared at Varun. “Sir, this card was decommissioned in 2021! Why are you using this to park in the VIP zone?”

Varun knew his career was flashing before his eyes. He sat up straight, cleared his throat, and said with quiet dignity, “Sir, I didn’t use this card for comfort. Five years ago, the former director gave me this card to test our security guard’s alertness. I have tested Bahadur every single morning for three years. Today, your new scanner finally passed the test!”

The Security Head looked at Bahadur, then at Varun, and his face relaxed into a proud smile. “Sensational! A true field stress test! Bahadur, give this gentleman a permanent updated VIP pass for helping us maintain high vigilance!”

Bahadur beamed with pride, handed Varun a brand-new VIP card, and saluted again. As Varun parked his car, the entire security team clapped for his ‘dedication to security protocols’.

****

© Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’

Contact : Mo. +91 73 8657 8657, Email : drskm786@gmail.com

≈ Blog Editor – Shri Hemant Bawankar/Editor (English) – Captain Pravin Raghuvanshi, NM ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – कथा कहानी ☆ लघुकथा – आस्था ☆ श्रीमती अर्चना द्विवेदी ‘गुदालू’ ☆

श्रीमती अर्चना द्विवेदी ‘गुदालू’

(सुप्रसिद्ध साहित्यकार श्रीमती अर्चना द्विवेदी ‘गुदालू’ जी का ई-अभिव्यक्ति में हार्दिक स्वागत। शिक्षा – स्नातकोत्तर (समाज शास्त्र ए हिंदी साहित्य), सम्मान – अनेक साहित्यिक सम्मान से अलंकृत। प्रकाशन – साझा संकलन एवं पत्रिकाओं में रचनाएँ प्रकाशित,आकाशवाणी में काव्यपाठ। सम्प्रति – गृहणी, श्रोता एवं रचनाकार।  अभिरुचि साहित्य, संगीत, प्रकृति, देशाटन। आज प्रस्तुत है आपकी एक विचारणीय लघुकथा – आस्था।)

☆ लघुकथा ☆ आस्था ✍ श्रीमती अर्चना द्विवेदी ‘गुदालू’ 

मोहल्ले के बच्चों ने चंदा जोड़कर पंडाल में गणेश जी को स्थापित किया। दिन भर पूजा-आरती और भजन गूँजते।

लेकिन रात के बारह बजते ही बच्चों की असली महफिल सजती। ताश खेलने के लिए जगह कम पड़ी, तो सबने हाथ जोड़कर बप्पा से क्षमा मांगी और उनकी मूर्ति को धीरे से कोने में सरका दिया।

सुबह होते ही बच्चों ने फुर्ती दिखाई, बप्पा को वापस  यथास्थान  सजाया और अगरबत्ती सुलगा दी।

© श्रीमती अर्चना द्विवेदी ‘गुदालू’ ‘✍️

निवास – जबलपुर मध्यप्रदेश मो – 9329931303

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – कविता ☆ “चित्रांकित” ☆ मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग ☆

मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग

?  कविता – चित्रांकित… ? मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग ☆

एक दिन दिल में आया, कि..

ज़िंदगी की तस्वीर बनाऊँ

कूची उठाई

कुछ रंग सहेजे

और..

काग़ज के सीने पर

एक रास्ता बनाया

उसमें कुछ गड्ढ़े

कुछ पत्थर

कुछ कांटे बनाए।

फिर एक दरख़्त बनाया

हरा-भरा..

उसकी छांव बनाई

और बस, यूँ लगा कि

लो हो गई ज़िंदगी की कल्पना

चित्रांकित…!!!!!

 

© मिर्ज़ा अज़ीज़ बेग

संपर्कबिलासपुर (छ ग) मो नं 8319743682

≈ संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – साप्ताहिक स्तम्भ ☆ सलिल प्रवाह # २९२ – हिंदी आरती ☆ आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’ ☆

आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’

(आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’ जी संस्कारधानी जबलपुर के सुप्रसिद्ध साहित्यकार हैं। आपको आपकी बुआ श्री महीयसी महादेवी वर्मा जी से साहित्यिक विधा विरासत में प्राप्त हुई है । आपके द्वारा रचित साहित्य में प्रमुख हैं पुस्तकें- कलम के देव, लोकतंत्र का मकबरा, मीत मेरे, भूकंप के साथ जीना सीखें, समय्जयी साहित्यकार भगवत प्रसाद मिश्रा ‘नियाज़’, काल है संक्रांति का, सड़क पर आदि।  संपादन -८ पुस्तकें ६ पत्रिकाएँ अनेक संकलन। आप प्रत्येक सप्ताह रविवार को  “साप्ताहिक स्तम्भ – सलिल प्रवाह” के अंतर्गत आपकी रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे। आज प्रस्तुत है  – सामयिक गीत – पुरुष दिवस)

☆ साप्ताहिक स्तम्भ – सलिल प्रवाह # २९२ ☆

☆ हिंदी आरती ☆ आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’ ☆

 भारती भाषा प्यारी की।

आरती हिन्दी न्यारी की…  

लोककी भाषा है हिंदी,

तंत्रकी आशा है हिंदी।

करोड़ों जिव्हाओं-आसीन

न कोई सकता इसको छीन।

ब्रम्ह की, विष्णु-पुरारी की

आरती हिन्दी न्यारी की।।

वाक्-ध्वनि हिंदी का आधार,

पाँच वर्गों बाँटे उच्चार।

बोलते जो वह लिखते आप-

वर्तनी स्वर-व्यंजन अनुसार।

नागरी लिपि सुविचारी की

आरती हिंदी न्यारी की।।

० 

एकता पर हिंदी बलिहार

वचन दो लिंग क्रिया व्यापार।

संधियाँ काल शक्ति हैं तीन-

विशेषण हैं हिंदी में चार।

पाँच अव्यय व्यवहारी की

आरती हिंदी न्यारी की।।

वर्ण हिंदी के अति सोहें,

शब्द मानव मन को मोहें।

काव्य रचना सुडौल सुन्दर

वाक्य लेते सबका मन हर।

छंद-सुमनों की क्यारी की

आरती हिंदी न्यारी की।।

समेटे ज्ञान-नीति-विज्ञान,

सीख-पढ़-लिख हों हम विद्वान।

विषय जो कठिन जटिल नीरस-

बना देती हिंदी रसवान। 

विश्ववाणी गुणकारी की

आरती हिंदी न्यारी की।।

©  आचार्य संजीव वर्मा ‘सलिल’

१९.११.२०२५

संपर्क: विश्ववाणी हिंदी संस्थान, ४०१ विजय अपार्टमेंट, नेपियर टाउन, जबलपुर ४८२००१,

चलभाष: ९४२५१८३२४४  ईमेल: salil.sanjiv@gmail.com

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares

हिन्दी साहित्य – आलेख ☆ अभी अभी # १०९१ ⇒ विचारक और प्रचारक ☆ श्री प्रदीप शर्मा ☆

श्री प्रदीप शर्मा

(वरिष्ठ साहित्यकार श्री प्रदीप शर्मा जी द्वारा हमारे प्रबुद्ध पाठकों के लिए दैनिक स्तम्भ “अभी अभी” के लिए आभार।आप प्रतिदिन इस स्तम्भ के अंतर्गत श्री प्रदीप शर्मा जी के चर्चित आलेख पढ़ सकेंगे। आज प्रस्तुत है आपका आलेख – “विचारक और प्रचारक।)

?अभी अभी # १०९१ ⇒ आलेख – विचारक और प्रचारक ? श्री प्रदीप शर्मा  ?

विचारक और प्रचारक का रिश्ता भी कुछ कुछ लेखक और पाठक जैसा ही होता है, बस अंतर यह है कि हर पाठक लेखक का प्रशंसक नहीं होता, जब कि हर प्रचारक, विचारक का प्रशंसक भी होता है।

पहले विचार आया, फिर विचार का प्रचार आया। आप चाहें तो विचारक को चिंतक भी कह सकते हैं, लेकिन चिंतक इतना अंतर्मुखी होता है कि उसे अपने विचार से ही फुर्सत नहीं मिलती। हमारी श्रुति, स्मृति और पुराण उसी विचार, गूढ़ चिंतन मनन का प्रकटीकरण ही तो है। जिस तरह वायु, गंध और महक को अपने साथ साथ ले जाकर वातावरण को सुगंधित करती है, ज्ञान का भी प्रचार प्रसार विभिन्न माध्यमों से होता चला आया है।।

चिंतन सामाजिक मूल्यों का भी हो सकता है और मानवीय मूल्यों का भी। विचारक जहां सामाजिक व्यवस्था से जुड़ा होता है, एक दार्शनिक जीवन के मानवीय और भावनात्मक पहलुओं पर अपनी निगाह रखता है। विचार और दर्शन हमेशा साथ साथ चले हैं। विचार ने ही क्रांतियां की हैं, और विचारों के प्रदूषण ने ही इस दुनिया को नर्क बनाया है। ऐसा क्या है बुद्ध, महावीर, राम और कृष्ण में कि वे आज भी किसी के आदर्श हैं, पथ प्रदर्शक हैं, कोई उन्हें पूजता है तो कोई उन्हें अवतार समझता है। मार्क्स, लेनिन आज क्यों दुनिया की आंख में खटक रहे हैं। विचार ही हमें देव बना रहा है, और विचार ही हमें असुर। देवासुर संग्राम अभी थमा नहीं।

एक अनार सौ बीमार तो ठीक, पर एक विचारक और इतने प्रचारक! अगर सुविचार हुआ तो सबका कल्याण और अगर मति भ्रष्ट हुई तो दुनिया तबाह। देश, दुनिया, सभ्यता, संस्कृति विचारों से ही बनती, बिगड़ती चली आ रही है। मेरा विचार, मेरी सभ्यता, मेरी संस्कृति सर्वश्रेष्ठ, हमारा नेता कैसा हो, इसके आगे हम कभी बढ़ ही नहीं पाए। जो विचार भारी, जनता उसकी आभारी।।

आज सबके अपने अपने फॉलोअर हैं, प्रशंसक हैं, आदर्श हैं। सोशल मीडिया और प्रचार तंत्र जन मानस पर इतना हावी है कि आम आदमी की विचारों की मौलिकता को ग्रहण लग गया है। एक भेड़ चाल है, जिससे अलग वह चाहकर भी नहीं चल सकता।

हमारी विचारों की बैलगाड़ी दो बैलों की जोड़ी से शुरू हुई और गाय बछड़े पर आकर रुक गई। विकास ट्रैक्टर पर चढ़कर आया और कीचड़ में कमल खिल गया। हमने बछड़े को हटा दिया, गाय को माता बनाकर गौशाला में भेज दिया। अब यह गऊ माता ही हमें इस भव सागर से पार लगाएगी। आज हमारे पास अच्छे विचारक भले ही नहीं हों, अच्छे प्रचारक जरूर हैं।।

आज का युग विचार का नहीं, प्रचार का युग है। अच्छाई एक ब्रांड है, जो बिना अच्छे पैकिंग, विज्ञापन और ब्रांड एंबेसेडर के नहीं बेची जा सकती। धर्म, राजनीति, आदर्श, नैतिकता और समाज सेवा बिना प्रचार और प्रचारक के संभव ही नहीं। कोई सेवक है, कोई स्वयंसेवक, कोई गुरु है कोई चेला, कोई स्वामी है कोई शिष्य, कोई भगवान बना बैठा है तो कोई शैतान। सबकी दुकान खुली हुई है, मंडी में बोलियां लगवा रही हैं समाजवाद, पूंजीवाद, वंशवाद और राष्ट्रवाद की। सबके आदर्श, सबके अपने अपने विचारक, प्रचारक और डंडे झंडे। मंडे टू संडे। जिसका ज्यादा गल्ला, उसका बहुमत। लोकतंत्र जिंदाबाद।।

♥ ♥ ♥ ♥ ♥

© श्री प्रदीप शर्मा

संपर्क – १०१, साहिल रिजेंसी, रोबोट स्क्वायर, MR 9, इंदौर

मो 8319180002

संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक (हिन्दी) – श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ≈

Please share your Post !

Shares