Category: इन्द्रधनुष्य

श्री सुनीत मुळे

 इंद्रधनुष्य 

☆ जे मिळालं आहे तेच पुरेसं आहे!! लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे ☆

दिल्लीतील एका मल्टिनॅशनल कंपनीत मॅनेजर पदावर काम करणारा एक तरुण पर्यटक आपल्या कुटुंबासह एक आठवड्याच्या सुट्टीसाठी लडाखला आला होता. तिथे त्याला जो ड्रायव्हर मिळाला तो साधारण अठ्ठावीस वर्षांचा असावा. त्याच्या कुटुंबात वृद्ध आई-वडील, पत्नी आणि दोन मुली होत्या.

प्रवासात बोलणं सुरू झालं.

पर्यटक: या आठवड्याच्या शेवटी पर्यटन हंगाम संपेल. मग तुम्ही काय करता? गोवा, दिल्ली किंवा इतर मोठ्या शहरांत हॉटेलमध्ये काम करायला जाता का?

तरुण: नाही, मी इथेच राहतो. लडाख सोडून कुठेही जात नाही.

पर्यटक: इथे तर हिवाळ्यात गोठवणारी थंडी असते. तेव्हा काय करता?

तरुण: फारसं काही नाही, फक्त सियाचिनला जातो.

पर्यटक (आश्चर्याने): सियाचिन? तिथे तर इथल्यापेक्षा जास्त थंडी असते!

तरुण: मी तिथे भारतीय लष्करासाठी लोडर म्हणून काम करतो. हे कंत्राटी काम असतं. मी आणि माझ्यासारखे काही लोक इथून सुमारे अडीचशे किलोमीटर पायी चालत सियाचिन बेस कॅम्पपर्यंत जातो. त्यासाठी पंधरा दिवस लागतात. तिथे वैद्यकीय तपासणी होते. फिट असलो तर गणवेश, बूट, गरम कपडे, हेल्मेट मिळतं. मग तीन-चार महिने तिथेच राहून काम करतो.

पर्यटक: तिथे काम काय करावं लागतं?

तरुण: सामान वाहून नेणं. जे काही आवश्यक असतं ते आर्मी एअरड्रॉप करते. आम्ही ते पाठीवर उचलून एका पोस्टवरून दुसऱ्या पोस्टवर पोहोचवतो.

तो संपूर्ण भाग हिमनद्यांचा आहे. तिथे ट्रक चालत नाहीत. बर्फावर चालणाऱ्या स्कूटर्सचा आवाज होतो, त्यामुळे शत्रू गोळीबार करू शकतो. म्हणून आम्ही रात्री साधारण दोन वाजता निघतो. टॉर्चही लावता येत नाही. पूर्ण शांतपणे, अंधारात चालावं लागतं. तिथे ना घोडे असतात ना खच्चर. मायनस पन्नास अंश तापमानात आणि अठरा हजार फूट उंचीवर कोणताही प्राणी जिवंत राहू शकत नाही.

पर्यटक (गंभीर आवाजात): तिथे ऑक्सिजनही कमी असतो. इतकं ओझं कसं उचलता?

तरुण: म्हणूनच पंधरा किलोहून जास्त वजन नसतं आणि दिवसाला फक्त दोन तास काम. उरलेला वेळ फक्त शरीर जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न.

पर्यटक: हे तर जीवघेणं आहे…

तरुण काही क्षण शांत राहिला, मग म्हणाला—

अनेक मित्र परत आलेच नाहीत. कोणी दरीत कोसळलं, कोणी शत्रूच्या गोळीने मारलं गेलं, आणि सर्वात मोठा धोका म्हणजे फ्रॉस्टबाईट… एकप्रकारे मृत्यू अटळच.

पर्यटक: मग तुम्हाला चांगला पगार तरी मिळत असेल?

तरुण: अठरा हजार रुपये महिन्याला. सगळा खर्च लष्कर उचलतं, त्यामुळे तीन महिन्यांत साधारण पन्नास हजार रुपये वाचतात. ते भरपूर आहेत. घर चालतं आणि सर्वात महत्त्वाचं—देश आणि लष्करासाठी काहीतरी करण्याचं समाधान मिळतं.

दिल्लीचा तो पर्यटक गप्प झाला. पन्नास लाखांच्या पॅकेजमध्ये, एसी ऑफिस आणि ऐषआरामाच्या आयुष्यात जगणारा तो माणूस, पहिल्यांदाच स्वतःला लहान वाटू लागला.

इथे—मायनस पन्नास अंश तापमान, अठरा हजार आठशे पंचाहत्तर फूट उंची, सकाळचे दोन वाजता, मृत्यूची सावली सोबत—दिवसाला सहाशे रुपयांची कमाई “फार” वाटते आणि देशासाठी काहीतरी केल्याची भावना आयुष्याला अर्थ देते.

शहरांत बसून ज्ञान पाजळणारे, सोशल मीडियावर विष ओकणारे—त्यांच्यातील कुणातही इतकं धैर्य नाही की त्या अंधाऱ्या, बर्फाळ शांततेत दहा मिनिटं तरी उभं राहावं.

तुम्ही तुमच्या मुलाला मॉलमध्ये शॉपिंग करायला घ्या, पिझ्झा खाऊ घाला; पण कधीतरी ही गोष्टही त्याला नक्की सांगा, जेणेकरून त्याला कळेल—या देशाची खरी रीढ कुठे आहे.

आपण सगळ्यांनी आपल्या मुलांना हे समजावून सांगावं की देशभक्ती म्हणजे फक्त घोषणा देणं किंवा चर्चा करणं नाही, तर त्याग, शिस्त आणि कर्तव्य यांतून ती जन्माला येते.

पुढच्या वेळी आपण आरामदायी खोलीत बसलेलो असू, तेव्हा एक क्षण थांबून त्या लोकांना आठवूया—जे रात्री दोन वाजता, अंधार आणि बर्फाच्या सान्निध्यात, आपल्या शांततेचं ओझं पाठीवर उचलून उभे असतात.

कारण ते आहेत म्हणूनच आपण आहोत.

राम रक्षा स्तोत्र –

राम रामेति रामेति, रमे रामे मनोरमे ।

सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ।।

सदैव प्रसन्न रहा!!

जे मिळालं आहे—तेच पुरेसं आहे!!

☆

लेखक : अज्ञात  

प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे

सौ. उज्ज्वला केळकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ म्हातारा एसटी ड्रायव्हर… – लेखक : श्री प्रकाश फासाटे ☆ प्रस्तुती– सौ. उज्ज्वला केळकर ☆

नाशिकच्या आगारातून नाशिक श्रीरामपूर एसटी निघाली. मी थेट श्रीरामपूर पर्यंत तिकीट काढले होते.

प्रवास मग तो कोणताही असो, तुम्हाला खूप काही शिकवतो, अनुभव देतो, विचार करायला लावतो.

बाहेर जोरदार पाऊस चालू होता, त्याही परिस्थितीत एसटी अगदी वेळेवर सुटली, तिला शहरातून बाहेर पडायला थोडा वेळ लागला कारण एक तर पावसाचे दिवस आणि त्यात रस्त्यावर भयंकर वाहने…!!

एसटी शहरातून बाहेर पडली. थोड्याच वेळात वेगाने सिन्नरच्या बाजूला निघेल असे सर्वांना वाटले. त्या एसटीने मात्र अतिशय संथ गतीमध्ये सिन्नर गाठले.

एसटीमध्ये बसलेले बहुतेक प्रवासी हे संगमनेर, प्रवरानगर आणि श्रीरामपूरचे होते, तिचा अतिशय हळू असलेला वेग पाहून आता प्रवाशांमध्ये कुजबूज सुरू झाली. एसटीमध्ये बसलेलं काही तरुण मुलांच टोळक होत, इतरही काही लोक बसलेले होते. पण सगळ्यांचा सूर एकच, एसटी खूप हळू चाललीय.

प्रत्येक जण एसटीच्या चालणाऱ्या संथ वेगामुळे थोडा नाराज झाला होता.

अगदी मलाही जाणवत होतं की एसटीचा वेग खूपच हळू आहे, पण मला अशी काही घाई नव्हती, माझ्यासाठी तो वेग योग्य होता इतकाही काही कमी नव्हता.

लोकांचा चाललेला चर्चेचा विषय बघून मी एक उत्सुकता म्हणून ड्रायव्हर कडे बघितले.

ड्रायव्हरची ती पाठमोरी आकृती मला दिसली. साधारण 55 ते 60 च्या आसपास वय असलेली ती व्यक्ती होती. डोक्याला पूर्ण टक्कल पडलेले होते, बिचारा गाडी चालवताना वाकला होता, त्याच्या खाकी शर्ट मधून दिसणाऱ्या दोन हातांवरून मला त्याच्या बारीक शरीरयष्टीची कल्पना आली.

जशी एसटी पुढे चालली होती, लोक ड्रायव्हर बद्दल एकमेकांत बोलत होते, मी सगळ्यांच्या चर्चा ऐकत होतो, प्रत्येकाचे वैयक्तिक मत मला ऐकू येत होते.

गाडीचा वेग मात्र अगदी तसाच होता. काही गाडीतील लोक वैतागले सुद्धा…!!!

तेवढ्यात त्या टोळक्यातील एक जण उठला आणि ड्रायव्हरच्या कॅबिन कडे गेला.

“अहो काका, गाडीला थोडा वेग द्या ना. हया वेगाने गेलो तर आपण खूप उशिरा पोहचू. ” तो मुलगा ड्रायव्हरला जाऊन भिडला.

ड्रायव्हरने त्या मुलाकडे बघितले आणि मान हलवली. त्यावेळी मला ड्रायव्हरचा चेहरा दिसला. त्याचा चेहरा मला थकलेला वाटला.

पुढे दोन तासाने गाडी चहा नाश्त्यासाठी थांबली. आम्ही सगळेजण उतरलो होतो, ते दोघेही वाहक आणि चालक आमच्यापासून दूर बसून चहा नाश्ता घेत होते, इकडे मात्र त्या तरुण टोळक्यांची ड्रायव्हर बद्दल टीका आणि त्यांची चेष्ठा करण्याचे काम चालूच होते.

मी त्यांच्या बाजूलाच बसलो होतो.

आता मात्र त्यांच्या टिकेने मर्यादा सोडली. एक जण त्यांना म्हातारा ड्रायव्हर म्हणत होता, तर दुसरा टकल्या म्हणत होता.

हे ऐकून मला मनातून खूप वाईट वाटले.

काही का असेना, आपल्यापेक्षा वयाने मोठ्या असलेल्या माणसाचा आदर हा राखलाच पाहिजे. आपण आपल्या घरातल्या मोठ्या व्यक्तीबद्दल असं बोलतो का?

आपण पैसे देऊन तिकीट घेतले म्हणजे आपल्याला वैयक्तिक टीकेचे अधिकार मिळतात असं नाही.

पण त्या तरुण पिढीला कोण समजावून सांगणार होतं? त्यांच्या चर्चेमध्ये आपण नाक खुपसणे म्हणजे वादाला तोंड फुटणार, तेव्हा शांत राहणेच उत्तम…

पुढे गाडीचा वेग काही वाढला नाही. त्याच वेगात भर पावसामध्ये गाडी श्रीरामपूर कडे निघाली होती.

एसटी बाभळेश्वर स्थानक सोडून श्रीरामपूर जवळ आली. एसटीमध्ये आता मोजकेच आठ-दहा लोक उरले होते. ड्रायव्हरला नाव ठेवणारी त्या तरुण मुलांची टोळी काही संगमनेरला उतरली आणि काही प्रवरानगरला…

मी आणि काही प्रवासी आम्ही नाशिकपासून सोबत होतो.

संध्याकाळचे पाच वाजले, पाऊस जवळपास उघडला होता. मावळतीच किंचित ऊन पडलं होतं. रस्त्यावर आणि एसटी स्टँडवर लोकांची गजबज दिसत होती. समोर जागा असल्यामुळे मी बाभळेश्वरला पुढे येऊन बसलो.

एसटीने श्रीरामपूर स्थानकात प्रवेश केला. माझं सहज लक्ष ड्रायव्हर कडे गेलं, ड्रायव्हर हुंदके देऊन रडत होता. सुरुवातीला मला त्यांच्या रडण्याचे कारण समजलेच नाही.

त्याचं लक्ष समोर होत, आणि समोर जे दृश्य होतं ते पाहून मी गहिवरून गेलो.

बँड पथकाच्या 20 लोकांनी गाडीच्या दुतर्फा दोन रांगा केल्या होत्या. गाडी ज्या ठिकाणी उभी राहणार होती त्या ठिकाणी हे सगळे उभे होते.

तेवढ्यात तीस वर्षाचा अगदी नवीन कपडे घातलेला एक युवक बाहेरून ड्रायव्हरच्या केबिनच्या दरवाजापाशी आला.

हे मी सगळं आतून बघत होतो. त्यांनी हळूहळू गाडी थांबवली आणि बंद केली, गाडीतच आपल्या पायातल्या चपला काढल्या आणि स्टेरिंग ला हात जोडून नमस्कार केला, संपूर्ण गाडीला हात जोडले, वरच्या बाजूला असलेल्या देवांच्या दोन फोटोंना त्यांनी हात जोडले आणि स्टेरिंग वर डोकं ठेवून ढसढसा रडायला लागले, त्यांच्या दोन्ही डोळ्यात पाणी होते.

बाहेर एका स्वरात सर्वांनी त्यांचं टाळ्या वाजवून स्वागत केलं.

त्यांच्या मुलाने कॅबिनचा दरवाजा उघडला, वडिलांना खांद्यावर घेतलं आणि संपूर्ण गाडीला एक फेरी मारली.

गाडीच्या समोर त्यांची पत्नी, दोन सुना, मुलगा, मुलगी, जावई सगळा परिवार त्यांच्या स्वागतासाठी नवीन कपडे घालून उभा होता.

बँड पथकाने त्यांचं अतिशय भव्य स्वागत केल. गाडीच्या समोर उभे असलेल्या प्रत्येक नातेवाईकांच्या डोळ्यात पाणी होत.

मुलाने वडिलांना खांद्यावर घेऊन पूर्ण गाडीला फेरी मारल्यानंतर गाडीच्या समोर ठेवलेल्या एका पाटावर उभे केले.

हा क्षण बघून माझ्या डोळ्यात कधी पाणी आलं मला कळलेच नाही, तो एक भावनिक क्षण होता.

काका आज निवृत्त झाले होते.

आज त्यांच्या कामाचा शेवटचा दिवस होता.

पाटावर उभ्या असलेल्या काकांचे त्यांच्या बायकोने पाय धुतले. सर्वांनी त्यांना ओवाळले, प्रत्येक जण त्यांच्या गळ्यात एक हार टाकत होता, त्यांना शाल आणि श्रीफळ भेट देत होता, त्यांच्या डोळ्यातील अश्रू मात्र थांबत नव्हते, त्यांना आता गहिवरून आलं.

तेवढ्यात स्थानकाचे मुख्य अधिकारी त्या ठिकाणी आले. त्यांच्या हस्ते त्या काकांचा सत्कार करण्यात आला. कुटुंबातील सर्वजण अभिमानाने त्यांच्याकडे बघत होते.

स्थानकाच्या मुख्य अधिकाऱ्याने सांगितले “, सोनवणे काकाकडून त्यांच्या संपूर्ण नोकरीच्या काळात एकही अपघात झाला नाही, ही त्यांच्यासाठीच नाही तर स्थानकासाठी सुद्धा अतिशय गौरवाची बाब आहे. ” काकांनी मात्र अतिशय नम्रपणे हात जोडले.

कोणतेच काम छोटे किंवा मोठे नसते. त्या कामावरची निष्ठाच तुम्हाला छोटे किंवा मोठे बनवते.

तो क्षण बघून मलाही राहवले नाही. समोरच्याच दुकानातून एक चांगले भिंतीवरचे घड्याळ गिफ्ट म्हणून मी पॅक करून घेतले, आणि त्या गर्दीत काकांच्या हातात ठेवले, त्यांचे दर्शन घेतले. ही व्यक्ती मला परत कधीच भेटणार नव्हती, परंतु त्यांच्या कामावरच्या निष्ठेतून मात्र मी खूप काही शिकणार होतो.

चालक, खरोखर एक देवाचाच अवतार असतो मग तो कोणताही का असेना, त्याच्या भरवशावर आपण निश्चिंत प्रवास करतो, अगदी बिनधास्त झोपतो, हा आपण त्यांच्यावर ठेवलेला विश्वास असतो आणि ते सुद्धा विश्वासाला पात्र ठरतात आणि त्या विश्वासाला पात्र ठरणारे सोनवणे काका सारखे कित्येक लोक असतात.

ते सगळे निघून जोपर्यंत मी तिथेच थांबलो.

त्यांच्या जीवनाचा एक टप्पा संपला होता, दुसऱ्या टप्प्याला सुरुवात होणार होती.

☆

लेखक :  श्री प्रकाश फासाटे

मोरोक्को.

 +212661913052

प्रस्तती : सौ. उज्ज्वला केळकर 

संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३  सेक्टर – ५, सी. बी. डी. –  नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र

मो.  836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ औषध तुमचे आहे, पण कायदा त्यांचा आहे! – लेखक : डॉ. मंथन शेठ ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

परदेशात प्रवास करणाऱ्या भारतीय रुग्णांसाठी एक धोक्याची घंटा. **

गेल्या आठवड्यात एक बातमी माझ्या मनात घोळत राहिली. तीव्र पाठदुखीने त्रस्त असलेला एक सामान्य भारतीय नागरिक, भारतात त्याच्या डॉक्टरांनी लिहून दिलेले **ट्रॅमाडॉल** हे औषध घेऊन परदेशात गेला. विमानतळावर त्याला थांबवण्यात आले. चौकशी करण्यात आली. तपासणी झाली. आणि काही मिनिटांतच तो ‘रुग्ण’ वरून ‘आरोपी’ बनला. आज ती व्यक्ती तुरुंगात आहे.

त्याचा तस्करी करण्याचा कोणताही हेतू नव्हता.

तो अंमली पदार्थ विकत नव्हता.

तो फक्त आपली वेदना कमी करण्यासाठी औषध घेऊन जात होता.

पण त्या देशात, **ट्रॅमाडॉलला अंमली पदार्थ म्हणून वर्गीकृत केले आहे**.

यामुळे एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो:

आपल्यासाठी ‘उपचार’ असलेले औषध दुसऱ्या देशात **गुन्हा** ठरू शकते, हे आपल्याला खरोखरच माहीत आहे का?

देश बदलतात, कायदे बदलतात. औषधे बदलत नाहीत.

भारतात आपण औषधांकडे खूप सहजपणे पाहतो. डॉक्टर ती लिहून देतात, आपण मेडिकल स्टोअरमधून विकत घेतो, घरी ठेवतो आणि प्रवासातही सोबत नेतो. समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा आपण असे गृहीत धरतो की **भारताचा कायदेशीर दृष्टिकोन जगभर लागू होतो**. वास्तविक, भारताचे औषध नियंत्रण कायदे वेगळे आहेत; यूएई, जपान, सिंगापूर, सौदी अरेबिया, कतार, इंडोनेशिया – प्रत्येक देशाचे कायदे वेगळे आहेत.

भारतात जे औषध **शेड्यूल एच** किंवा **डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय न मिळणारे औषध** आहे, ते इतरत्र **अंमली पदार्थ** किंवा **मानसिक स्थितीवर परिणाम करणारा पदार्थ** मानले जाऊ शकते. कायदा औषधाकडे पाहत नाही – तो **धोक्याकडे** पाहतो.

अशी अनेक औषधे आहेत, पण **ट्रॅमाडॉल** हे एक उत्तम उदाहरण आहे. भारतातील लाखो रुग्ण ते वापरतात. तथापि, यूएई, इजिप्त, इंडोनेशिया आणि सौदी अरेबियामध्ये ते एक **ओपिओइड अंमली पदार्थ** आहे. केवळ जवळ बाळगल्यास तुरुंगवास होऊ शकतो. अलीकडील प्रकरणात, त्या व्यक्तीकडे फक्त १०-१५ गोळ्या होत्या. कोणताही व्यावसायिक हेतू नव्हता. तरीही कायद्यासाठी, **केवळ औषधाचे अस्तित्व पुरेसे होते**.

“माझ्या डॉक्टरांनी ते लिहून दिले आहे, माझ्याकडे प्रिस्क्रिप्शन आहे” हा युक्तिवाद परदेशात चालत नाही. अनेकांना वाटते की, “माझ्याकडे प्रिस्क्रिप्शन असेल, तर कोणतीही अडचण येणार नाही. ” पण अनेक देशांमध्ये, प्रिस्क्रिप्शन असूनही, ते औषध बेकायदेशीर असू शकते. का? कारण ते देश अशा औषधांकडे **मादक पदार्थांचा गैरवापर, अवैध व्यापाराचे धोके, तस्करी, सार्वजनिक सुरक्षेला धोका आणि नशा** या दृष्टिकोनातून पाहतात. कायदा तुम्हाला रुग्ण म्हणून पाहत नाही—तो तुम्हाला **नियंत्रित पदार्थाचा ताबा बाळगणारा** म्हणून पाहतो.

कोणत्या औषधांमुळे भारतीय प्रवासी सर्वाधिक अडचणीत येतात?

**होय—हा एक रेड अलर्ट आहे. परदेश प्रवासाला जाण्यापूर्वी ही औषधे काळजीपूर्वक तपासा. **

भारतीय प्रवाशांना अनेकदा अशा काही औषधांमुळे त्रास होतो, जी भारतात सामान्यपणे वापरली जातात, परंतु अनेक देशांमध्ये ती **मादक, नियंत्रित किंवा बेकायदेशीर** मानली जातात.

* **ट्रॅमाडॉल**: भारतात एक सामान्य वेदनाशामक औषध, परंतु अनेक देशांमध्ये मादक पदार्थ म्हणून वर्गीकृत आहे. केवळ जवळ बाळगल्यास तुरुंगवास होऊ शकतो.

* **कोडीन-आधारित खोकल्याची औषधे**: भारतात मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात, परंतु अनेक देशांमध्ये ओपिओइड औषधे म्हणून नोंदणीकृत आहेत आणि व्यसन लावणारे पदार्थ म्हणून त्यांच्यावर कठोर नियंत्रण आहे.

* **अल्प्राझोलम**: चिंता आणि झोपेसाठी वापरले जाते; अनेक देशांमध्ये सायकोट्रॉपिक औषध मानले जाते आणि सरकारी परवानगीशिवाय ते सोबत आणणे गुन्हा ठरू शकते.

* **डायझेपाम**: झोप आणि स्नायू शिथिल करण्यासाठी दिले जाते; अनेक ठिकाणी नियंत्रित औषध म्हणून वर्गीकृत आहे, ज्यासाठी विशेष परवानगी आवश्यक आहे.

* **झोलपिडेम**: निद्रानाशासाठी भारतात सर्रास वापरले जाते, परंतु काही देशांमध्ये ते पूर्णपणे **प्रतिबंधित** आहे.

* **प्रेगॅबॅलिन**: मज्जातंतूंच्या वेदना आणि डायबेटिक न्यूरोपॅथीसाठी वापरले जाते; अनेक देशांमध्ये प्रतिबंधित आहे आणि विशिष्ट मर्यादा व परवानगीशिवाय बेकायदेशीर आहे.

* याव्यतिरिक्त, काही **ADHD औषधे** जी डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनसह भारतात कायदेशीर आहेत, ती अनेक देशांमध्ये पूर्णपणे **बेकायदेशीर** आहेत.

आणि दुर्दैवाने, यापैकी अनेक औषधे आपल्या घरांमध्ये सहज आढळतात. ही फक्त काही उदाहरणे आहेत—ही संपूर्ण यादी नाही.

विमानतळावर काय होते?

तुमच्या सामानाची तपासणी केली जाते. जर एखादे औषध सापडले आणि त्याचे नाव मादक पदार्थांच्या यादीत असेल, तर तुम्हाला बाजूला नेले जाते. त्यानंतर चौकशी होते. मग तपास. अटक. आणि त्यानंतर, कायदेशीर प्रक्रिया सुरू होते.

तुम्ही कदाचित स्पष्टीकरण द्याल:

“मला वेदना होत होत्या. ”

“कृपया माझ्या डॉक्टरांशी बोला—हे त्यांचे प्रिस्क्रिप्शन आहे. ” पण कायद्याचा फक्त एकच प्रश्न असतो:

**“हे औषध आपल्या देशात कायदेशीर आहे का? ”**

जर उत्तर “नाही” असेल, तर बाकी सर्व काही निरर्थक ठरते.

एक डॉक्टर म्हणून मी हे का लिहित आहे?

माझ्या क्लिनिकमध्ये मी दररोज अनेक रुग्णांना भेटतो. मी त्यांच्या चिंता, द्विधा मनःस्थिती, कथा आणि संघर्षांचे ऐकतो. बरेच जण म्हणतात:

“डॉक्टर, आम्ही आमच्या मुलीला भेटायला दुबईला जात आहोत, ” किंवा

“आम्ही काही महिन्यांसाठी आमच्या मुलासोबत राहायला अमेरिकेला जात आहोत. ”

आणि त्यासोबतच, ते मला झोपेच्या गोळ्या, मज्जातंतूंची औषधे, वेदनाशामक औषधे सोबत घेऊन जाण्यासाठी लिहून देण्यास सांगतात. पण कोणीही एकदाही विचारत नाही:

**“हे औषध तिथे कायदेशीर आहे का? ”**

हे अज्ञान सर्वात मोठा धोका आहे. फक्त पाच मिनिटांत तुम्ही स्वतःचे संरक्षण करू शकता.

परदेश प्रवासापूर्वी पाळायची पाच पावले:

**गुगलवर शोधा. **

उदाहरणार्थ:

“युएईमध्ये ट्रॅमाडॉल कायदेशीर आहे का? ”

प्रत्येक औषध आणि प्रत्येक देशासाठी असे करा.

**दूतावासाच्या वेबसाइटला भेट द्या. **

**“प्रतिबंधित औषधांची यादी”** शोधा.

**शंका असल्यास, औषध बदला. **

तुमच्या डॉक्टरांना अधिक सुरक्षित पर्यायाबद्दल विचारा.

**डॉक्टरांचे पत्र/प्रिस्क्रिप्शन सोबत ठेवा**

इंग्रजीमध्ये, ज्यामध्ये औषधाचे **जेनेरिक नाव** नमूद केलेले असेल.

**औषधे मूळ पॅकेजिंगमध्ये ठेवा. **

सुट्या गोळ्या किंवा स्ट्रिप्स सर्वात संशयास्पद दिसतात.

लक्षात ठेवा:

औषध शरीराचे रक्षण करते—पण चुकीच्या देशात, तेच औषध तुमचे स्वातंत्र्य हिरावून घेऊ शकते. परदेश प्रवास म्हणजे फक्त तिकिटे आणि व्हिसा नाही; तर तो कायदा समजून घेण्याबद्दल देखील आहे.

जर तुम्ही किंवा तुमच्या कुटुंबातील कोणी परदेश प्रवास करत असेल, तर कृपया त्यांना हा लेख वाचायला सांगा. एक छोटीशी माहिती आयुष्यभराच्या त्रासापासून वाचवू शकते.

कारण **औषध तुमचे आहे, पण कायदा त्यांचा आहे. **

****

लेखक : डॉ. मंथन शेठ 

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ. गौरी गाडेकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ बीबीसी मराठीचा पहिला आवाज – लेखिका : सुश्री जान्हवी मुळे – संकलक : श्री संजीव वेलणकर ☆ प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर ☆

वेणूताई चितळे : १९४२ मधला बीबीसी मराठीचा पहिला आवाज

(जन्म. २८ डिसेंबर १९१२)

वेणू चितळे हे असंच एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व. १९४२ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान बीबीसीनं मराठीतून प्रसारण सुरू केलं होतं. तेव्हा वेणू चितळे लंडनहून मराठीत आणि इंग्रजीतही बातम्या द्यायच्या.

सत्तर-ऐंशी वर्षांपूर्वीच्या काळात एका मराठी मध्यमवर्गीय मुलगी शिक्षणासाठी परदेशात जाते, बीबीसीसाठी वृत्तनिवेदन आणि वार्तांकन करू लागते, तेही युद्ध ऐन भरात असताना… हे सारंच आज रोमांचक वाटतं.

वेणूताईंचा जन्म १९१२ सालचा. वेणू जेमतेम सहा वर्षांची असताना त्यांच्या आईचं निधन झालं. त्यानंतर मोठ्या भावंडांनीच त्यांचा सांभाळ केला.

आधी पुण्यात हुजूरपागा आणि मग मुंबईला सेंट कोलंबा शाळेत वेणूताईंचं शिक्षण झालं.

वेणूताईंचं कुटुंब परंपरा जपणारं पण पुढारलेल्या विचारांचं होतं. कॉम्रेड विष्णू (भाई) चितळे आणि चितळे अॅग्रो प्रॉडक्ट्सची स्थापना करणारे श्रीकृष्ण चितळे हे त्यांचे बंधू.

मुंबईच्या सेंट कोलंबा शाळेतच वेणूताईंना एक जीवाभावाची मैत्रीण मिळाली – जोहाना अॅड्रियाना क्विन्टा ड्यू प्री म्हणजेच क्विनी.

क्विनी खरं तर वेणूताईंची शिक्षिका, पण दोघींच्या वयांत फारसं अंतर नव्हतं.

क्विनीच्या सल्ल्यानंच वेणूताईंनी पुढे शिकण्याचं ठरवलं आणि विल्सन कॉलेजलाही अॅडमिशनही घेतली. पण याचदरम्यान वेणूताईंच्या घरी त्यांच्या लग्नाविषयी चर्चा होऊ लागली.

वेणूताईंच्या कन्या ज्योत्स्ना दामले आपल्या आईच्या आठवणी सांगतात, “एका ज्योतिषानं ‘हिचं लग्न बहिणीसाठी त्रासाचं ठरेल’ असं भाकित केलं. तेव्हा बहिणीवरच्या प्रेमापोटी तिनं लग्नच न करण्याचा निर्णय घेतला. “लग्न नाही करायचं, तर पुढे काय? असा प्रश्न उभा राहिला.

तेव्हा क्विनीनं तरुण वेणूला इंग्लंडला नेण्याची तयारी दाखवली. घरच्यांनीही विरोध केला नाही.

क्विनीनं वेणूताईंना पाश्चात्य संस्कृतीची ओळख करून दिली, पण त्यांची भारतीय मुळं जपण्याचाही सल्ला दिला. १९३४ साली वेणू इंग्लंडला रवाना झाल्या. तिथं त्यांनी आधी माँटेसरीचा कोर्स केला आणि मग लंडनच्या युनिव्हर्सिटी कॉलेजमध्येही दाखल झाल्या.

पण याच सुमारास दुसऱ्या महायुद्धाला सुरुवात झाली. मग भारतात परतण्याऐवजी वेणूताईंनी इंग्लंडमध्ये थांबण्याचा निर्णय घेतला. वेणूताईंवर दीर्घ अभ्यास आणि लेखन करणाऱ्या डॉ. विजया देव यांनी त्याविषयी अधिक माहिती दिली.

“त्यांच्या या निर्णयामागचं कारण काही पत्रांतून स्पष्ट होतं. ज्या देशानं आपल्याला नवी दिशा दिली, त्या लोकांचं आपण काही देणं लागतो, या भावनेतून वेणूताईंनी स्वयंसेवक म्हणून काम करण्याचं ठरवलं. तेही साडी, गमबूट आणि वर जड हेल्मेट अशा अवतारात. “

“त्या काळात वेणूताई अधूनमधून भाषांतराचं कामही करत असत. त्यांचा एक लेख पाहून माहिती मंत्रालयातील अधिकाऱ्यानं वेणूताईंना बीबीसीमध्ये धाडलं. “

१९४० साली वेणूताई बीबीसीमध्ये दाखल झाल्या. आवाज, बोलण्याची आणि लिहिण्याची शैली पाहून वेणूताईंना लगेचच प्रसारणाचं काम देण्यात आलं. १९४२-४३ दरम्यान बीबीसीच्या ईस्टर्न सर्व्हिसनं अनेक भारतीय भाषांत प्रसारण सुरू केलं. त्यात मराठीचाही समावेश होता. वेणूताई प्रामुख्यानं याच विभागासाठी काम करत असत.

प्रख्यात लेखक जॉर्ज ऑरवेल या विभागाचे प्रमुख होते. वेणूताईंचं वृत्तनिवेदन, इंग्रजी भाषेवरचं प्रभुत्व याचं त्यांनीही कौतुक केलं आहे.

ऑरवेलसह टी. एस. इलियट, मुल्कराज आनंद, बलराज सहानी, प्रिन्सेस इंदिरा कापुरथळा, झेड. ए. बुखारी अशा मातब्बरांसोबत काम करण्याची संधी वेणूताईंना मिळाली.

बीबीसीवरून प्रसारित होणाऱ्या ‘रेडिओ झंकार’ या मराठी कार्यक्रमाची आखणी, लेखन, निवेदन, अशी कामं वेणूताई करत असत. वेणूताई मराठीतून युद्धाच्या बातम्या देत असत आणि इंग्रजीतूनही वृत्तनिवेदन करत असत. ‘इंडियन रेसिपीज’, ‘किचन फ्रंट’ सीरीजद्वारे त्यांनी ब्रिटिशांना भारतीय खाद्यपदार्थांची ओळखही करून दिली.

त्या एक मन लावून काम करणारी, बुद्धिमान, सौम्य मुलगी म्हणून प्रसिद्ध होत्या. त्यांच्यात एक घरगुतीपणा होता. सर्वांशी त्या खेळीमेळीनं वागत.

राजकीय विचारांच्या बाबतीत त्यांची मतं कोणत्याही एका विचारसरणीकडे झुकलेली नव्हती, असं मुल्कराज आनंद यांनी ‘सखे सोयरे’ पुस्तकासाठी लेखिका विजया देव यांना दिलेल्या मुलाखतीत म्हटलं आहे.

इंग्लंडमध्ये असतानाही वेणूताईंना मायदेशातल्या परिस्थितीचीही जाणीव होती. त्यामुळंच वेणूताई इंडिया लीगसाठी काम करू लागल्या.

व्ही. के. कृष्ण मेनन यांची ही संघटना ब्रिटनच्या नागरिकांमध्ये आणि परदेशातील भारतीयांमध्ये भारतीय स्वातंत्र्यासाठी प्रसार करत असे.

त्याशिवाय वेणूताई ‘ऑल इंडिया विमेन्स कॉन्फरन्स’मध्येही सहभागी झाल्या. या परिषदेतच वेणूताईंची विजयालक्ष्मी पंडित यांच्याशीही मैत्री जुळली. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर वेणू चितळे मायदेशी परतल्या, त्या कायमच्याच. त्यानंतर वेणूताईंनी दिल्लीत विजयालक्ष्मी पंडित यांची मदतनीस/सचिव म्हणून जबाबदारी सांभाळली.

दिल्लीतल्या वास्तव्यादरम्यान वेणूताई फाळणीनंतर पंजाबातून आलेल्या निर्वासित स्त्रिया आणि मुलांच्या छावणीतही काम करत असत.

वेणू चितळे यांची पहिली कादंबरी ‘इन ट्रान्झिट’ ही १९५० साली प्रकाशित झाली. त्या काळात एखाद्या मराठी लेखिकेनं इंग्रजीत लिखाण करणं हेही अप्रूपच होतं.

त्याच वर्षी, ३९ वर्षांची असताना वेणूताईंनी गणेश खरे यांच्याशी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला आणि वेणू चितळेची सौ. लीला गणेश खरे झाली.

गणेश यांच्या पहिल्या पत्नीचं निधन झालं होतं. त्यांच्या मुलांनाही वेणूताईंनी आपलंसं केलं. लग्नानंतरही वेणूताईंनी ‘इनकॉग्निटो’ ही आणखी एक कादंबरी लिहिली. नवशक्तीसारखी विविध वृत्तपत्रं आणि मासिकांत त्या स्तंभ, लेख लिहित असत. ऑल इंडिया रेडियोवरूनही त्यांच्या काही श्रुतिका प्रसारित झाल्या.

पण बराच काळ घरापासून दूर राहिलेल्या वेणूताईंनी मग घरालाच आपलं विश्व बनवलं आणि संसाराला जास्त प्राधान्य दिलं.

इंग्लंडमधल्या, खास करून बीबीसीमधल्या दिवसांचा मात्र वेणूताईंना कधीच विसर पडला नाही. वेणूताईंची लेक नंदिनी आपटे यांना त्या इंग्लंडमधल्या आठवणी सांगत असत. आईनं सांगितलेल्या आठवणींची उजळणी करताना नंदिनी आपटे म्हणाल्या,

“ऐन युद्धाच्या धामधुमीत इंग्लंडमधलं जीवन सोपं नव्हतं. कधी कधी खंदकात राहून काम करावं लागे, हे ती आम्हाला सांगायची. तिला मोठ्ठ्या आवाजाचा खूप त्रास व्हायचा. दिवाळीतले फटाकेही चालत नसत. कारण ते तिला युद्धाची आठवण करून द्यायचे. “

आयुष्यभर संघर्ष आणि युद्ध पाहिलेल्या वेणूताईंच्या लिखाणात आणि बोलण्यात त्या संघर्षानंच एक वेगळी संवेदनशीलताही आणली.

डॉ. विजया देव यांनी वेणूताईंच्या आयुष्याचं नेमक्या शब्दांत असं वर्णन करून ठेवलं आहे.

“वेणूताईंचा स्वभाव मुद्दाम काही वेगळं करून दाखवायचं असा नव्हता. पण आयुष्याला सामोरं कसं जायचं याचं शहाणपण त्यांच्याकडे होतं. जे वाट्याला आलं, त्याला त्या अतिशय सकारात्मकरित्या सामोऱ्या गेल्या. “

“मिळालेल्या संधीचं सोनं करता आलं पाहिजे. हे असं जगता आलं पाहिजे. ” असे डॉ. विजया देव यांनी वेणुताईंबद्दल लिहिलं आहे.

लेखिका : सुश्री जान्हवी मुळे 

संकलक : श्री संजीव वेलणकर

पुणे. मो ९४२२३०१७३३

प्रस्तुती : सौ. गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री सुधीर करंदीकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ “गण गण गणात बोते – –” ☆ माहिती संकलन व प्रस्तुती – श्री सुधीर करंदीकर ☆

गण गण गणात बोते – – 

माघ वद्य सप्तमी – – शेगावचे श्री गजानन महाराज यांचा प्रकट दिन. या वर्षी आज, म्हणजे ८ फेब्रुवारी रोजी हा प्रकट दिन साजरा होत आहे. त्या निमित्ताने काही – – 

‘गण गण गणात बोते’… शेगांवचे श्री गजानन महाराज यांनी सर्व भक्त मंडळींना हा एकच मंत्र दिला होता 

… महाराज स्वतः या मंत्राचा सतत जप करत असत आणि त्याप्रमाणे तो आचरणात आणत असत.

कुठलाही मंत्र म्हटला, की, त्यामध्ये दोन गोष्टी अपेक्षित असतात… एक म्हणजे ध्यानस्थ बसून त्या मंत्राचा नित्यनियमाने जप करणे. आणि दुसरा महत्वाचा भाग म्हणजे, नित्य जप करण्याबरोबरच त्या मंत्राचा अर्थ समजवून घेणे आणि त्याप्रमाणे आपले आचरण बदलणे आणि ठेवणे.

महाराजांचे आपण बरेच भक्तगण ‘गण गण गणात बोते’ या मंत्राचा नित्य जप करत असतो. असा जप केल्यामुळे आपलं चित्त एकाग्र होतं, आणि त्यामुळे जप करणाऱ्यांना मानसिक शांतता नक्कीच मिळते.

– – पण बऱ्याच जणांना या मंत्राचा अर्थ माहीत नसतो, त्यामुळे तो आचरणात आणणे दूर राहते. आणि त्यामुळे आपली वैचारिक पातळी / अध्यात्मिक पातळी उंचावण्याकरता या अतिशय साध्या आणि आचरणांत आणायला अतिशय सोप्या अशा मंत्राचा उपयोग करण्याला आपण मुकतो.

आपल्याला समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ जर आपल्याला समजला, तर तो आचरणात आणणे सोपे असते. आणि मग आपण मनात तसं ठरवलं, तर आपली वाटचाल त्या दिशेनी सहजपणे होऊ शकते.

– – या मंत्राचा अर्थ सांगतात तो असा :- जीव आणि ब्रह्म हे एकच आहेत आणि त्यांना निराळे समजू नये. भगवान सर्वत्र आहेत आणि सर्व सत्ता भगवंतात आहे.

हा सांगितलेला अर्थ वाचून मला किंवा सगळ्यांना समजेल असा अर्थ लक्षात येत नव्हता. आणि त्यामुळे मंत्र आचरणात कसा आणायचा हे लक्षात येत नव्हते… म्हणून मी प्रत्येक शब्दाचा सर्व बाजूंनी अर्थ लक्षात घेऊन या मंत्राद्वारे महाराजांना काय सांगायचे असेल व ते सगळ्यांना कसे समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ मी लिहून काढला.

– – मला या मंत्राचा सोपा अर्थ दिसतो तो असा —

(पहिला) गण = कुणीही व्यक्ती, कुणीही प्राणी

(दुसरा) गण = शिव म्हणजेच ईश्वर म्हणजेच देव

गणात = हृदयात

बोते = बघा

– – म्हणजे सगळ्या व्यक्तींमध्ये / प्राण्यांमध्ये ईश्वर आहे हे लक्षात घ्या आणि ही जाणीव ठेवा. आणि मग त्याप्रमाणे आपली वागणूक ठेवा. सगळ्या व्यक्ती; म्हणजे आपण स्वतः पण त्या मधे येतो, म्हणून स्वतःमध्ये पण ईश्वर आहे, हे पण लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.

आपण ज्या व्यक्तीशी बोलतोय किंवा ज्या व्यक्ती विषयी बोलतोय, त्या व्यक्तीमध्ये ईश्वर आहे, हे जर आपल्या प्रत्येकाला उमगलं, तर आपण त्या व्यक्तीशी खोटं बोलू शकणार नाही / नाटकीपणाने बोलू शकणार नाही / त्याच्यावर आरडाओरडी करू शकणार नाही / त्याला घालून पाडून बोलू शकणार नाही / त्याला फसवू शकणार नाही / त्याला खोटी आश्वासने देऊ शकणार नाही / कुठेहि भेसळ करू शकणार नाही / भ्रष्टाचार करू शकणार नाही. यामुळे सगळेच नातेसंबंध / मैत्रीसंबंध आणि व्यवहार स्वच्छ होतील, आणि राहतील.

आपण अनेक मंदिरांची यात्रा करतो, देवांची पूजा करतो, देवांचे सण साजरे करतो, पण आपल्याला देवदर्शन कधीच होत नाही. कारण देवळातला देव म्हणत असेल, इथे तू माझ्यासमोर हात जोडतो आहेस / माझ्या आरत्या करतो आहेस आणि बाहेर गेल्यानंतर तू लोकांना म्हणजेच मला (कारण सगळ्याच व्यक्तींमधे देव आहे) फसवतो आहेस / लोकांना म्हणजेच मला शिवीगाळ करत आहेस, तुला मी कस काय दर्शन देणार आणि तुझ्यावर कसा प्रसन्न होणार !

समोरच्या व्यक्ती मधे देव आहे हे जर आपल्याला मनापासून पटलं, तर आपलं आचरण आपोआपच भक्तासारखं होईल आणि मग देव स्वतः आपल्या दाराशी दर्शन देण्याकरता येईल हे नक्की. पुराणकाळात अशी उदाहरणे भरपूर आहेत.

आता दुसरा भाग म्हणजे, स्वतःमधे देव आहे, हे जर आपल्या मनात रुजलं तर एक गोष्ट सहज लक्षात येईल, की, आपले स्वतःचे शरीर हेच त्या देवाचे मंदिर होते. देवाचे वास्तव्य जागृत ठेवायचे असेल तर ते मंदिर म्हणजेच आपण आपले शरीर आणि मन हे दोन्ही स्वच्छ आणि पवित्र ठेवायलाच पाहिजे. आणि हे अगदी सोपे आहे. आपण याकरिता काय करायला पाहिजे –

रोज आपल्या शरीराची बाहेरून स्वच्छता करायला पाहिजे. नियमित व्यायाम, नियमित फिरणे, नियमित प्राणायाम, आपल्या आवडी / छंद जपणे, चांगले खाणेपिणे, वेळेवर झोपणे आणि उठणे, हे करायलाच पाहिजे. आपली घरची / बाहेरची कामे, नोकरी, व्यवसाय, हे सगळे नेहेमीच मन लावून करायलाच पाहिजेत. सगळ्यांशी प्रेमानी बोलणे / वागणे / कायम चेहेरा हसरा ठेवणे, यामुळे मन स्वच्छ राहते. कुणाही कडून अपेक्षा न ठेवणे यामुळे पण मन स्वच्छ राहते.

तुकाराम महाराजांचं याच विषयावर एक सुंदर भजन आहे – 

देह देवाचे मंदिर, आत आत्मा परमेश्वर l 

देव देहात देहात, का हो जाता देवळात l 

तुका सांगे मूढ जना, देही देव का पहाना II

गजानन महाराजांच्या मंत्राचा सोपा अर्थ आता लक्षात आला असेलच.

 – – चला तर मग आपण सगळेच जण आजपासून आचरणात आणूया –

गण गण गणात बोते l

गण गण गणात बोते l

© श्री सुधीर करंदीकर

मो. 9225631100 – ईमेल – srkarandikar@gmail. com

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

इंद्रधनुष्य 

☆ “कब है छब्बीस जनवरी? कब?” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिन हे आपले राष्ट्रीय सण अनुक्रमे पंधरा ऑगस्ट आणि सव्वीस जानेवारी रोजी असतात. आणि या तारखा केवळ तारखा न राहता आपल्या राष्ट्रीय मानसिकतेच्या प्रतिक बनल्या आहेत.

पण यामुळेच कधी कधी ‘सव्वीस जानेवारी किती तारखेला आहे? ’ असा गंमतीदार प्रश्नही अनवधानाने विचारला जातो! त्याशिवाय कितवा प्रजासत्ताक किंवा स्वातंत्र्य दिन हा प्रश्नही दरवर्षी उपस्थित होतोच! काही जणांना स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक (गणतंत्र) दिन यांमधील फरक लवकर सांगता येत नाही… असे पाहिले गेले आहे! ऑगस्ट महिन्यात बहुदा पाऊस असल्याने सांस्कृतिक कार्यक्रम सव्वीस जानेवारी रोजी मोठ्या प्रमाणात आयोजित होतात. शालेय जीवनातील हे दोन राष्ट्रीय सण आपल्या चांगलेच लक्षात असतात. विशेषत: सुमारे ३० वर्षांपूर्वी घरोघरी इस्त्री नसण्याच्या काळात, किंवा कपड्यांना इस्त्री करायची आवश्यकता न वाटण्याच्या काळात गावातल्या इस्त्रीवाल्यांकडे शालेय गणवेश मोठ्या संख्येने इस्त्रीसाठी येत असत. ज्यांना हे शक्य नसे ते विद्यार्थी पाणी पिण्याच्या लोटीमध्ये/तांब्यामध्ये कोळशाचे निखारे घालून ते तापलेले भांडे इस्त्रीसारखे वापरत… आणि या प्रयत्नात काहींनी टेरीकॉटचे शर्टस जाळूनही ठेवलेले आहेत. प्रभातफेरी खरोखरीच प्रभातीच काढली जायची आणि त्यानंतर मिळणारा खरोखरीचा अल्प खाऊ हे सुद्धा एक आकर्षण असायचे. त्यावेळी सुट्टी आहे म्हणून मुलांना घेऊन बाहेर फिरायला जायचे म्हणून शाळेला दांडी मारण्याची परंपरा सुरु झालेली नव्हती. असो.

तर विषय असा आहे… एका शिक्षकांनी आपल्या मुलाचे नाव चक्क सव्वीस जानेवारी ठेवल्याचे वाचनात आले. झाले असे होते, की शिक्षक महोदय त्यांच्या शाळेच्या प्रजासत्ताक, उत्तरेत असल्याने गणतंत्र दिवस च्या कार्यक्रमात व्यस्त म्हणजे व्यग्र होते… (मराठीत व्यस्तचा अर्थ वेगळा आहे! ) तेवढ्यात त्यांच्या पत्नीने घरी पुत्ररत्न प्रसवले. ही बातमी गुरुजींच्या पर्यंत अत्यंत तातडीने पोहोचवण्यात आली. नावे ठेवण्याची पद्धत त्याहीवेळी होतीच. शिवाय आपल्या अपत्यांची नांवे इतरांच्या अपत्यांपेक्षा जरा हट के असावी असा हट्टही काही लोक बाळगीत. (श्रीमंती नांवे पूर्वी वर्तमानपत्रांच्या शेवटच्या, खेळांच्या पानांवर आढळून येत… विशेषत: टेनिस, टेबल टेनिस, बॅडमिंटन, स्विमिंग यांसारख्या खेळांतल्या मुला-मुलींची नांवे वेगळीच असत… मात्र बळेबळेच जुळवलेली नसत! )

तर गुरुजींनी त्याच वेळी तिथेच जाहीर केला… हमारा बेटा छब्बीस जनवरी के नाम से जाना जायेगा! आणि त्या बालकाचे नांव चक्क छब्बीस जनवरी असे नोंदवलेही गेले. या नावामुळे या बालकास आपली प्रजा आणि तिचे तंत्र यांमुळे बराच मनस्ताप भोगावा लागला, ही बात अलग! आपल्या या प्रजासत्ताक चिरंजीवाच्या नावाचे आधार कार्ड बनवून घेताना मात्र गुरुजींनी विशेष काळजी घेतली नाही. आधार कार्डची माहिती data enter करताना संबंधित ऑपरेटर त्याच्या ‘उत्तरी’य अंग्रेजीला जागला आहे… त्याच्यासाठी जानेवारी म्हणजे इंग्लिश लेटर्समध्ये Jawvaary…साधारण जवारी (ज्वारी) सारखी. निर्वाचन वाल्यांनी janvary हे स्पेलिंग बिनविरोध निवडून दिले आहे… AB फॉर्म बहुदा संपले असतील किंवा कुणी पळवले किंवा गिळून टाकले असतील! शिवाय बहुदा या गुरुजींचे कुलनाम दर्जी (कपडे शिवून देण्याचा व्यवसाय करणारे) असावे… आता हे इंग्रजीत असावे असे त्यांना वाटणे साहजिकच.. त्यामुळे आडनाव टेलर असे केले गेले असावे. एलिझाबेथ टेलर सुद्धा त्यांना माहीत असावी! फक्त तारीख ट्वेंटी सिक्स जरा अति झाले असते, म्हणून त्यांनी ते तसेच राहू दिले!

January या इंग्रजी शब्दाचा सर्वाधिक अचूक उच्चार हिंदीत आहे… जनवरी. आपण तो अधिक उंचीवर नेत जानेवारी असा निवांत लांबलेला केलेला आहे.

गेल्या वर्षात अशी नांवे प्रकाशात येताना दिसतात. कोरोना, रेल्वे, एक्स्प्रेस अशीही नावे त्या त्या बालकांच्या जन्मकाळानुसार, स्थळानुसार पाडली गेली असावीत. पण छब्बीस जनवरी हे नांव मात्र आहे भारी!

संबंधित व्यक्तीची त्याकाळी खूप चेष्टा (हिंदीत चेष्टा म्हणजे प्रयत्न) झाली. पण आता त्यांना त्याच नावाचा अभिमान वाटतो. असो. सर्वांना ७७व्या प्रजासत्ताक दिनाच्या belated शुभेच्छा! जय हिंद! जय भारत!

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री सुलू साबणे जोशी

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘मुन्नीची कथा…’ – लेखक : श्री दीपक कणगलेकर ☆ प्रस्तुती – सुश्री सुलू साबणे जोशी ☆

(नाव बदलले आहे.)

न्यायदेवतेच्या दरबारात न्यायाची चक्रे फार मंद गतीने फिरत असतात. भारतात तर ती कायम स्लो मोशनमधेच फिरतात. पोलीसखाते देखील त्यांच्यावरच्या भ्रष्टाचार, कोठडीतील मृत्यू आणि खोटे साक्षीदार अशा आरोपांमुळे मलीन झाले आहे. या अशा पार्श्वभूमीवर मुन्नीची ही कथा तुमच्या मनाला अस्वस्थ तर करेलच, पण त्याबरोबर कुठेतरी थोडासा दिलासा पण देऊन जाईल.

चार डिसेंबर २०२५ ला सात वर्षाच्या मुन्नीचे, ती तिच्या मैत्रिणीबरोबर खेळत असताना एका नराधम मानवी राक्षसाने अपहरण केले, तिला निर्जन स्थळी नेऊन लोखंडाच्या कांबीने निर्घृणपणे मारहाण केली आणि त्या कोवळ्या जिवावर बलात्कार केला. गुन्हेगाराचा शोध लावण्यासाठी मुन्नीची साक्ष घेणे महत्वाचे होते. पण तिच्यावर झालेला अत्याचार, त्यानंतरचे इस्पितळ आणि ऑपरेशन्स यामुळे झालेल्या शारिरीक आणि मानसिक इजेमुळे ती शॉकमधे गेली होती. तिचे बोलणे बंद झाले होते. कोणीही जवळ आले की थरथर कापत ती भयभीत होत होती. तिच्या डोळ्यातून सतत अश्रू ओघळत होते. पोलिसांची खाकी वर्दी आणि वकीलांचा काळा डगला बघून ती आणखीनच विड्रॉलमधे जाऊ लागली.

असे सहा दिवस गेले. अपर पोलीस अधीक्षक ASP सिमरन भारद्वाज हिने यावर एक तोडगा काढला. तिने तिची खाकी वर्दी उतारून साधा पोषाख धारण केला. दररोज मुन्नीला भेटून तिच्याशी गुन्हा सोडून इतर अनेक विषयांवर गप्पाटप्पा केल्या. तिच्याबरोबर खेळ खेळली, तिचा चॉकलेटचा हट्ट पुरवला. काही दिवसातच मुन्नीची भीति आणि अबोला हळूहळू कमी होत गेला. ती अधेमधे बोलू लागली आणि एके दिवशी तिने सर्व घटनाक्रम सांगितला. आरोपीचे वर्णन केले, आपण त्याचे केस कसे ओढले, तेही सांगितले. पोलीसांनी लगेच घटनास्थळावरून ते केसही हस्तगत केले आणि या सर्व पुराव्याच्या आधारावर आरोपी _रामसिंग_ (वय ३२) याला अटक केली.

पण आता खरी अडथळा शर्यत तर पुढे होती. नवीन _भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता_ BNSS प्रमाणे पोलीस अधिकाऱ्यासमोरची साक्षीदाराची साक्ष न्यायालयात ग्राह्य धरली जात नाही. (Section 183- Record of confessions & statements). त्यासाठी ती साक्ष _न्यायदंडाधिकाऱ्यासमोरच_ (Judicial Magistrate) व्हावी लागते. मुन्नीच्या डोळ्यासमोर परत जज्ज, काळे डगले, खाकी वर्दी आली असती, तर ती परत विड्रॉलमधे गेली असती.

या वेळी सिमरनने एक नवी युक्ती केली. तिने मुन्नीला सांगितले की आता आम्ही तुला एका छान शाळेत घालणार आहोत, आणि त्यासाठी शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी तुला बोलावले आहे. सिमरनने तिच्या दोन महिला कॉन्स्टेबल साधे कपडे घालून तयार केले. त्यांनी मुन्नीला कारमधून फिरवले, शाळेसाठी तिच्या पसंतीचे शॉपिंग केले, स्कूल बॅग आणि वह्या, पुस्तकांची पण खरेदी झाली. एवढेच नव्हे तर शाळेला योग्य अशी केशरचना पण केली. मुन्नी आता खूष होती, शाळेत जायला उत्सुक होती.

साक्षीच्या ठरलेल्या दिवशी न्यायदंडाधिकारी मुख्याध्यापकाच्या भूमिकेत शाळेत बसले. नवीन सर खूपच प्रेमळ, हसरे व रिलॅक्स दिसत होते. ते अधूनमधून जोक्स पण मारत होते. त्यांनी मुन्नीबरोबर बर्‍याच इकडच्या तिकडच्या गप्पा केल्या. तिला भूक लागली तेव्हा त्यानी चक्क शाळेच्या शिपायाला पाठवून तिच्या आवडीची पाणीपुरी मागवली. संध्याकाळ होता होता दंडाधिकाऱ्यांनी सर्व साक्ष रीतसर रेकॉर्ड केली. मुन्नी तर खूषच होती. तिला नवी शाळा खूप आवडली होती. सर्वांनी सुटकेचा निश्वास टाकला!

मात्र अजून शेवटची एक बाजी मारणे बाकी होते आणि ते म्हणजे _ओळख परेड_! पोलीसांनी कोर्टाच्या परवानगीने एक _स्पेशल वीटनेस डिपोझिशन सेंटर_ स्थापन केले. परेड रूमला एकतर्फी काच (one way mirror) लावण्यात आली. पाच सहा गुंडासारखे दिसणारे चेहरे एकत्र बघून मुन्नी परत गप्प झाली असती. या धोक्याची शक्यता पत्करायला सिमरन तयार नव्हती. तिने रामसिंग आणि इतर इसमांना हातात खेळणी (stuffed toys) घेऊन उभे रहायची आज्ञा केली. मुन्नीने क्षणार्धात आरोपीला ओळखले!

खटला उभा राहिला आणि FIR दाखल केल्यापासून एक्केचाळीसाव्या दिवशी, १७ जानेवारी २०२६ ला (पाचच दिवसापूर्वी) कोर्टाने रामसिंगला अल्पवयीन बालिकेचे अपहरण, शारिरीक इजा व बलात्कार प्रकरणी दोषी ठरवून फाशीची शिक्षा ठोठावली!

लेखक : दीपक कणगलेकर

मो 9822281018

प्रस्तुती : सुश्री सुलू साबणे जोशी 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 मनमंजुषेतून 

☆ एक इर्जिक पुन्हा इर्जिक… ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

☆

‘इर्जिक’—हा शब्द मराठी ग्रामीण जीवनाच्या मुळाशी रुजलेला. शहरी रसिक वाचकांसाठी तो प्रथमच गो. नि. दांडेकरांच्या ‘पवनाकाठचा धोंडी’ या अजरामर कादंबरीतून परिचित झाला.

इर्जिक ही केवळ एक शेतीपद्धत नव्हे, तर ती ग्रामीण समाजाची सामूहिक संवेदना होती. एखाद्या शेतकऱ्याकडे नांगरणी, काढणीसारखी कामे करण्यासाठी पुरेशी साधनसामग्री, मनुष्यबळ किंवा भांडवल नसेल तेव्हा तो आपल्या स्वाभिमानाला मुरड घालून, अगतिकतेने गावकऱ्यांना हाक मारी. गावकरीही त्या हाकेला ‘ओ’ देत. कुणी मागे राहू नये, कुणी उपाशी पडू नये, या भावनेतून ते सारे मिळून त्याचे काम निःशुल्क उरकत. काम संपले की कृतज्ञतेपोटी यथाशक्ती मिष्टान्न वा सामिष भोजन देऊन श्रमपरिहार केला जाई. ह्यालाच ‘इर्जिक’ म्हणत.

शेकडो वर्षे चालत आलेली ही सहकारसंस्कृती आज मात्र काळाच्या प्रवाहात जवळजवळ लोप पावली आहे. इर्जिक मागणे किंवा करून घेणे, कोणत्याही स्वाभिमानी शेतकऱ्याला कमीपणाचे वाटे.

पवनाकाठचा धोंडी या कादंबरीचा नायक धोंडी, इर्जिक टाळण्यासाठी प्राणपणाने झुंज देतो. स्वाभिमान आणि परिस्थिती यांच्या संघर्षात अखेर त्याचा अंत होतो. धोंडी हा शतकभरापूर्वीच्या शेतकऱ्यांचा प्रतिनिधी होता. आज मात्र शेतकरी बदललाय. पत्रकारांनी, राजकारण्यांनी त्याला ‘बळिराजा’ केलं आहे. त्याच्या अपेक्षा बदलल्या, शेतीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली—आणि माझीही.

यंदा मी माझ्या शेतात चक्क इर्जिक करतोय.

सहा एकरांचा हा भूखंड मी मुद्दाम वेगळा राखून ठेवलेला आहे. इथे केवळ पारंपरिक पद्धतीने पिके घेतो. गेली शंभर-सव्वाशे वर्षे जतन केलेली असंकरित बियाणी पेरली जातात. रासायनिक खते, कीटकनाशके यांना इथे प्रवेश नाही. पावसाचं पाणी आणि भूमीत साठलेली नैसर्गिक आर्द्रता, हाच आमचा आधार. खरीप आणि रब्बी, दोन्ही पिके याच तत्त्वावर घेतली जातात.

‘पुरंदर जलउपसा योजने’मुळे हा परिसर सुजलाम् झाला आहे. शेततळी, विंधनविहिरी, ओलिताखाली आलेली शेती यामुळे एकेकाळचा दुष्काळी प्रदेश आज पूर्ण बदललाय. कांदा, ऊस, फुलपिके, भाजीपाला, फळबागा यांकडे सर्वांचा कल आहे.

तरीही आम्ही पारंपरिक पिकांवर ठाम आहोत. जगाच्या दृष्टीने ही शेती मागास, आतबट्ट्याची वाटेल. पण आमच्यासाठी हा पर्यावरण रक्षणाचा, जीवनसाखळी अखंड ठेवण्याचा प्रयत्न आहे. तो कदाचित केविलवाणा, हास्यास्पदही असेल—हे आम्ही जाणतो. तरीही रेटून करतोय.

गावाजवळ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, रिंगरोड, मेट्रो, बुलेट ट्रेन यांसारखे विशाल प्रकल्प येवू घातले आहेत. विकासाच्या या रेट्यापुढे आम्ही किती काळ तग धरू, हे काळच ठरवेल.

पोटऱ्यातून कणसं डोकावू लागली की रानपाखरांचे थवे त्यावर तुटून पडतात. आम्ही त्यांना हुसकावत नाही. हरणांचे कळप शेतात धुडगूस घालतात—त्यांनाही आडवत नाही. त्यांची पोटं तट्ट फुगल्यावर त्यांच्या मुखातून जे उरेल, तेवढ्यावरच आमचा अधिकार. सगळ्यांनीच ऊस, फुले, फळे पिकवली, तर तृणधान्यांवर जगणाऱ्या पाखरांनी काय खावं, कसं जगावं?

काळ बदलतो आहे. कदाचित अशी पारंपरिक शेती करण्याची ही अखेरची संधी असेल.

आज माघ वद्य चतुर्थी. पौर्णिमेच्या तीन कला जरी क्षीण झाल्या असल्या, तरी चांदण्याचा शीतल प्रकाश अजूनही शेतावर अलगद सांडतो आहे. अशाच चांदण्यारात्री ज्वारीची काढणी इर्जिकीतून करण्याचा आम्ही निर्धार केला.

सायंकाळी पुण्याहून निघून रात्री शेताच्या बांधावर पोहोचलो. ९. ५६ ला चंद्र उगवला—गुलाबी, केशरी छटांनी न्हालेला. एका सुहासिनीने निरांजनाने चंद्राला ओवाळले. बायांनी पदर खोचले, एकमेकींना कुंकू लावलं. तरुणांनी बाह्या सरसावल्या. ‘गणपतीबाप्पा मोरया’चा गजर आसमंतात घुमला आणि काढणीला सुरुवात झाली.

चार तासांत उभं पीक धराशायी झालं! घामाच्या धारा, वाढता गारवा, थकलेली शरीरे—आणि तरीही चेहऱ्यावर समाधान.

रात्री तीन वाजता काम उरकलं. श्रमपरिहार पुढे ढकलला गेला. आम्ही पुण्याच्या दिशेने निघालो. रस्ता निर्मनुष्य होता. एक तरसांची जोडी रस्ता ओलांडताना क्षणभर थांबावं लागलं—निसर्गाने जणू नमस्कार स्वीकारला.

घरी पोहोचून जरा आडवा झालो डोळा लागता, पण स्वप्नात जेसीबी, बोअरवेल जिग, ट्रक, ट्रॅक्टर यांचे गगनभेदी आवाज, भेदरून पळून जाणारी पाखरं दिसू लागती, छाती धडधडू लागली—आणि डोळे टक्क उघडले.

मनात विचार चमकून गेला—आज आपण स्वतःसाठी इर्जिक केली, पण जर पुन्हा एकदा, गावासाठी, गावाच्या भविष्यासाठी इर्जिक करता आली तर?

चावडीवर उभं राहून गावक-यांना आवाहन करता आलं तर—

“बाबांनो, माझ्यासाठी नव्हे, साऱ्या गावासाठी इर्जिक करूया.

प्रत्येक शेताच्या बांधा-बांधावर, मोकळ्या जागांवर, माळणानांवर झाडं लावूया, प्रयत्नपूर्वक ती शिंपून, जगवूया… पाखरांसाठी, निसर्गासाठी, आपल्या पुढच्या पिढ्यांसाठी. ”

हे शक्य आहे का?

हे स्वप्न कधी प्रत्यक्षात उतरेल?

उत्तर काळ देईल!

© श्री दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈