☆ “डकवले आणि पाठवले…” – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – प्रभा हर्षे ☆
दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन
☆
– – पहिल्या महायुद्धात बर्लिन शहरावर बॉम्ब टाकणाऱ्याकोकणी ब्राह्मणाची कहाणी
पहिला भारतीय वैमानिक म्हणजे दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन.. यांचा जन्म १० जुलै १८८३ रोजी रत्नागिरी येथे झाला. ‘दत्तू‘ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या दत्तात्रयांचे शिक्षण पाचवी इयत्तेपर्यंतच झाले. परंतु त्यांच्या खोडकर व हट्टी स्वभावामुळे त्यांचे वडील लखूतात्या यांनी त्यांना घराबाहेर काढले.
दत्तूचे नामकरण
दत्तू चालत कोल्हापूरला गेले आणि तिथून विनातिकीट मुंबईला पोहोचले. तिथे त्यांनी ‘मस्जिद बंदर’ येथे सहा महिने रेल्वे हमाल म्हणून काम केले. त्यानंतर ते माटुंगा रेल्वे वर्कशॉपमध्ये ‘वायरमन’ म्हणून रुजू झाले आणि पुढे ‘इंजिन ड्रायव्हर’ बनले. नोकरी मिळवण्यासाठी त्यांनी आपले आडनाव बदलून ‘अँग्लो-इंडियन’ पद्धतीचे केले – ‘डी. लॅकमन पॅट’ (D. Lacman Pat) असे नामकरण केले. एके दिवशी अचानक, मुंबई बंदरात उभ्या असलेल्या ‘स्ट्रान्स फेल्स’ (Strance Fells) या जर्मन जहाजावर ते चढले आणि तपासणीच्या वेळी कोळशाच्या गोणीत लपून बसले. जहाज समुद्रात दूर गेल्यावर, त्यांनी जर्मन कॅप्टन हेन्रिक ज्योडेल यांची मनधरणी केली आणि वायरमन व इंजिन-देखभाल (maintenance) करण्याचे काम मिळवले. हेन्रिक त्यांना पासपोर्टशिवाय जर्मनीला घेऊन गेले आणि हॅम्बर्ग येथे त्यांना ‘मरीन इंजिनिअरिंग’चे प्रशिक्षण दिले. त्यानंतर दत्तू स्कॉटलंडला गेले आणि ‘ओशन किंग’ (Ocean King) या जहाजावर मरीन इंजिनिअर म्हणून रुजू झाले.
मरीन इंजिनिअर ते पायलट
१९११ मध्ये हे जहाज लिव्हरपूल आणि न्यूयॉर्क दरम्यान अनेकदा ये-जा करत असे. त्यांच्या इंजिनिअरिंगच्या कामावर खूश होऊन, १९१२ मध्ये त्यांना ‘तुकाराम’ या जहाजावर इंजिन बसवण्यासाठी मुंबईला पाठवण्यात आले. १९१४ मध्ये जेव्हा पहिले महायुद्ध सुरू झाले, तेव्हा दत्तू ब्रिटनच्या ‘वॉर ऑफिस’मध्ये (युद्ध कार्यालयात) गेले आणि त्यांनी ‘अँब्युलन्स कोअर’मध्ये (रुग्णवाहिका पथकात) काम मिळवले. त्यांची निष्ठा आणि प्रामाणिकपणा पाहून त्यांना ‘ससेक्स’ ब्रिगेडमध्ये ‘सैनिक’ म्हणून बढती देण्यात आली. तिथे त्यांना अत्याधुनिक शस्त्रे, बंदुका आणि तोफा चालवण्याचे प्रशिक्षण मिळाले. त्यानंतर त्यांना प्रत्यक्ष रणांगणावर लढण्यासाठी फ्रान्सला पाठवण्यात आले. पुढे त्यांची ‘रॉयल एअर फोर्स’मध्ये (हवाई दलात) निवड झाली. तिथे त्यांनी मालवाहू (कार्गो) आणि बॉम्बर विमाने चालवण्याचे कौशल्य आत्मसात केले आणि ते एक कुशल वैमानिक बनले. दाट धुक्याचा फायदा घेत दत्तू यांनी थेट बर्लिनवर बॉम्बफेक केली. शत्रूच्या ‘अँटी-एअरक्राफ्ट’ (विमानविरोधी) तोफांचा मारा चुकवत त्यांनी मोठी खळबळ उडवून दिली आणि थेट ‘कैझर पॅलेस’वर बॉम्ब टाकले. बर्लिनवर बॉम्बफेक करणारे जगातील पहिले ‘बॉम्बर पायलट’ म्हणून त्यांचा गौरव करण्यात आला. किंग जॉर्ज पाचवे यांनी स्वतः दत्तू यांच्या कोटावर लष्करी सन्मान आणि शौर्यपदक लावून त्यांचा गौरव केला. त्यांना ‘स्वर्ड ऑफ मिलिटरी ऑनर’ (लष्करी सन्मानाची तलवार) देऊन सन्मानित करण्यात आले.
पायलट दत्तूच्या आयुष्यातील भाग्यवान क्षण
या समारंभानंतर, दत्तू यांनी इंग्लंडच्या राजाला सांगितले की त्यांचे खरे नाव दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन आहे आणि ‘डी. लॅकमन पट’ (D. Lacman Pat) हे अँग्लो-इंडियन नाव धारण करूनच ते सैन्यात दाखल झाले होते. हे ऐकून राजाने अतिशय आनंदाने आणि कौतुकाने उद्गार काढले – “आमच्या हवाई दलात एक मर्द मराठा तरुण! ” आणि त्यांनी दत्तू यांच्यावर चुकीचे नाव धारण केल्याबद्दल (impersonation) कोणतीही कारवाई न करण्याचे आदेश दिले. ही घटना २४ एप्रिल १९१९ रोजी घडली. त्यांची ‘लेफ्टनंट’ या पदावर पदोन्नती झाली आणि त्यांना दरमहा बाराशे रुपये इतका भरघोस पगार मिळू लागला! दत्तू उत्स्फूर्तपणे उद्गारले – “हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात भाग्यवान क्षण आहे! ”
१९२१ मध्ये भारतात परत
१९२१ मध्ये मुंबईच्या ब्रिटिश गव्हर्नरनी दत्तू यांना ‘शाही पाहुणे’ (Royal Guest) म्हणून आमंत्रित केले. दत्तू रत्नागिरीला परतले आणि त्यांनी अमरावतीच्या चंद्राताई शेवडे यांच्याशी विवाह केला. १९३० मध्ये ते निवृत्त झाले. त्यांच्या साहसी कामगिरीची माहिती २५ मार्च १९१९ रोजी ‘लंडन गॅझेट’मध्ये प्रकाशित झाली. लंडनची वर्तमानपत्रे आणि ‘ग्राफिक’ (Graphic) या नियतकालिकाने १३ मे १९१९ रोजी त्यांचे सविस्तर चरित्र प्रसिद्ध केले. प्रसिद्ध मराठी दैनिक ‘केसरी’नेही १३ मे १९१९ रोजी दत्तू यांच्या पराक्रमाचा सविस्तर वृत्तांत दिला. रत्नाकर शिवराम वाशीकर आणि अनंत लक्ष्मण मराठे यांनी लिहिलेले ‘इंडियाज फर्स्ट पायलट’ (India’s First Pilot) हे पुस्तक १८ ऑक्टोबर २००३ रोजी प्रकाशित झाले. दुसरे महायुद्ध (१९३९) – १९३९ मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झाले आणि लंडनहून आलेल्या आदेशानुसार, दत्तू यांच्यावर दिल्ली येथे ‘ऑल इंडिया मिलिटरी, नेव्हल अँड एअर फोर्स अकादमी’ (सर्व-भारतीय लष्करी, नौदल आणि हवाई दल अकादमी) स्थापन करण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली. दत्तू यांनी या अकादमीमध्ये अनेक भारतीयांना प्रशिक्षण दिले.
कर्करोगामुळे निधन
१८ ऑक्टोबर १९४३ रोजी कर्करोगामुळे दत्तू यांचे निधन झाले. त्यांची पत्नी आणि मुलगा नागपूर येथे स्थायिक झाले. त्यांचे नातू – प्रभाकर पटवर्धन हे मुंबईतील कांदिवली येथे आपला स्वतःचा अभियांत्रिकी व्यवसाय चालवत आहेत. जे. आर. डी. टाटा यांचा उल्लेख नेहमीच ‘भारताचे पहिले वैमानिक’ असा केला जातो. त्यांनी १९२७ मध्ये विमान चालवले होते; परंतु त्याआधीच, १९१४ मध्ये दत्तात्रय पटवर्धन यांनी ‘बॉम्बर पायलट’ (बॉम्बफेकी विमानाचे वैमानिक) म्हणून इतिहास घडवला होता. त्यामुळे, त्यांनाच ‘भारताचे पहिले वैमानिक’ म्हणून सन्मानित केले जाणे आवश्यक आहे.
समस्त मराठी जनांना ही अभिमानास्पद गोष्ट आहे.
☆
लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : प्रभा हर्षे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
घरातल्या प्रत्येक वस्तूला आपली एक जागा असते. खुर्चीला, टेबलाला, कपाटाला तशीच खिडकीलाही. खिडकीला जागा असतेच पण तरीही ती स्वतःच एक जागा असते. घराच्या आतली आणि बाहेरचीही!
आज इतकी वर्षं उलटून गेली, घर बदललं, माणसं बदलली, परिसर बदलला पण मनाच्या एका कोपऱ्यात ती खिडकी अजूनही तशीच आहे. तिच्या लाकडी चौकटीवर सकाळच्या उन्हाची सोनेरी किनार, बाहेर सोनचाफ्याचं झाड आणि खिडकीच्या शेजारच्या भिंतीवरचा महादेवाचा मोठा फोटो.
सोनचाफ्याचं ते झाड जणू आमच्या घराचंच एक सदस्य होतं. पहाटे खिडकी उघडली की त्याचा मंद, गोड सुगंध घरभर पसरायचा. वाऱ्याची एखादी हलकी झुळूक आली की झाडाची पानं सळसळायची आणि एखादं सोनचाफ्याचं फूल अलगद खिडकीच्या कठड्यावर येऊन पडायचं.
त्या फुलांना उचलताना मला एक विलक्षण आनंद व्हायचा.
पिवळसर, नाजूक पाकळ्यांचं ते फूल हातात घेतलं की वाटायचं, निसर्गानेच आपल्यासाठी काहीतरी सुंदर पाठवलं आहे.
आणि त्या खिडकीच्या शेजारच्या भिंतीवरचा महादेवाचा मोठा फोटो;आजीची महादेवावर अपार श्रद्धा होती. ती महादेवापुढे बसायची तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच समाधान दिसायचं.
मी तिच्या जवळ बसून तिचं सगळं पाहत राहायचे. त्या वेळी देव, श्रद्धा, अध्यात्म यांचा अर्थ मला कुठे कळत होता?
पण एक मात्र मनात घट्ट बसलं होतं, खिडकीतला हा नीळकंठ आपलं रक्षण करतो.
खिडकीतला सोनचाफा आणि भिंतीवरचा महादेव!
मला वाटायचं, आमच्या घराला यापेक्षा सुंदर रखवालदार असूच शकत नव्हता. निसर्ग आणि श्रद्धा जणू एका चौकटीत येऊन बसले होते.
कदाचित म्हणूनच ती खिडकी माझ्यासाठी केवळ खिडकी नव्हती.
ती आमच्या घराच्या आत्म्याची चौकट होती.
आमच्या जुन्या घराची ही खिडकी मोठी होती. लाकडी चौकट आणि त्याला दोन पाट्या. सकाळी आई त्या उघडायची आणि घरात सूर्यप्रकाशाचा एक सोनेरी तुकडा अलगद शिरायचा. त्या प्रकाशात हवेत तरंगणारी धुळीची कणंही मला तेव्हा चमचमणाऱ्या ताऱ्यांसारखी वाटायची.
लहानपणी मला हीच खिडकी म्हणजे घरातलं सगळ्यात आवडतं ठिकाण वाटायचं. तिच्या गजांना धरून उभं राहिलं की बाहेरचं जग अगदी जवळ यायचं. रस्त्यावरून जाणारी माणसं, शाळेत जाणारी मुलं, भाजीवाला, सायकलची घंटी, पावसात धावणारी माणसं. सगळं काही त्या खिडकीच्या चौकटीतून एखाद्या चित्रपटासारखं दिसायचं.
पावसाळा म्हणजे तर खिडकीचा ऋतूच!
पहिल्या पावसाच्या सरी आल्या की खिडकीत बसून पाऊस पाहण्यात एक वेगळाच आनंद असायचा. काचेवरून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आपापल्या वाटेने खाली सरकत. त्यांची शर्यत लागायची. कोणता थेंब आधी खाली पोहोचतो, हे पाहताना कितीतरी वेळ सहज निघून जायचा.
आणि कधी कधी त्या खिडकीबाहेर आकाशात इंद्रधनुष्य उमटायचं.
क्षणभर वाटायचं, खिडकी उघडली तर हात पुढे करून ते रंग आपण पकडू शकू!
खिडकीने मला ऋतू शिकवले. उन्हाळ्यात तिच्यातून येणारा तापलेला वारा, पावसाळ्यातला मातीचा सुगंध, हिवाळ्यातली कोवळी ऊब आणि वसंतात फुलांचा मंद गंध. निसर्गाची ही सारी पत्रं खिडकीनेच तर घरापर्यंत आणली.
खिडकीवरचा आणखी एक कायमचा सोबती म्हणजे कावळा. रोज सकाळी तो कुठूनतरी उडत यायचा आणि खिडकीच्या कठड्यावर बसून कावकाव सुरू करायचा. त्याची ती कावकाव मला तेव्हा अगदी आपलीशी वाटायची. आजी म्हणायची, “कुणीतरी पाहुणं येणार असेल! ” मग मी उत्सुकतेने दाराकडे पाहत बसायचे. खरंच कुणी आलं तर कावळ्याचं भाकीत खरं ठरल्याचा मला फार आनंद व्हायचा. कधी कोणी आलं नाही तरी त्याची कावकाव मला खटकायची नाही. तो रोज यायचा, दोन-चार हाका मारायचा आणि उडून जायचा. खिडकीशी माझं जे नातं होतं, त्यात त्याचीही एक छोटीशी जागा होती.
आता मनात विचार येतो की, खिडकी फक्त बाहेरचं जग दाखवत नाही. ती माणसाच्या आतलं जगही उघडते.
कधी मन उदास असतं. कुणाशी बोलावंसं वाटत नाही. अशा वेळी आपण नकळत खिडकीजवळ जाऊन उभे राहतो. बाहेर पाहत राहतो. समोरचं आकाश तसंच असतं, झाडं तशीच असतात, रस्ता त्याच गतीने चाललेला असतो; पण आपल्या मनात मात्र काहीतरी हलत असतं.
खिडकीशी उभं राहिलं की जाणवतं;
आपल्या दुःखापेक्षा हे जग कितीतरी मोठं आहे.
एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत फक्त एक खिडकी उघडी असेल, तरी प्रकाश आत येण्याची शक्यता कायम असते. म्हणूनच कदाचित ‘खिडकी’ हा शब्द मनालाही आश्वस्त करतो. बंद दरवाज्यापेक्षा खिडकी नेहमीच थोडी अधिक आशावादी वाटते.
दरवाजा आपल्याला बाहेर जाण्याची संधी देतो; पण खिडकी बाहेरचं जग आत आणते.
आजच्या उंच इमारतींमध्ये खिडक्या बदलल्या आहेत. काचेच्या मोठ्या भिंती झाल्या, पडदे आले, काचांवर सूर्यप्रकाश थोपवणाऱ्या फिल्म्स आल्या. खिडकीतून दिसणारं दृश्यही बदललं. पूर्वी झाडं, अंगणं, शेजारची घरं दिसायची; आता कधी समोर दुसरी उंच इमारत दिसते.
तरीही खिडकीचं महत्त्व कमी झालेलं नाही.
आजही एखाद्या आजीला खिडकीत बसून रस्त्याकडे पाहताना आपण पाहतो. एखादं मूल खिडकीतून आकाशात चंद्र शोधतं. एखादी आई मुलाच्या परतीची वाट पाहत उभी असते. एखादा वृद्ध माणूस खिडकीतून सकाळचं वर्तमानपत्र घेणाऱ्या जगाकडे पाहत असतो.
खिडकी म्हणजे प्रतीक्षाही.
कुणाच्या येण्याची, कुणाच्या जाण्याची, एखाद्या पत्राची, फोनची. कधी कधी तर फक्त एका ओळखीच्या आवाजाची.
आणि काही खिडक्या आठवणींच्या असतात.
त्या आता आपल्या घरात नसतात, पण मनात कायम उघड्या असतात. बालपणाची खिडकी, माहेराची खिडकी, शाळेच्या वर्गाची खिडकी, पहिल्या पावसाची खिडकी. काळ कितीही पुढे गेला तरी त्या खिडक्यांतून दिसणारी दृश्यं मनात तशीच राहतात.
कधी कधी वाटतं, त्या खिडकीने मला आयुष्याचा एक सुंदर अर्थ नकळत शिकवला.
बाहेर कितीही बदल घडले तरी घराला उब देणाऱ्या काही गोष्टी कायम आत राहतात.
एक सुगंध,
एक श्रद्धा,
एक आठवण,
आणि एखादी खिडकी.
जी वर्षानुवर्षं बंद असली तरी मनात मात्र सदैव उघडी असते.
“घर बदललं, खिडकी हरवली; पण माझ्या मनातली ती खिडकी अजूनही उघडी आहे. ”
ती खिडकी कधी स्वप्नांकडे उघडते, कधी आठवणींकडे, कधी आशेकडे.
☆ “केवळ भारतच हे करू शकतो!…” – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – प्रभा हर्षे ☆
☆
‘ कल्पक्कमने ‘ संपूर्ण जगाला थक्क केले, आणि भारताकडे पाहण्यास भाग पाडले!
प्रत्येक भारतीयाने अभिमानाने आपली मान उंच करावी, अशी ही ऐतिहासिक कामगिरी आहे!
आपण सहसा सोशल मीडियावर चित्रपटांचे प्रदर्शन किंवा क्रिकेटपटूंच्या यशाचा मोठा उत्सव साजरा करतो.
पण आपल्या भविष्याला एक नवी दिशा देणारा एक प्रचंड, खऱ्या आयुष्यातील चमत्कार चेन्नईपासून अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कल्पक्कम येथे अत्यंत शांततेत घडला आहे.
होय!
२६ जून २०२६ रोजी भारताने जागतिक वैज्ञानिक इतिहासात एक सुवर्ण अध्याय लिहिला आहे.
अमेरिका आणि फ्रान्ससारख्या महासत्तांनी अब्जावधी डॉलर्स खर्च केले आणि शेवटी ” हे आमच्याकडून होणार नाही. ” असे म्हणून हात टेकले.
पण आपल्या भारतीय शास्त्रज्ञांनी हे आव्हान पेलले आणि स्वतःच्या बळावर ते साध्य करून दाखवले.
ही कामगिरी केवळ यंत्रांचा विजय नाही ; हा भारताचा स्वाभिमान आणि आपल्या शास्त्रज्ञांच्या अनेक दशकांच्या तपस्येचे फळ आहे.
प्रत्येक भारतीयाला या कामगिरीबद्दल माहिती का असायलाच हवी!
कारण ही आपल्या पुढील पिढ्यांच्या सुरक्षित भविष्याची हमी आहे.
चला, कल्पक्कममध्ये नक्की काय साध्य झाले आहे ते सोप्या भाषेत समजून घेऊया.
६ एप्रिल २०२६ रोजी, कल्पक्कम येथील PFBR अणुभट्टने (Nuclear Reactor) आपले पहिले ‘ क्रिटिकॅलिटी ‘ (Criticality) – म्हणजेच शाश्वत अणु साखळी प्रक्रिया (sustained nuclear chain reaction) यशस्वीरित्या साध्य केली. ही जागतिक पातळीवरील एक फार मोठी कामगिरी आहे.
हे इतके खास का आहे?
एका सामान्य अणुभट्टीची तुलना लाकडाच्या चुलीशी करा. जर तुम्ही त्यात १ किलो लाकूड टाकले, तर ते जळते, उष्णता देते आणि त्याची राख होते.
पण आमच्या शास्त्रज्ञांनी कल्पक्कममध्ये बांधलेली ‘ फास्ट ब्रीडर रिएक्टॉर ‘ ही एका ‘ अक्षय पात्र चुलीसारखी ‘ आहे!
जर तुम्ही यात १ किलो इंधन टाकले, तर ते तुम्हाला हवी असलेली वीज तर देईलच, पण त्यासोबत १. २ किलो नवीन इंधन देखील तयार करेल!
म्हणजेच, हे इंधन वापरण्यापेक्षा जास्त इंधन तयार करते. हे ऐकायला एखाद्या जादूसारखे वाटते ना? पण हे पूर्णपणे सत्य आहे!
आपल्या मातीची संपत्ती, आपल्या हाती – थोरियमचे स्वप्न :
भारताकडे अणू इंधन म्हणून वापरण्यासाठी युरेनियमचा साठा खूप कमी आहे. त्यामुळे आपल्याला परकीय देशांवर अवलंबून राहावे लागते.
पण ‘ थोरियम ‘ हे खनिज केरळ आणि तामिळनाडूच्या समुद्रकिनाऱ्यावरील वाळूत मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. खरे तर भारताकडे जगातील सर्वात मोठा थोरियमचा साठा आहे!
डॉ. होमी भाभा आणि डॉ. अब्दुल कलाम यांचे हेच स्वप्न होते :
“आपल्याला वीज निर्मितीसाठी आपल्याच मातीतील थोरियमचा वापर करावा लागेल. “
कल्पक्कमच्या या यशाने त्या महान स्वप्नाचे दरवाजे उघडले आहेत.
आता इथून पुढे आपल्याला विजेसाठी कोणत्याही परदेशी देशासमोर हात पसरण्याची गरज नाही.
पुढील ३०० वर्षांपेक्षा जास्त काळ भारताला लागणारी संपूर्ण वीज आपण स्वतः निर्माण करू शकतो!
जगाला थक्क करणारी ” ग्रीन हायड्रोजन “ची कामगिरी…
आता येऊया त्या मोठ्या चमत्काराकडे जो २६ जून रोजी घडला.
कल्पक्कम येथे जगातील पहिल्या ‘ अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या हायड्रोजन उत्पादन प्रकल्पाचे ‘ (Nuclear-powered Hydrogen Production Plant) उद्घाटन करण्यात आले आहे.
हायड्रोजन का महत्त्वाचा आहे?
हायड्रोजन हे भविष्यातील इंधन आहे. पेट्रोल, डिझेल आणि कोळसा जाळल्याने काळा धूर निघतो आणि पर्यावरणाची हानी होते.
पण जेव्हा हायड्रोजनचा इंधन म्हणून वापर केला जातो, तेव्हा शेवटी बाहेर पडणारी एकमेव गोष्ट म्हणजे ‘ शुद्ध पाणी ‘!
पण यात एक मोठी अडचण होती.
हे स्वच्छ हायड्रोजन तयार करण्यासाठी आपल्याला पाणी (H2O) वेगळे करावे लागते. त्यासाठी प्रचंड विजेची गरज असते.
आणि ती वीज तयार करण्यासाठी आपल्याला पुन्हा कोळसाच जाळावा लागत होता! म्हणजे हे ” घर स्वच्छ करण्यासाठी कचरा घरात आणण्यासारखे ” होते.
आमच्या शास्त्रज्ञांचा विलक्षण तोडगा:
IGCAR, कल्पक्कम येथील शास्त्रज्ञांनी यावर एक भन्नाट मार्ग शोधून काढला.
अणुभट्टीत वीज तयार करताना बाहेर पडणारी प्रचंड उष्णता वाया घालवण्याऐवजी, त्यांनी ‘ कॉपर-क्लोरीन सायकल ‘ (Copper-Chlorine Cycle) वापरून पाणी थेट गरम करण्यासाठी आणि हायड्रोजन वेगळा करण्यासाठी तिचा वापर केला.
याचा अर्थ असा की, कोणतेही प्रदूषण न करता आणि वातावरणात कार्बनचा एकही थेंब न सोडता, भारताने अणुऊर्जेचा वापर करून जगातील सर्वात स्वच्छ हायड्रोजन तयार केला आहे आणि जगाला नवा मार्ग दाखवला आहे.
आज आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शास्त्रज्ञही हे पाहून थक्क झाले आहेत, आणि भारताचे कौतुक करत आहेत.
आगीशी खेळणारे ‘ मूक नायक ‘ (Silent Heroes)
हे यश एका रात्रीत मिळालेले नाही.
सामान्य अणुभट्ट्या उष्णता कमी करण्यासाठी पाण्याचा वापर करतात.
पण या फास्ट ब्रीडर रिएक्टॉरमध्ये कूलंट (थंड ठेवणारा पदार्थ) म्हणून ‘ लिक्विड सोडियम ‘ (द्रवरूप सोडियम) या धातूचा वापर करावा लागतो.
तुम्हाला माहीत आहे का सोडियम किती धोकादायक आहे?
तो हवेच्या संपर्कात आला की पेट घेतो आणि पाण्याचा स्पर्श झाला की त्याचा स्फोट होतो!
अशा धोकादायक द्रवरूप धातूला हाताळणे हे जादूच्या प्रयोगापेक्षाही कठीण आहे.
अनेक परदेशी देश या धोक्याला घाबरले आणि त्यांनी आपले संशोधन बंद केले.
पण आमचे भारतीय शास्त्रज्ञ?
त्यांनी अनेक वर्षे रात्रंदिवस मेहनत घेतली, विचार केला आणि या लिक्विड सोडियमला एखाद्या लहान मुलासारखे सुरक्षितपणे हाताळण्याचे स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित केले आणि ते यशस्वी करून दाखवले.
ज्या अज्ञात शास्त्रज्ञांनी आपले संपूर्ण आयुष्य यासाठी समर्पित केले, त्यांच्या चरणी आपण सर्वांनी नतमस्तक झाले पाहिजे.
याचा आम्हा सामान्य लोकांना काय फायदा होईल?
अतिशय स्वस्त वीज : आता कोळशाच्या टंचाईची चर्चा कधीच होणार नाही. संपूर्ण भारताला अखंड आणि परवडणारी वीज मिळेल.
आर्थिक विकास : आखाती देशांमध्ये युद्ध झाले तरी पेट्रोलचे भाव वाढतील अशी भीती आता आपल्याला राहणार नाही. आपले स्टील आणि खत यांसारखे मोठे उद्योग आपल्याच हायड्रोजन इंधनावर चालतील.
स्वच्छ हवा : कार्बनचे उत्सर्जन कमालीचे कमी होईल आणि आपल्या पुढच्या पिढीतील मुलांना प्रदूषणापासून मुक्त, स्वच्छ हवा श्वास घेण्यासाठी मिळेल.
राष्ट्रीय सुरक्षा : जेव्हा आपण ऊर्जेच्या बाबतीत स्वावलंबी बनू, तेव्हा जागतिक स्तरावर एक महासत्ता म्हणून भारताची पकड अनेक पटीने मजबूत होईल.
अभिमानाने शेअर करा!
कल्पक्कम हे आता केवळ एका ठिकाणाचे नाव राहिलेले नाही ; तर ते भारताच्या वैज्ञानिक आत्मविश्वासाचे प्रतीक बनले आहे.
सर्व अडथळे, तंत्रज्ञानावरील बंदी आणि परदेशी देशांची टीका झुगारून आज भारत अणुऊर्जा आणि हरित ऊर्जेच्या (Green Energy) क्षेत्रात अभिमानाने सिंहासनावर विराजमान झाला आहे.
आपण खेळांमधील विजय साजरे करतो. चला, हा महान वैज्ञानिक विजय देखील साजरा करूया जो देशाचे नशीब बदलणार आहे.
हे वाचणाऱ्या प्रत्येकाने कृपया हे इतरांसोबत शेअर करा, तुमच्या मुलांना कल्पक्कमच्या शास्त्रज्ञांच्या या विजयाची गोष्ट अभिमानाने सांगा.
” भारत हे करू शकेल का? ” असा प्रश्न विचारणाऱ्या जगाला, आम्ही सिद्ध करून दाखवले आहे की – ” केवळ भारतच हे करू शकतो! “
अशा सर्व शूर वीर शास्त्रज्ञांना मानाचा मुजरा!
☆
लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : प्रभा हर्षे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ भारतीय सैनिकांची आठवणीतली श्रीकृष्ण जन्माष्टमी!☆ श्री संभाजी बबन गायके☆
वर्ष होते १९९४. राजस्थानातील सुरतगढ येठून कुमाऊ रेजिमेंटची १७वी बटालियन नुकतीच पंजाबातील गुरदासपुर येथे येऊन स्थिरावली होती. या रेजिमेंटमध्ये दसरा आणि इतर सर्वच उत्सव अतिशय उत्साहात साजरे करण्याची परंपरा आहे. पण बटालियन इथं आल्याच्या दिवसांत लगेचच कोणताही मोठा सण-उत्सव नव्हता. पण आमच्या परंपरा, आमचा उत्साह आणि आदरातिथ्य नेमकं काय असतं ते ब्रिगेड हेडक्वार्टरला दाखवून देण्याची सर्वांनाच घाई झाली होती. पण दसरा तर खूप लांब होता. युद्ध सेवा मेडलने सन्मानित असलेले आणि श्रीलंकेत भारतीय शांतिसेनेत मोठी बहादुरी गाजवलेले कर्नल लिंकन लुईस Andrews हे आमचे कमांडिंग ऑफिसर होते… या साहेबांनी आदेशच दिला… आपण श्रीकृष्ण जन्माष्टमी दस-यासारख्याच जोशात साजरी करायची! या कार्यक्रमासाठी ब्रिगेडच्या मोठ्या अधिका-यांना आमंत्रितही करण्यात आले. पण ब्रिगेड कमांडर साहेबांना त्याच दरम्यान महत्त्वाच्या कामासाठी बाहेर जायचे असल्याने ते येऊ शकणार नव्हते. पण बाकीच्या मोठ्या साहेब लोकांना कुमाऊ सैनिक (ज्यांना प्रेमाने ‘भुल्ला’ म्हणजे धाकटा भाऊ म्हणले जाते) ते कुणापेक्षाही कमी नाहीत, हे दाखवून देण्याची संधी सोडून चालणार नव्हतं!
लष्करातील प्रत्येक कृती ही नियोजनबद्ध आणि शिस्तीत पार पाडली जाते. मंदिरात दर्शनासाठी जायचे असले तरी शिस्तीत संचलन करीत जातात. या जाण्याला ‘मंदिर परेड’ म्हटले जाते. श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी रात्री अकरा वाजून तीस मिनिटांनी कर्नल साहेबांच्या नेतृत्वात आमची ‘मंदिर परेड’ निघाली. या विशेष समारंभासाठी आमच्या युनिटचे मंदिर खूप छान सजवण्यात आले. मंदिरात भजने म्हणायाला सुरुवात झाली. कर्नल साहेब हे बॉक्सर, धिप्पाड, उंचेपुरे… तेही त्यांच्या ‘विशेष’ आवाजात भजने गाण्यात सामील झाले! मी त्यांच्या अगदी मागेच बसलेलो असल्याने मला साहेबांच्या सांगीतिक ‘क्षमतेचा’(? ) चांगलाच अनुभव येऊ लागला… पण करतो काय? साहेब माझे वरिष्ठ आणि मी साधा लेफ्टनंट. शिवाय माझ्या शेजारी बसलेले कॅप्टन आर. के. अनुजही मला वरिष्ठ! त्यामुळे साहेबांच्या आवाजाबाबत एखादी गंमतीदार टिपण्णी करण्याची अनिवार इच्छा दाबून ठेवावी लागली! साहेबांना भजनाच्या मधल्या ओळी फारशा पाठ नसाव्यात मात्र ‘ब्रिज में आयो मेरे नंदलाला’ या धृपदावेळी साहेब अगदी टिपेचा सूर लावीत…!
११. ५९ वाजता भजने एकदम थांबली… देवाच्या जन्माची घटिका जवळ आली होती… एवढ्यात युनिटच्या भटजी साहेबांनी म्हणजे पंडितजी यांनी जोरदार आज्ञा दिली… ”मंदिर परेड… सावधान बैठ! ” एका क्षणात तिथे जणू हजार पुतळे आहेत.. असा भास होऊ लागला… अशी शिस्त असतेच आमच्यात!
पंडितजी Andrews साहेबांच्या समोर लेफ्ट-राईट करीत आले… आणि म्हणाले, ”रामराम, साहब! श्री कृष्ण जन्म की अनुमती चाहता हूं, श्रीमान! ”
यावर कोणाला काहीही वाटलं नाही… प्रत्यक्ष देवाच्या जन्मासाठी माणसाकडे परवानगी मागितली जात होती… एरव्ही इतरांना हे अत्यंत हास्यास्पद, गंमतीचे वाटू शकले असते. पण लष्करी शिस्तीनुसार सर्व प्रक्रिया अत्यंत इमानदारीत पार पाडले जात होती… साहेबांनीही उत्तर दिलं, ”रामराम, पंडितजी! अनुमती है! ” हे म्हणताना साहेबांचा चेहरा उजळून निघाला होता, डोळ्यांत चमक दिसत होती! एक ख्रिस्ती अधिकारी हिंदू सैनिक असलेल्या सैन्य तुकडीचे नेतृत्व करत होता आणि त्यांच्या सणांत मन:पूर्वक सहभागीही झाला होता! किंबहुना जन्माष्टमी साजरी करण्याची कल्पनाही त्यांचीच होती. भारतीय सेनेचे हेच तर वैशिष्ट्य आहे… धर्मावर, जातीवर, प्रांतांवर आधारीत सैन्य तुकड्या निर्माण होत असल्या तरी त्यांचे कमांडींग ऑफिसर्स, इतर काही ऑफिसर्स विविध धर्मांचे, जातींचे असू शकतात. इथले सर्व सैनिक एकमेकांचे बंधू, साहेब लोक पालक, आई-बाप अशी भूमिका असते. सैन्यतुकडी एक कुटुंब असते… सर्वसमावेशक, व्यापक अशा मोठ्या सैन्यकुटुंबाचा एक अविभाज्य भाग असते! इथल्या तमिळ, मल्याळी अधिका-यांची मुलं सफाईदार पंजाबी भाषा बोलू शकतात… कारण त्यांचे वडील शीख तुकडीचे ऑफिसर असतात… अशीच साखळी असते… भक्कम! सैन्य हाच धर्म… देशसेवा हेच कर्म.. पूजा!
झालं… साहेबांची अनुमती मिळाल्याबरोबर मंदिराच्या छताला लटकवलेला सजवलेला सुंदर पाळणा खाली घेण्यात आला… त्यात भगवान श्रीकृष्ण बालकस्वरूपात विराजमान होते… आज त्यांचा जन्म होणार होता! इशारा होताच मंदिरापासून दूर ठेवण्यात आलेल्या छोट्या प्लास्टिक स्फोटकाचा प्रतिकात्मक फटाका म्हणून बार उडवण्यात आला… श्रीकृष्ण जन्माचा क्षण साजरा करण्यासाठी… संपूर्ण मंदिर देवाच्या स्तुतीने भरून गेले… एकाच वेळी हजारभर सैनिक, त्यांचे अधिकारी भक्तीभावाने भजने गाऊ लागले… वातावरणात शिस्तबद्ध धर्मभावना आकार घेऊन स्थिर झाली होती!
तेवढ्यात मंदिरातला टेलिफोन खणाणला… ब्रिगेडीअर साहेबांना कर्नल साहेबांशी तातडीने बोलायचे होते… समजलं… की… साहेब प्रवासातून घाईघाईने ब्रिगेडमध्ये परतले होते… त्यांच्या कानावर कुमाऊ तुकडीत साज-या केल्या जाणार असलेल्या जन्माष्टमीबद्दल खूप भारी भारी गोष्टी गेल्या होत्याच… आता साहेब म्हणत होते… मी येऊ का? म्हणजे मी येतोच!
कर्नल साहेब आता थोडे गडबडले.. एकतर कृष्णजन्म होऊन गेला होता… आणि आता साहेब यायचं म्हणताहेत! श्रीलंकेत असताना तेथील शत्रू कर्नल साहेबांचे नाव कानांवर पडताच गार पडत असे… पण इथे साहेबांचाच गळा सुकला… कितीही झाले तरी त्यांचे बॉस भेट देण्यास यायचे होते… आणि मुख्य कार्यक्रम तर होऊन गेला होती… तरीही ते म्हणाले, ”हो, साहेब. या ना! आपले स्वागत आहे! ”
काही मिनिटांनी पंडितजी पुन्हा जोरात म्हणाले… ”मंदिर परेड, सावधान बैठ! ” पुन्हा हजार सैनिक जागेवर शांतपणे बसले! पंडितजी ब्रिगेड कमांडर साहेबांसमोर तसेच लेफ्ट-राईट करीत गेले… सफाईदारपणे त्यांना salute बजावला… आणि म्हणाले, ”रामराम, साहब! श्री कृष्ण जन्म की अनुमती चाहता हूं, श्रीमान! ”
आता या दुस-यांदा होणार असलेल्या जन्माची अनुमती ब्रिगेड कमांडर साहेबांनी दिली! घाईघाईत पुन्हा ताला टांगलेला पाळणा पुन्हा हळुवार खाली घेण्यात आला… पुन्हा फटाका वाजला.. पुन्हा भजने गायली जाऊ लागली!
सुजीचा हलवा प्रसाद म्हणून मोठ्या प्रमाणात तयार केला गेला होता, तो सर्वांनी पोटभर खाल्ला… आणि आमच्या या मंदिर समारंभाची शान असलेले सुबेदार गोपाल सिंग सोईन यांनी आमची जोरदार युद्धगर्जना केली… कालिका माता की जय! … एकाच वेळी हजार कंठ ही गर्जना करू लागले… परिसराच्याही अंगावर शहारे उमटले असतील!
कर्नल Andrews साहेबांनी हात जोडले, डोळे मिटले… आणि ते उद्गारले, ”जय राम सर्व शक्तीमान! ’ मंदिर परेड समाप्त झाली होती!
आम्ही सर्वजण मंदिराबाहेर आलो.. तेंव्हा कर्नल Andrews साहेब ब्रिगेड कमांडर साहेबांशी मोठ्या उत्साहात बोलत असलेले दिसले… त्यांच्या चेह-यावर खूप आनंद होता!
या दिवशी मी लष्करी जीवनातील एक मोठा धडा शिकलो… जर तुम्ही भारतीय सेनेच्या तुकडीचे अधिकारी असाल तर तुमच्या जन्माचा धर्म दुस-या क्रमांकावर राहतो… तुम्ही ज्या सैनिकांचे नेतृत्व करता, त्या सैनिकांचा धर्मच तुमचा पहिला धर्म बनून जातो. तुमच्या त्यांच्यासोबतच जगता आणि प्रार्थना करता आणि प्रसंगी प्राणही अर्पण करता… देशासाठी!
मुसलमान धर्मीय सैनिक असलेल्या तुकडीचा हिंदू अधिकारी जेंव्हा रमझान पाळतो, दुपारच्या कडक उन्हात त्याला देऊ करण्यात आलेला थंड लिंबाचा रस नम्रपणे नाकारतो… आणि हे पाहून तेथे उपस्थित असलेले अन्य सैन्य तुकड्यांचे अधिकारीही त्यांच्या त्यांच्या हातांतील लिंबाच्या रसाचे प्याले त्या अधिका-याच्या कृतीचा सन्मान म्हणून तसेच न पिता खाली ठेवतात… तेंव्हा लक्षात येते… आपण भारतीय सेनेत आहोत! मनात विचार येतो… कोण आहेत ही माणसं… कशाची बनली आहेत?
हीच माणसं म्हणजे भारतीय सेना एकाच वेळी धार्मिकही आहे आणि पुरोगामीसुद्धा. पाकिस्तान्यांना कित्येक वेळा धूळ चारणारी, चिन्यांच्या समोर नेटाने उभी राहणारी, सीमांचे रक्षण करताना जीवाची रोज बाजी लावाणारी, हजारो अतिरेक्यांना यमसदनी धाडणारी आणि त्या प्रयत्नांत प्राणांची कुर्बानीही देणारी भारतीय सेना कश्मिरात स्थानिक मुस्लिमांसाठी इफ्तारही आयोजित करताना दिसते. हाती स्वयंचलित शस्त्रात्रे धारण केलेली सुमारे बारा लाखाची खडी फौज, त्यांतील स्त्री-पुरुष सैनिक, अधिकारी ही निधर्मी सर्वसमावेशक परंपरा अखंड सुरु ठेवतील… ही जणू काळ्या दगडावरची पांढरी रेघच आहे!
सन्मान, बंधुभाव, एकात्मता, निष्ठा, विश्वास, धैर्य आणि नैतिकता म्हणजेच भारतीय सेना. जे सत्य आहे त्याचे पाठराखण करणारी… सत्याचे रक्षण प्रत्येकवेळी लेखणीतून, फलकांवरच्या मजकुरातून, मेणबत्त्या हाती घेऊन काढलेल्या पदयात्रांतूनच केले जाते असे नाही… हाती शस्त्र धरलेला सैनिकही सत्याच्या रक्षणार्थ उभा असलेला असावा लागतो!
कुणाही सांगेल भारतीय ध्वजात तीन रंग असतात… भगवा… पांढरा… हिरवा! पण यात एक चौथा रंगही आहे… जो डोळ्यांना दिसत नसला तरी आहे… तो रंग ऑलिव ग्रीन… भारतीय लष्करी पोशाखाचा रंग!
(हे भारतीय सेनेच्या १७, कुमाऊ रेजिमेंटचे मेजर गौरव आर्य (सेवानिवृत्त) यांनी लिहिलेल्या व २५ मे, २०१८ रोजी प्रकाशित केलेल्या एका लेखाचे स्वैर भाषांतर आहे. श्रीकृष्ण जन्माष्टमीबाबतीत त्यांच्या बटालियन मध्ये घडलेल्या एका प्रसंगाचे वर्णन करताना मेजर साहेबांनी एकूणच भारतीय सैन्याच्या उच्च दर्जाच्या नैतिक मानसिकतेचे मनोहारी दर्शन घडवले आहे. माहितीचे आणि लेखनाचे सर्व श्रेय मेजर गौरव आर्य (सेवानिवृत्त) साहेबांचे आहे.).
☆ AI उर्फ ANI ची गोष्ट – लेखक : माधव शिरवळकर ☆ प्रस्तुती : हेमन्त बावनकर ☆
आपण शाळेत असताना किंवा एखाद्या कार्यक्रमात ‘वंदे मातरम्’ हे राष्ट्रभक्तीपर गीत असंख्य वेळा ऐकलं आहे. त्यात ‘सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम्’ अशी एक ओळ येते. तीही आपण अनेकदा उच्चारली आहे. त्या ओळीतला ‘भाषिणी’ हा शब्द घ्या. आता भारत सरकारने या ‘भाषिणी’ शब्दाला Artificial Intelligence (AI) शी जोडलं आहे. नुसतं जोडलं नाही, तर ‘भाषिणी’ या नावाचं एक ॲपही गुगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध करून दिलं आहे. हे भारत सरकारचं अधिकृत आणि मोफत ॲप आहे. तुमच्या-आमच्यासाठी. आपण हे AI-आधारित ॲप डाउनलोड करू शकतो. कसलं आहे ते ॲप?
माधव शिरवळकर
(माधव शिरवळकर हे एक प्रसिद्ध मराठी लेखक, पत्रकार आणि माहिती तंत्रज्ञान (IT) विषयाचे अभ्यासक आहेत.)
भाषिणी आणि AI
‘भाषिणी’ हा भारत सरकारचा AI-आधारित महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आहे. त्या प्रकल्पाची माहिती देणारी वेबसाइट एकूण ३४ भाषांमध्ये उपलब्ध आहे. त्यात इंग्रजीसह ३४ भाषा आहेत. पैकी ३३ भाषा या भारतीय भाषा आहेत. भारतात बोलल्या, ऐकल्या, वाचल्या आणि लिहिल्या जाणाऱ्या भाषा. कोणत्या आहेत त्या भाषा? ही घ्या यादी—
कसला आहे हा भाषिणी प्रकल्प? आणि त्याचा AI शी काय संबंध? असा प्रश्न तुम्ही विचाराल. त्या प्रश्नाचं उत्तर ‘भाषिणी’ ॲपमध्ये आहे. वर दिलेल्या वेबसाइटवरही त्याची सविस्तर माहिती आहे. तुम्ही गुगल प्ले स्टोअरवर जाऊन सर्वप्रथम हे ॲप तुमच्या मोबाईलवर डाउनलोड करून घ्या.
भाषिणी ॲपची उपयुक्तता
भाषिणी ॲप आपल्या प्रत्येकासाठी अतिशय उपयुक्त आहे. काय करतं हे ॲप? ते खालील तीन प्रकारे आपल्याला मदत करू शकतं.
१. भाषांतर
हे ॲप कोणत्याही भाषेतून कोणत्याही भाषेत भाषांतर करून देऊ शकतं. उदाहरणार्थ, समजा आपल्याला मराठीतून कन्नडमध्ये भाषांतर हवं आहे. आपलं वाक्य आहे—
‘मी उद्या सकाळी पुण्याहून मुंबईला येणार आहे. ’
त्याचं कन्नड भाषांतर—
ನಾನು ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪುಣೆಯಿಂದ ಮುಂಬೈಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
तुम्हाला एका क्षणात मिळेल. उलट दिशेनेही भाषांतर करता येईल. खरं तर कोणत्याही भाषेतून कोणत्याही भाषेत भाषांतर या ॲपवर तात्काळ करून मिळतं. तुम्ही कुठलीही भाषा निवडू शकता.
२. आवाजाचं भाषांतर
वरील सोय झाली मजकुरासाठी, म्हणजे Text साठी. पण आवाजाचं काय? समजा मी मराठीत एखादं वाक्य बोललो, तर त्याचं भाषांतर होऊन ते कन्नडमध्ये ऐकू येईल का?
होय. तुम्ही मराठीत बोला. त्याचं भाषांतर तात्काळ कन्नडमध्ये होईल आणि ते वाक्य कन्नडमध्ये ऐकूही येईल.
समजा, तुम्ही पश्चिम बंगालमधल्या एखाद्या गावात गेला आहात. तिथे एका दुकानात तुम्हाला काही खरेदी करायची आहे. पण दुकानदाराला फक्त बंगाली भाषा समजते. हिंदी किंवा इंग्रजीचा त्याला गंधही नाही. अशा वेळी तुम्ही तुमचं ‘भाषिणी’ ॲप उघडायचं. त्यात मराठीत बोलायचं. त्या दुकानदाराला त्याचं बंगाली भाषांतर लगेच ऐकू येईल. अशी ही उपयुक्त सुविधा आहे.
३. फोटोतील मजकूर वाचून भाषांतर
तिसरा प्रकार तर आणखी उपयुक्त आहे. समजा, तुम्ही तामिळनाडूमधल्या एखाद्या गावात गेलात. तिथे तामिळ भाषेत एक सूचना फलक लावलेला आहे. तुम्हाला तामिळ वाचता येत नाही. त्यामुळे त्याचा अर्थही कळणार नाही.
अशा वेळी ‘भाषिणी’ ॲपमधील Scene नावाची सुविधा कामी येते. त्या सूचना फलकाचा मोबाईल कॅमेऱ्याने फोटो घ्या. फोटोतल्या मजकुराचं भाषांतर तुम्हाला इंग्रजीत किंवा तुम्हाला हवी त्या भाषेत लगेच वाचता येईल.
भाषिणी ॲप सुरक्षित आहे. ते भारत सरकारचं अधिकृत ॲप आहे. पूर्णपणे मोफत आहे. गुगल प्ले स्टोअरवरून ते सहज डाउनलोड होतं. तुम्ही आजच ते वापरायला सुरुवात करू शकता.
शीर्षकातल्या ‘AI उर्फ ANI’चा अर्थ काय?
या पोस्टच्या शीर्षकात दिलेल्या ANI चा अर्थ Artificial Narrow Intelligence असा आहे. यालाच थोडक्यात Weak AI असंही म्हटलं जातं.
म्हणजे काय?
आजचं AI अजूनही विशिष्ट प्रकारची कामं करण्यापुरतंच मर्यादित आहे. ते गाणी तयार करू शकतं, व्हिडिओ तयार करू शकतं, भाषांतर करू शकतं, फोटोवर प्रक्रिया करू शकतं किंवा अशीच अनेक विशिष्ट प्रकारची कामं करू शकतं. पण ते अजून माणसासारखा सर्वसाधारण विचार करू शकत नाही. म्हणून त्याला Artificial Narrow Intelligence (ANI) किंवा Weak AI म्हणतात.
तुम्ही म्हणाल, “आम्हाला तर ते प्रचंड प्रगत वाटतं आहे. एका भाषेत बोला आणि दुसऱ्या भाषेत लगेच ऐकू येतं; हे प्रगत नाही का? “
नक्कीच प्रगत आहे; पण ते विशिष्ट कामांपुरतंच प्रगत आहे. सर्व क्षेत्रांत माणसाइतकी समज, विचारशक्ती, निर्णयक्षमता आणि अनुभवाधारित विवेक अजून त्याच्यात आलेला नाही.
पुढे काय होईल?
याबाबत तज्ज्ञांमध्ये एकमत नाही. काही तज्ज्ञांच्या मते २०२८ ते २०३० च्या दरम्यान AI अधिक विकसित होऊन Artificial General Intelligence (AGI) कडे वाटचाल करू शकतं. तर काहींच्या मते त्याला आणखी बराच काळ लागू शकतो. Artificial Super Intelligence (ASI) ही तर त्याहून पुढची अवस्था आहे. ती नेमकी कधी येईल, याबद्दल आज निश्चितपणे कोणीही सांगू शकत नाही.
मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे. भारतासह जगातील अनेक देश AGI आणि ASI च्या युगासाठी आजपासूनच तयारी करत आहेत. भारत सरकारही त्या दिशेने विविध उपक्रम राबवत आहे.
***
चित्र : साभार इन्टरनेट
लेखक : माधव शिरवळकर
प्रस्तुती : हेमन्त बावनकर
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
ज्ञानेश्वर माऊलींचे अभंग ऐकताना मला नेहमी एक गोष्ट विलक्षण आकर्षित करते. त्यांच्या शब्दांना जणु कडा नाहीत.
परिमळ नाही—परिमळु.
गोपाळ नाही—गोपाळु.
सुंदर नाही—सुंदरु.
मनोहर नाही—मनोहरु.
ओंकार नाही—ओंकारु.
आणि मग मध्येच एखादा शब्द येतो—अळुमाळु! “अवचिता परिमळु, झुळकला अळुमाळु…”
हा अभंग मोठ्याने म्हटला तरी मोठ्याने बोलल्यासारखा वाटत नाही. तो आपोआप कुजबुजल्यासारखा होतो. ‘अवचिता’मध्ये आश्चर्य आहे, ‘परिमळु’मध्ये सुगंध आहे, ‘झुळकला’मध्ये वारा आहे आणि ‘अळुमाळु’ तर शब्द कमी आणि गालावरून अलगद फिरलेल मोरपीसच जास्त वाटतं. ‘अळुमाळु’चा प्राचीन मराठीतील अर्थही – किंचित, थोडासा, अल्प – असा येतो.
देवाच्या आगमनाची कल्पना आपण केली तर काय सुचेल?
.. प्रचंड प्रकाश. घंटांचा नाद. आकाशवाणी. काहीतरी भव्य.
.. माऊलींचा देव मात्र तसा येत नाही. तो परिमळासारखा झुळकतो.
कदाचित हीच माऊलींची खासियत आहे. त्यांचा ईश्वर आपल्याला दिपवण्यासाठी येत नाही; तो नकळत आपल्याला व्यापून टाकतो.
मग दुसरा अभंग ऐकावा—
“घनु वाजे घुणघुणा
वारा वाजे रुणझुणा…”
इथेही मेघ ‘गर्जत’ नाही. तो घुणघुणतो. वारा ‘सुसाट’ वाहत नाही. तो रुणझुणतो. पुढे ‘भवतारकु’, ‘चंदनु’, ‘नंदनु’ असे शब्द येत राहतात.
‘रुणुझुणु रुणुझुणु रे भ्रमरा’मध्ये तर हा नाद आणखी विलक्षण होतो. अवगुणु, कमळदळु, निश्चळु, सुगंधु, परिमळु, सुंदरु… शब्द एकामागून एक येतात आणि अभंगाचा अर्थ समजण्याआधीच त्याची लय मनाला समजते.
इथे एक भाषिक गंमत मात्र आहे.
या शब्दांच्या शेवटी येणारा ‘उ’ हा प्रत्येक वेळी माऊलींनी केवळ शब्द मऊ करण्यासाठी जोडलेला नाही. ज्ञानेश्वरीच्या भाषेवरील अभ्यास पाहिला तर जुन्या मराठीत अकारान्त पुल्लिंगी शब्दांची अनेक एकवचनी रूपे उकारान्त असणे हे त्या काळच्या भाषेचेच वैशिष्ट्य होते. म्हणजे ‘सुंदरु’, ‘परिमळु’, ‘ओंकारु’ यामागे व्याकरणही आहे.
भाषेने माऊलींना मऊ माती दिली होती. पण त्या मातीतून त्यांनी घडवले काय, हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग आहे.
->> त्याच काळच्या भाषेत युद्धही लिहिता आले असते. क्रोध लिहिता आला असता. तिरस्कार लिहिता आला असता.
->> आत्मज्ञानासारख्या प्रचंड विषयासाठी माऊली एखादे दार्शनिक रणशिंग फुंकत नाहीत. ते आपल्या दारात इवलेसे रोप लावतात. ते वाढत जाते. गगनापर्यंत पोहोचते. त्याला कळ्या येतात. फुले येतात. आणि शेवटी त्याच फुलांचा शेला विठ्ठलाला अर्पण होतो.
ज्ञानेश्वरांना विश्व समजावून सांगायचे आहे; पण ते त्यासाठी विश्वाचा आकार वाढवत नाहीत.
ते रोप लहान करतात आणि त्या इवल्याशा रोपातून आपल्याला गगन दाखवतात.
मला वाटते माऊलींच्या भाषेचा हा फार मोठा गुण आहे, त्यांच्या अध्यात्मात धाक नाही.
“रूप पाहतां लोचनी”मध्येही विठ्ठल ‘महान’, ‘सर्वशक्तिमान’, ‘अजेय’ वगैरे नाही.
->> तो ‘बरवा’ आहे.
“तो हा विठ्ठल बरवा
तो हा माधव बरवा…”
->> आणि पुढे तो “सर्व सुखाचे आगरु” आहे.
देवाचे वर्णन करताना ‘बरवा’ हा शब्द वापरण्यासाठी देवाबरोबरचे नाते किती जवळचे असावे लागेल! ज्याच्यापुढे थरथरायचे त्याला ‘बरवा’ म्हणता येत नाही. ज्याच्यावर प्रेम करायचे त्यालाच म्हणता येते आणि इथे मला वाटते शब्दांच्या पलीकडे माऊलींचे व्यक्तिमत्त्व दिसायला लागते. त्याचा सर्वांत मोठा पुरावा कदाचित अभंगात नाही, तर पसायदानात आहे.
जगात ‘खल’ आहेत, हे माऊली नाकारत नाहीत. दुष्टपणा आहे, अंधार आहे, दुरित आहे. पण त्यावर त्यांचा उपाय काय?
… खळांचा नाश होवो? नाही.
“जे खळांची व्यंकटी सांडो. ” ->> माणूस जाऊ नये. त्याचा वाकडेपणा जावा.
आणि एवढ्यावरही ते थांबत नाहीत,
“तया सत्कर्मी रती वाढो. ” ->> वाईट माणसाला शिक्षा मिळावी, अशी इच्छा नाही. त्याला चांगल्या कामाची आवड निर्माण व्हावी, ही प्रार्थना आहे.
नंतर, “भूतां परस्परे पडो मैत्र जीवाचें. ”
आणि अंधाराबद्दलसुद्धा ते ‘अंधार नष्ट करा’ अशा आक्रमक भाषेत बोलत नाहीत.
“दुरितांचे तिमिर जावो. ”
->> जणु सूर्य उगवावा आणि अंधाराने स्वतःच निघून जावे. किती विलक्षण आहे हे!
->> माणसाच्या वाईटपणाबद्दल बोलतानासुद्धा माऊली शब्दांची तलवार काढत नाहीत.
म्हणूनच आता मला वाटते, ‘अळुमाळु’, ‘परिमळु’, ‘गोपाळु’, ‘सुंदरु’, ‘मनोहरु’, ‘रुणुझुणु’, ‘घुणघुणा’, ‘गगनावेरी’, ‘कळियासी’ हे फक्त गोड आवाजाचे जुने मराठी शब्द नाहीत. त्या शब्दांमधून एक वृत्ती सतत डोकावत राहते.
जगाला समजावून सांगायचे आहे; जिंकायचे नाही.
माणसाला बदलायचे आहे; मोडायचे नाही.
ईश्वर दाखवायचा आहे; त्याची भीति घालायची नाही.
कदाचित म्हणूनच महाराष्ट्र त्यांना ‘ज्ञानेश्वर महाराज’ म्हणतो, पण त्याहून जास्त प्रेमाने ‘माऊली’ म्हणतो.
‘महाराज’ या शब्दात आदर आहे. पण ‘माऊली’ या शब्दालाही कडा नाहीत. आणि तेच त्यांच्या रचनांनाही शोभून दिसते..
***
लेखक : सुबोध गाडगीळ
प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
☆ त्या बिल्वपत्रातील एक पान…! – लेखिका : कल्याणी केळकर बापट☆ प्रस्तुती : गौरी गाडेकर ☆
आचार्य प्र. के. अत्रे
तेरा ऑगस्ट. ही तारीख जणू साहित्यिकांसाठीच फुरसतीने काढलेली खास तारीख. ह्या दिवशी साहित्यातील रथी महारथी म्हणून प्रसिद्धीस पावलेले प्र. के. अत्रे, विश्राम बेडेकर आणि बालकवी ठोंबरे ह्यांची प्रकर्षाने आठवण करणारी तारीख. ह्या साहित्यातील बिल्वपत्राची जयंती 13 ऑगस्ट लाच. ह्या तिघांवर ही एकाच पोस्ट मध्ये लिहायला गेल तर ती पोस्ट न होता पुस्तकच होईल. म्हणून आज फक्त अत्र्यांविषयी.
बरेचदा असं म्हंटल्या जातं, असं समजल्या जातं की सहवासाने प्रेम लाभतं, अनुभवातून आवड निर्माण होते त्यामुळे आपल्याला आपल्या काळात असणा-या कलाकारांबद्दल प्रेम वाटतं, आपल्याला त्यांच्या कलाकृती आवडतात. मग कधीतरी लक्षात येत आपल्या आधीही खूप चांगल्या कलाकृती घडून गेलेल्या आहेत, खूप चांगले व्यक्तीमत्व घडलेले आहेत फक्त त्या व्यक्तीमत्वांचा, त्यांच्या कलाकृतींचा आपला अभ्यास नसल्याने, त्यांच्या कलाकृतींची आपल्याला नीट ओळख न झाल्यामुळे त्याविषयी आपली आवड ही विकसीत झालेली नसते.
असेच एक झुंजार, अफलातून व्यक्तीमत्व म्हणजे प्रल्हाद केशव अत्रे. बरोबर माझ्या जन्माआधी एक वर्ष हे इहलोकीला गेलेले. त्यामुळे ह्यांच्याविषयीच्या, ह्याच्या लेखनाविषयीच्या सगळ्या गोष्टी वडीलधाऱ्या मंडळींकडून ऐकायला मिळायच्या किंवा ह्यांच्या लेखनातून उलगडत जायच्या. आचार्य अत्रे नेहमी म्हणायचे गडकरी नसते तर त्यांची जडणघडण झाली नसती आणि तात्यासाहेब कोल्हटकर नसते तर गडकरी घडले नसते. आज आचार्यांची जयंती. दर्जेदार साहित्य म्हणजे नेमकं काय हे ह्या सगळ्या लेखक मंडळींनी आपल्याला त्यांच्या साहित्यातून दाखवून दिलं.
कल्याणी केळकर बापट
प्र. के अत्रे ह्या बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे अवघ्या काही शब्दांत वर्णन म्हणजे अशक्यप्राय गोष्ट. अत्रे म्हणजे एक मराठीतील अष्टपैलू साहित्यिक, एक हाडाचे शिक्षणतज्ञ, एक दर्दी चित्रपटनिर्माते, एक बेडर वृत्तपत्रकार, एक घणाणते वक्ते आणि एक धुरंधर नेते. इतक्या सगळ्या गोष्टी एक एक करीत एकाच व्यक्तीत एकवटल्या असतील तर खरच ते व्यक्तीमत्व “झाले बहुत होतील बहूत परि ह्या सम हाच “ह्या प्रकारचे. त्यांना जाणणारे लोक म्हणायचे अत्रे म्हणजे गडगडाट, कर्दनकाळ आहेत.
आचार्यांचा जन्म सासवड (जिल्हा पुणे) ह्या गावचा. सासवड, पुणे, मुबंई व लंडन या ठिकाणी बी. ए. , बी. टी. , टी. डी. पर्यंत शिक्षण. नंतर पुण्यातील कँप एज्युकेशन सोसायटीच्या शाळेत प्रथम शिक्षक व पुढे प्राचार्य म्हणून काम केले. शिक्षणक्षेत्रानंतर पुढील पाऊल राजकारणात. पुण्याच्या नगरपालिकेचे काही काळ ते सदस्य होते. जवळपास १९३३ पासून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात व पुढे चित्रपटसृष्टीतही शिरकाव केला. १९३९ नंतर मुंबईला स्थलांतर केल्यानंतर त्यांनी पत्रकारिता ह्या क्षेत्राशी नाते जोडून साप्ताहिक नवयुगपासून त्यांनी ह्याची सुरवात केली आणि नंतर मात्र अखेरपर्यंत ते वृत्तपत्रक्षेत्रातच राहिले.
त्यांनी प्रथम ‘मकरंद’ व नंतर ‘केशवकुमार’ या टोपणनावांनी काव्यलेखन केले. झेंडूची फुले हा त्यांच्या विनोदी व विबंडन-कवितांचा संग्रह. त्यात जुन्या वळणांच्या कवींचे व त्यांच्या कविता यांतील लकबांचे व वैगुण्यांचे विडंबन केलेले आहे.
नाटककार अत्रे घडल्याचा प्रभाव त्यांची साष्टांग नमस्कार, भ्रमाचा भोपळा व लग्नाची बेडी ही नाटके बघितल्यानंतर आपल्याला लगेच जाणवतो. घराबाहेर व उद्याचा संसार ही त्यांची विशेष गंभीर व सामाजिक समस्यात्मक नाटके आहेत.
.. १९६० नंतरच्या दुसऱ्या कालखंडातील त्यांची महत्त्वाची नाटके म्हणजे “तो मी नव्हेच”, “डॉक्टर” ही होत. सत्यसृष्टीतील खळबळजनक घटनांवर ती आधारलेली आहेत.
त्यांच्या लेखनात चरित्रं, प्रवासवर्णने, श्रध्दांजलीपर लेख, वृत्तपत्रीय लेख, साहित्यविषयक लेख, विविध भाषणं तसेच शालेयविषयक अभ्यासक्रमासाठी लिहीलेले लेख ह्यांचा समावेश आहे. महात्मा फुले, पंडित जवाहरलाल नेहरूंवरील सूर्यास्त, समाधीवरील अश्रू, केल्याने देशाटन, अत्रे उवाच, ललित वाङ्मय, हशा आणि टाळ्या ही त्यांची काही उल्लेखनीय पुस्तके होत. त्यांच्या नवयुग वाचनमाला व सुभाष वाचनमाला यांनी-विशेषत: पहिल्या मालेने-मराठी भाषासाहित्यविषयक शालेय पाठ्यपुस्तकाचा मराठीत एक आदर्शच निर्माण केला. मी कसा झालो? हे त्यांचे वाङ्मयीन आत्मशोधन होय. अत्र्यांनी आपले संपूर्ण जीवन खूप कल्पकतेने लिहून त्यास मराठी आत्मचरित्रपर साहित्यात विशेष महत्वाचे स्थान मिळवून दिले. कऱ्हेचे पाणी या पाच खंडांतील विस्तृत आत्मचरित्रात आपली जीवनकथा त्यांनी सांगितली आहे.
अत्र्यांच्या स्वतंत्र वृत्तपत्रव्यवसायाचा आरंभ साप्ताहिक नवयुगपासून झाला. गडकरी विशेषांक व दिवाळी अंकाच्या संपादनाची धुरा ह्यांनी समर्थपणे सांभाळली. त्यांनी जयहिंद नावाचे सायंदैनिक व तुकाराम नावाचे साप्ताहिक त्यांनी सुरू केले. परंतु स्वतःच्या अपत्याप्रमाणे त्यांनी स्वतः सुरू केलेल्या दैंनिक मराठा चे ते अखेरपर्यंत संपादक राहिले.
१९४४ मध्ये समीक्षक मासिकाच्या गडकरी विशेषांकाचे व दिवाळी अंकाचे संपादनही त्यांनी केले. १९४७–१९४८ या वर्षांत जयहिंद नावाचे एक सायंदैनिकही त्यांनी चालविले. तुकाराम नावाचे साप्ताहिकही त्यांनी काढले होते. दैनिक मराठाचे ते अखेरपर्यंत संपादक होते.
हे सगळे करतांनाच त्यांनी आपला मोर्चा चित्रपटांकडे वळविला व चित्रपट निर्मिती सुरू केली. धर्मवीर, प्रेमवीर, ब्रह्मचारी व ब्रँडीची बाटली हे त्यांचे काही लोकप्रिय चित्रपट होत. त्यांच्या श्यामची आई या चित्रपटास राष्ट्रपतींचे सुवर्णपदक व महात्मा फुले या चित्रपटास रौप्यपदक मिळाले.
लोकांनी उचलून धरलेली त्यांची खासियत ही खरी वक्तृत्व व वृत्तपत्र क्षेत्रात. त्यांचे वक्तृत्व हशा व टाळ्या यांनी गाजत असे.
नाशिक येथे १९४२ मध्ये भरलेल्या सत्ताविसाव्या महाराष्ट्र साहित्य-संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. अडतिसावे नाट्यसंमेलन, दहावे मराठी पत्रकार-संमेलनआणि बडोदे, इंदूर व ग्वाल्हेर येथील प्रादेशिक साहित्यसंमेलने यांची अध्यक्षपदेही त्यांनी भुषविली होती.
…
अशा ह्या हरहुन्नरी, विवीध क्षेत्रात निपुण असलेल्या अवलियाचे मुंबई येथे 13 जून 1969 ला निधन झाले. त्यांना त्यांच्या जयंतीदिनी विनम्र श्रध्दांजली.
लेखिका : कल्याणी बापट (केळकर)
बडनेरा, अमरावती, 9604947256
प्रस्तुती : गौरी गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक १०३ आणि १०४ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. १०३ – – –
हरिकीर्तने प्रीती रामीं धरावी ।
देहेबुद्धि नीरूपणी विसरावी ।
परद्रव्य आणिक कांता परावी ।
येदर्थी मना सांडि जीवीं करावी ।।१०३।।
अर्थ :श्रीरामाबद्दल प्रेमभाव ठेवून हरिकीर्तन आणि निरूपणात देहबुद्धीचा त्याग करून स्वतःला विसरून जावे. परद्रव्य आणि परस्त्री यांचा अगदी मनापासून त्याग करावा.
(हरिकीर्तन – भगवंताचे गुणगान, निरूपण – तात्विक चर्चा, येदर्थी – या कारणाने, सांडि जीवीं करावी –मनापासून त्याग करावा)
विवेचन :या श्लोकात साधकाने कसे वागावे त्याबद्दल समर्थ आपल्याला सांगत आहेत. आपण एक लक्षात घेतली पाहिजे की साधक म्हणजे दुसरे तिसरे कोणी नसून आपण आहोत. आपण त्या मार्गावर वाटचाल करायचे ठरवली म्हणजे आपण साधकच झालो. आपण प्रापंचिक माणसे. आपली देहबुद्धी प्रबळ असते. ही देहबुद्धी कमी होऊन भगवंताकडे आपले चित्त लागावे यासाठी हरिकीर्तन आणि निरूपण यासारखा सहज उपाय दुसरा नाही. हरिकीर्तन करणे म्हणजे भगवंताच्या गुणांचे गुणगान करणे. त्याच्या गुणांचे जेव्हा आपण वर्णन करू तेव्हा त्याच्याबद्दल प्रेम निर्माण होईल.
दुसरी गोष्ट म्हणजे निरूपण. म्हणजे तर्काच्या, बुद्धीच्या साहाय्याने भगवंताला जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणे. त्याच्या अवतारकार्याबद्दल, त्याने जो उपदेश केला आहे त्याबद्दल जाणून घेणे. भक्ती आणि ज्ञान इथे हातात हात घालून चालतात. हृदय आणि मेंदू एकत्र येतात. कोरडे ज्ञान उपयोगाचे नाही. भक्ती जेव्हा ज्ञानासहित केली जाते तेव्हा ती डोळस भक्ती असते. म्हणून समर्थ आपल्याला हरिकीर्तन आणि हरिकथा निरूपण असे दोन्ही करायला सांगतात.
भगवंत निर्गुण आणि सगुण असा दोन्ही आहे. भक्तीच्या शक्तीने तो निर्गुणातून सगुणात येतो. म्हणून साधकाला आधी त्याचे सगुण रूपात प्रेम निर्माण होणे आवश्यक असते. त्यातूनच मग पुढे निर्गुणाकडे जाता येते. सगुणाचे प्रेम निर्माण होण्यासाठी त्याच्या रूप गुणांचे गुणगान करता आले पाहिजे. भगवंताबद्दल तात्विक चर्चा करून त्याच्याबद्दल अधिक जाणून घेता आले पाहिजे. आणि यामध्ये दांभिकता नको. कोणतीही गोष्ट मनापासून असावी.
साधकासाठी आणखी दोन महत्वाच्या गोष्टी समर्थांनी या श्लोकात आपल्याला सांगितल्या आहेत. परद्रव्य आणि परस्त्री यांची अभिलाषा धरू नये. तसा विचार मनात देखील आणू नये. या दोन गोष्टी वरवर करायला सोप्या वाटल्या तरी आपल्या देहबुद्धीमुळे त्यावर नियंत्रण मिळवणे फार कठीण जाते. कनक आणि कांता या दोन गोष्टी माणसाला मोहात पडतात. त्यामुळे तो जर परमार्थ मार्गावर वाटचाल करीत असेल तर त्याचा परमार्थ निष्फळ ठरतो. कारण काम, वासना, द्रव्यलोभ या गोष्टी भगवंत प्राप्तीच्या आड येतात. ज्याप्रमाणे एका म्यानात दोन तलवारी राहू शकत नाहीत, त्याप्रमाणे भगवंत हवा असेल तर या गोष्टींचा त्याग करायला हवा. आपल्या संसारापुरते आवश्यक तेवढा पैसा जरूर मिळवावा परंतु दुसऱ्याच्या पैशावर डोळा नको. तुकाराम महाराज म्हणतात, ‘ जोडोनिया धन उत्तम व्यवहारे… ‘ त्याचप्रमाणे परस्त्री मातेसमान मानावी असं आपली संस्कृती सांगते. परमार्थात तर ही गोष्ट फार महत्वाची आहे.
तेव्हा देहबुद्धी कमी करण्यासाठी परमेश्वराच्या गुणगायनात आणि निरूपणात आपला वेळ व्यतीत करावा. ‘ सदाचार हा थोर सांडू नये तो.. जगी तोचि तो मानवी धन्य होतो ‘ हे समर्थांचे वचन लक्षात ठेवावे.
स्वसंवाद
१. मी माझी भक्ती केवळ ‘कोरडी’ किंवा भावनिक करतोय, की संतांनी सांगितल्याप्रमाणे ज्ञान आणि निरूपणाच्या साहाय्याने ती ‘डोळस’ करण्याचा प्रयत्न करतोय?
२. “एका म्यानात दोन तलवारी राहू शकत नाहीत” हे लक्षात ठेवून, मी भगवंताची आस धरताना मनातल्या कनक आणि कांतेच्या (लोभ आणि वासनांच्या) तलवारी बाजूला ठेवायला तयार आहे का?
३. तुकाराम महाराजांनी म्हटल्याप्रमाणे, माझा प्रपंच चालवण्यासाठी पैसा मिळवताना माझा व्यवहार ‘उत्तम आणि प्रामाणिक’ आहे का? मी नकळत परद्रव्याची अभिलाषा तर धरत नाहीये ना?
४. समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे, माझ्या मनातील ‘देहबुद्धी’ (अहंकार) कमी करण्यासाठी मी दिवसातील काही वेळ तरी हरिकीर्तनात किंवा चांगल्या तात्विक विचारांच्या निरूपणात घालवतो का?
– – – – – – –
श्लोक क्र. १०४ – – –
क्रियेवीण नानापरी बोलिजेते ।
परी चीत दुश्चीत ते लाजवीते ।
मना कल्पना धीट सैराट धावे ।
तया मानवा देव कैसेनि पावे ।।१०४।।
अर्थ : मनुष्य निरनिराळ्या प्रकारे बोलतो. परंतु बोलण्याप्रमाणे त्याचे स्वतःचेच वागणे नसल्याने त्याचे मनच त्याला आतून लाजवते. प्रत्यक्ष आचरण न करता ज्याचे मन नुसत्या स्वैर कल्पना करण्यात दंग असते अशा मनुष्याला परमेश्वर कसा प्रसन्न होईल?
(नानापरी – विविध प्रकारे, चीत – चित्त, दुश्चित – वाईट विचारांनी दूषित झालेले मन, सैराट – स्वैरपणे/बेलगाम, धीट – अनियंत्रित)
विवेचन : व्यवहारात आपण अशी अनेक माणसे पाहतो की ज्यांचे बोलणे मोठे आकर्षक असते. आपल्या बोलण्याने समोरच्या व्यक्तीवर छाप पाडण्याचा प्रयत्न ते करीत असतात. परंतु ज्यावेळी त्यांच्या परीक्षेचा प्रसंग येतो, तेव्हा अशी माणसे उघडी पडतात. अशी माणसे लोकांना आपल्या बोलण्याने काही काळ प्रभावित करण्यात यशस्वी देखील होतात पण त्यांचे अंतर्मनच त्यांना सांगत असते की तू खोटे बोलतो आहेस, लोकांना फसवतो आहेस. अशा वेळी त्यांचीच त्यांना लाज वाटते. पण हा आतला आवाज ऐकून जे सावध होतात त्यांना प्रगतीची काहीतरी संधी नक्कीच असते. पण त्या आवाजाकडे दुर्लक्ष करून जे आपले वागणे सुरूच ठेवतात, अशा व्यक्ती परमेश्वरापासून लांबच जातात. जे स्वतःशीच प्रामाणिक नाहीत, ते परमेश्वराला कसे प्रसन्न करून घेणार?
महाराष्ट्रातील एका कीर्तनकाराचे उदाहरण या बाबतीत सांगता येईल. त्यांच्या कीर्तनाला अक्षरश: हजारोंचा जनसमुदाय जमत होता. आपल्या कीर्तनात हे बुवा आपल्या मुलामुलींचे लग्न अत्यंत साधेपणाने करा. अवास्तव खर्च, थाटमाट या सगळ्या गोष्टींना फाटा द्या असे आवाहन करीत. आजची परिस्थिती पाहता सामाजिक बदलाच्या दृष्टीने त्यांची ही सूचना योग्यच होती. कारण सामान्य परिस्थितले अनेक लोक किंवा गरीब शेतकरी मुलामुलींच्या लग्नासाठी कर्ज काढून अडचणीत येतात. पण ज्यावेळी त्यांच्या मुलीचे लग्न ठरले तेव्हा त्यांनी साखरपुड्यालाच एवढा प्रचंड खर्च आणि थाटमाट केला की त्यापुढे श्रीमंतांकडील लग्नही फिके पडावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ‘ बोले तैसा चाले, त्याची वंदावी पाऊले. ‘ म्हणून प्रत्यक्ष आचरणाला अतिशय महत्व आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, समर्थ रामदास, संत एकनाथ यांच्यासारखे आमचे अनेक संत जसे बोलले तसेच वागले. म्हणूनच ते अवघ्या जगासाठी वंदनीय ठरले.
त्याचप्रमाणे समर्थ म्हणतात, ‘ नसत्या कल्पना करू नये. ‘ बऱ्याच वेळा माणूस भूतभविष्याचा विचार करून नको त्या कल्पना करत बसतो. बऱ्याच वेळा या कल्पना मोहाच्या वा विषयांच्या संदर्भात असतात. कल्पनेचा अश्व चौखूर दौडत असतो. कल्पनांना देखील काही एक महत्व निश्चितच आहे. पण त्या वास्तवतेवर आधारित असाव्यात. त्यांच्या साहाय्याने सत्याचा शोध घेण्यात मदत व्हावी. अशा त्या असल्या तर जीवनात अत्यंत उपयोगी ठरतात. पण कोणताही वास्तविक आधार नसताना सैराट म्हणजे सैरावैरा धावणारे मन नको त्या कल्पना करते. त्यातून माणूस नको त्या गोष्टी करण्यासाठी प्रवृत्त होतो. अशा गोष्टींचा सुद्धा संसारात ताप होतो. परमार्थात तर अशा कल्पनांना थारा नाही. समर्थ आधीच्या एका श्लोकात म्हणतात, “जनीं बोलण्यासारिखे चाल बापा। मना कल्पना सोडी संसारतापा॥
म्हणूनच माणसाने बोलण्यासारखे वागावे. आपल्याच वागण्याने आपल्याला लाज उत्पन्न होईल असे कर्म करू नये. चित्त दूषित करणाऱ्या अशा गोष्टींपेक्षा आपले चित्त ईश्वराकडे लावावे.
स्वसंवाद :
१. मी समाजमाध्यमांवर किंवा चार लोकांमध्ये जे मोठे आणि आदर्श विचार मांडतो, माझ्या वैयक्तिक आयुष्यात प्रसंग आल्यावर मी स्वतः खरोखरच त्याप्रमाणे आचरण करतो का?
२. “बोले तैसा चाले” या तुकाराम महाराजांच्या सूत्राचा आदर राखताना, माझे अंतर्मन कधी माझ्याच एखाद्या ढोंगी वागण्यामुळे मला आतून ‘लाजवते’ का?
३. भूतकाळातील चुका किंवा भविष्यातील चिंता यांमुळे माझे मन ‘सैराट’ (बेलगाम) धावत असताना, मी त्याला विवेकाने आवर घालून वास्तवतेच्या भूमीवर आणतो का?
४. परमेश्वराला प्रसन्न करण्यासाठी बाह्य देखावा किंवा कोरडी बडबड करण्यापेक्षा, मी माझे चित्त ‘दुश्चींत’ (दूषित) होण्यापासून वाचवून देवाकडे लावायला तयार आहे का?
☆ “शंकरबाबांची माधुकरी…” – लेखक : एम. बी. वाघ ☆ प्रस्तुती – श्री मोहन निमोणकर ☆
– – गरजू विद्यार्थ्यांसाठी एक वरदान…
पुण्यातील गांजवे चौक येथील छत्रपती संभाजी महाराज शाळेत गेल्या दीड वर्षापासून “शंकर बाबांची माधुकरी” हा अतिशय सुंदर आणि सेवाभावी उपक्रम सुरू आहे. रोज शेकडो गरजू विद्यार्थी आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणारे विद्यार्थी या उपक्रमाचा लाभ घेत आहेत.
मी स्वतः जवळपास एक वर्षापासून रोज येथे जेवायला जात आहे. त्यामुळे हा उपक्रम केवळ ऐकलेला नाही, तर अगदी जवळून अनुभवलेला आहे.
दररोज सोमवार ते शनिवार, दुपारी १२ ते २ या वेळेत येथे जेवण दिले जाते. कोणताही सण असो, विशेष दिवस असो किंवा काहीही प्रसंग असो—सेवेचा हा उपक्रम नियमितपणे सुरू असतो. दररोज साधारण १००० ते १२०० मुले येथे जेवण करतात.
येथील जेवणाची आणखी एक खास गोष्ट म्हणजे ते अगदी पोटभर आणि मनापासून दिले जाते. मंगळवार आणि गुरुवारी खिचडीसोबत गोड पदार्थ दिले जातात—कधी लापशी, कधी शिरा, कधी बुंदी, तर कधी नारळी भात. शनिवारी खिचडीसोबत रस्सा-भाजी असते. साधे असले तरी हे जेवण अत्यंत प्रेमाने आणि आपुलकीने दिले जाते.
या उपक्रमाचा सर्वात मोठा फायदा गरजू विद्यार्थ्यांना होत आहे. पुण्यात राहून स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या अनेक विद्यार्थ्यांना दोन वेळच्या जेवणाचा मेसचा खर्च करणे शक्य होत नाही. अशा विद्यार्थ्यांसाठी शंकर बाबांची माधुकरी म्हणजे खरोखरच एक मोठा आधार आहे.
पूर्वी दोन वेळच्या जेवणासाठी पैसे कुठून आणायचे, हा प्रश्न अनेक विद्यार्थ्यांसमोर असायचा. मात्र हा उपक्रम सुरू झाल्यापासून अनेक गरजू विद्यार्थी जेवणाची चिंता बाजूला ठेवून अधिक निर्धास्तपणे आपल्या ध्येयासाठी आणि स्पर्धा परीक्षेच्या तयारीसाठी मेहनत करू शकत आहेत.
या संपूर्ण उपक्रमामागे काम करणारे कर्मचारी आणि सेवेकरी हे या कार्याचे खरे आधारस्तंभ आहेत. ताई असो, काका असो, दादा असो, आजी असो किंवा मावशी असो प्रत्येक जण मुलांशी अत्यंत प्रेमाने आणि आपुलकीने वागतो. मुलांशी बोलताना त्यांच्या चेहऱ्यावर कुठेही त्रास, राग किंवा कंटाळा दिसत नाही.
कोणाशी वाद नाही, कोणाशी भांडण नाही; अगदी मनापासून आणि निःस्वार्थ भावनेने सेवा देण्याची त्यांची वृत्ती दिसून येते.
इथे फक्त जेवण दिले जात नाही, तर विद्यार्थ्यांना माणुसकी, आपुलकी आणि आधार दिला जातो. त्यामुळे येथे काम करणारे सेवेकरी आणि कर्मचारी हे केवळ कर्मचारी राहात नाहीत; ते विद्यार्थ्यांसाठी कधी ताई, कधी काका, कधी दादा, कधी आजी, तर कधी मावशीसारखेच वाटतात.
या ठिकाणची शिस्तसुद्धा खूप सुंदर आहे. एवढ्या मोठ्या संख्येने मुले रोज जेवायला येत असूनही संपूर्ण व्यवस्था श्री सद्गुरू शंकर महाराज मठातील विश्वस्त, कर्मचारी व त्यांचा सहकारी वर्ग अतिशय शिस्तबद्ध पद्धतीने चालवतात. एवढ्या मोठ्या उपक्रमाचे नियोजन आणि व्यवस्थापन करणे ही निश्चितच कौतुकाची बाब आहे.
या उपक्रमातील आणखी एक छोटी पण मनाला आवडणारी गोष्ट म्हणजे साधारण ११:३० वाजता WhatsApp ग्रुपवर त्या दिवसाच्या जेवणाचा फोटो येतो. फोटो पाहिला की लगेच कळते—“आज जेवायला काय आहे! ” ही छोटीशी गोष्टसुद्धा विद्यार्थ्यांसाठी आनंदाची आणि आपुलकीची बनली आहे.
मी स्वतः जवळपास एक वर्षापासून येथे जेवतो आणि माझ्या अनुभवातून एवढे नक्की सांगू शकतो की, येथील जेवण चांगले आहेच; पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे ते जेवण ज्या प्रेमाने आणि सेवाभावाने दिले जाते, ते मनाला स्पर्शून जाते.
आज पुण्यात अनेक विद्यार्थी मोठी स्वप्ने घेऊन येतात. कोणाला अधिकारी व्हायचे असते, कोणाला सरकारी नोकरी मिळवायची असते, तर कोणाला आपल्या कुटुंबाची परिस्थिती बदलायची असते. पण या स्वप्नांच्या प्रवासात आर्थिक अडचणी अनेकदा मोठा अडथळा ठरतात.
… अशा वेळी “शंकर बाबांची माधुकरी” या विद्यार्थ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहते.
म्हणूनच माझ्या मते—
गरजू विद्यार्थ्यांसाठी, स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी आणि आर्थिक अडचणींमुळे दोन वेळच्या जेवणाची चिंता करणाऱ्या प्रत्येकासाठी “शंकरबाबांची माधुकरी” हे खरोखरच एक वरदान आहे.
या उपक्रमामागे काम करणाऱ्या प्रत्येक सेवेकरी, प्रत्येक कर्मचारी आणि या सेवेला हातभार लावणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे मनापासून कौतुक आणि आभार.
हे अन्नदान केवळ पोट भरत नाही; ते एखाद्याला त्याचे स्वप्न पूर्ण करण्याची ताकद देते.
आणि म्हणूनच…
शंकरबाबांची माधुकरी —
.. भुकेल्या पोटासाठी अन्न,
.. गरजू विद्यार्थ्यांसाठी आधार,
.. आणि त्यांच्या स्वप्नांसाठी एक सुंदर हातभार!
लेखक : M. B. Wagh… विद्यार्थी
प्रस्तुती : मोहन निमोणकर
संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो. ८४४६३९५७१३.
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे! त्या दिवशी महाराजजींच्या देहावरील ते वस्त्र घसरून खाली पडलं!
देह हे आत्म्याने व्यवहारासाठी तात्पुरते परिधान केलेलं वस्त्रच. पण पंचमहाभूतांच्या अधिपत्याखाली असलेल्या मानवी देहाला एखादे भौतिक, धाग्यांनी विणलेलं वस्त्र अंगाभोवती गुंडाळून घ्यावंच लागतं कित्येकदा… जगासाठी!
काळाच्या प्रभावामुळे आपले नाविन्य क्षणोक्षणाने गमावत जाणारे हे वस्त्र इतके जुने होऊन जाते की ते त्यागावेच लागते… जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे!
देहाच्या आवरणातून आत्मा बाहेर पडतो आणि कालांतराने ‘मग नूतन वेढिजे’ अशी अवस्था होते. माऊली ज्ञानोबारायांनी भगवान श्रीकृष्ण यांचा ‘तैसें देहांतरातें स्वीकारिजे’ हा संदेश त्यांच्या अमृतशब्दांत सामान्यजनांपर्यंत पोहोचवला आहे!
लोककल्याणासाठी देहात अवतरलेल्या देवांनाही हा क्रम चुकला नाही… किंबहुना त्यांनी तो आदर्श जगापुढे ठेवण्याची लीला केली! हनुमान अंश असलेले ‘महाराजजी’ही या जन्म-मृत्यूच्या क्रमास आणि कर्मास अपवाद ठरले नाहीत!
नीम करोली आश्रम, कैंची धाम.. जिल्हा नैनिताल, उत्तराखंड. ८ सप्टेंबर, १९७३. शनिवारचा दिवस. दुपार उलटून गेलेली. महाराजजी त्यांच्या नेहमीच्या जागी, मोकळ्या जागेतल्या बाजेवर त्यांची ती चौकोन विणलेली कांबळ, घोंगडी पांघरून बसलेले आहेत. आश्रमातल्या एका कक्षात सत्संग भजन गायन सुरु आहे.
“नीम करोली बाबा मर गया! ” महाराजजी मोठ्याने म्हणाले आणि त्यांनी आकाशाकडे बोट केलं… आणि म्हणाले, ”उपर गया! ” तिथे उपस्थित असलेल्या लोकांना याचे आश्चर्य तर वाटलेच पण संत मंडळीपुढे कुणी काय बोलणार? त्यांच्या शब्दांचे, कृतींचे अर्थ नंतरच समजू लागतात! तेवढ्यात कुणीतरी महाराजजींना म्हणाले, ”खाजगीत थोडं बोलायचं आहे! ” महाराजजी म्हणाले, ”आता वेळ नाहीये! ” त्यावर ती व्यक्ती म्हणाली, ”मग उद्या सकाळी? ” त्यावर महाराजजी उत्तरले, ”मी आज जिवंत राहिलो तर उद्या! ” आता यावरही कुणाला काही बोलता येईना. शनिवार उलटून गेला.. रविवारी महाराजजी सकाळी तयार होऊन बसले. अकरा वाजेपर्यंत दर्शन इत्यादी उपचार पार पडल्यावर त्यांनी त्यांच्या जवळच बसलेले त्यांचे परमशिष्य किशनदास तिवारी यांना म्हटलं, ”ध्यान करा! ” त्यावर ध्यान धारणेत पारंगत असलेले तिवारीजी क्षणार्धात खोल ध्यानात अर्थात समाधीवस्थेत गेले! खूप वेळ झाला तरी ते त्या स्थितीतून बाहेरच येईनात. अगदी एका डॉक्टरांनी त्यांना तपासले तेंव्हा लक्षात आले की श्वास सुरु आहेत… मात्र त्यांची मनोवस्था जणू कोमामध्ये गेल्यासारखी आहे! त्यावर महाराजजी उदगारले… ”यह रहेगा… मैं जाउंगा! ”
खूप वेळाने महाराजजींनी स्वत: तिवारीजींना ध्यानातून बाहेर देहावर आणले!
त्यांच्या भोवती बसलेल्या भक्तांना त्यांनी ‘हनुमान चालिसा’, ‘संकट मोचन’ आणि ‘प्रणाम’ गायला सांगितले आणि शेवटी साश्रू नयनांनी आज्ञा दिली… ”आता ओम जय जगदीश हरे! गा! ” काही वेळाने आरती झाली, प्रत्येकाच्या कपाळावर चंदन तिलक लावला जाऊ लागला. महाराजजी यांनी यावेळी त्यांच्या भक्तांनी त्यांच्या कपाळावर लावलेला चंदन तिलक पुसला नाही… त्यादिवशी तेथे उपस्थित असलेल्या सर्वांनी महाराजजी यांच्या कपाळावर चंदन तिलक रेखला!
दुपारचा भोजन-प्रसाद झाला आणि अडीच वाजता महाराजजी त्यांनी अचानक आग्र्याला जायला निघाले… चार-पाच दिवसांनी परतेन असं त्यांनी काही जवळच्या लोकांना सांगितले होते. कुणीतरी आजच निघणं गरजेचे आहे का? त्यावर उत्तर मिळाले होते, “मला अकरा सप्टेंबर रोजी एक महत्त्वाचे काम आहे! ” त्यावर प्रश्नकर्त्याने विचारले, ”आम्ही तुम्हांला भेटायला कधी येऊ? ” त्यावरही उत्तर आले, ”मंगळवारी भेटू! ” अकरा सप्टेंबर रोजी मंगळवार होता… अनंत चतुर्दशी होती!
निघण्याआधी आश्रमातील सेवेकरी महिलांचे त्यांनी वारंवार आभार मानले… ”तुम्ही खूप उत्तम सेवा केलीत माझी! ”
आश्रमातल्या श्री हनुमानजींना वंदन केल्यावर इतर सर्व देवतांना नमस्कार करून महाराज वेगाने पावले टाकीत मोटारीकडे निघाले… जाताना मागे वळून म्हणाले “कारागृहातून निघून चाललो आहे! सेंट्रल जेल छोडूंगा…! ” आणि तेवढ्यात त्यांच्या अंगावरची चादर ओघळून खाली आली… सेवकाने ती लगबगीने त्यांच्या अंगावर पुन्हा घातली खरी… पण आधी असं कधी झालेलं नव्हतं!
देहरुपी वस्त्र आता सांडण्याची, सोडून देण्याची वेळ बहुदा यातून प्रतीत झाली होती! पण कुणाला याची तसूभरही कल्पना आली नाही!
ते निघाले! मोटार रेल्वे स्टेशनच्या दिशेने धावू लागली… आभाळात क्षितीजावर एक लखलखीत ठळक इंद्रधनुष्य आभाळाची शोभा वाढवत होतं… ते जणू या वाहनाचा पाठलाग करीत होतं… महाराजजी म्हणाले… ”केवळ निसर्गच ही किमया करू शकतो! माणसाच्याने हे शक्य नाही! ” ते इंद्रधनुष्य मोटार काठगोदाम रेल्वे स्टेशनजवळ पोहोचेपर्यंत दिसत राहिलं!
तिथून रात्रीची ट्रेन होती… महाराजजी आग्रा येथे निघाले. येथे एका हृद्यशल्य विशारद डॉक्टरांची त्यांना भेट घ्यायची होती. रेल्वे भल्या पहाटे आग्रा स्टेशनला पोहोचली. महाराजजी प्रवासात झोपले नाहीत.. त्यांच्या राम-दैनंदिनीमध्ये राम राम लिहित राहिले. रविवार उलटून सोमवार उजाडला होता. त्यांनी पुढच्या पानावर मंगळवार, ११ सप्टेंबर तारीख घालून ठेवली!
एका भक्ताच्या घरी महाराज उतरले. दर्शन, भजन करण्यासाठी अल्पावधीत अनेक लोक तिथे जमा झाले. सर्वांची चौकशी, चेष्टा-मस्करी करीत राहिले महाराजजी. अकरा वाजून गेले. “आणखी बारा कसे वाजले नाहीत? ” असे महाराजजी वारंवार विचारत राहिले. दुपारी बारा वाजता भोजन झाले. महाराजांनी यावेळी केवळ पालेभाज्या घेतल्या जेवणात. नंतर एक सेवक वगळता सर्वांना त्यांच्या खोलीतून बाहेर जायला सांगितले आणि त्यांनी संस्कृतमधील श्लोक म्हणायला सुरुवात केली… बहुदा ते श्लोक आईसंदर्भात असावेत!
दुपारी महाराजजी बाहेर पडले आणि डॉक्टरांना प्रकृती दाखवून आले. “तुमचं हृद्य ठीक आहे. फक्त आराम मात्र करा! ” असं डॉक्टरांनी सांगताच महाराजजी केवळ स्मित हास्य करीत राहिले!
रेल्वेने आग्रा येथून कैंची धामकडे जाण्याचे तिकीट काढण्यात आले. प्रवासात कैंचीला परतण्याचा बेत रद्द करीत महाराजजींनी मथुरा स्टेशनवर उतरून वृंदावन धामला जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार ते आणि त्यांच्या सोबतची माणसं मथुरा स्टेशनवर उतरले. वृंदावनधाम कडे जाण्यासाठी मोटारीची व्यवस्था होईपर्यंत महाराजजी स्टेशनवरच्या पाय-यांवर बसलेले असताना त्यांची प्रकृती बिघडू लागली… त्यांनी डोळे उघडझाप करायला सुरुवात केली. त्यांचे अंग खूप गरम झाले. “वृंदावनला घेऊन चला”… महाराजजी बोलले… मोटारीतून त्यांचा प्रवास सुरु झाला… पण त्यांची प्रकृती खालावत चालल्याचे पाहून त्यांना वृंदावन येथील रुग्णालयात दाखल करण्यात आले… तातडीने उपचार आरंभ झाले… कृत्रिम प्राणवायू देण्यास सुरुवात होताच महाराजजी उद्गारले… ”याचा काही उपयोग नाही! ” रात्रीचा एक वाजला होता… मुखातून ‘जय जगदीश हरे! ’ मंत्र उमटत होता… देहाची मर्यादा संपुष्टात आली… महाराजजी देहातून बाहेर पडले!
देश-परदेशातील असंख्य माणसांना जीवनाची दिशा दाखवणारा, वेळप्रसंगी अलौकिक चमत्कार घडवणारा परंतू कोणत्याही कर्माचे कर्तृत्व स्वत:कडे न घेणारा, शेकडो भक्तीमंदिरे, सेवाकार्ये, अन्नादान छत्रे उभारणारा एक दैवी अंश निमाला होता… ११ सप्टेंबर, १९७३. वर्ष १९०० मधल्या कोणत्या तरी दिवशी सुरु झालेला हा देहाच्या जन्माचा प्रवास ७३ वर्षांनी मरणाचे निमित्त होऊन संपुष्टात आला! आत्मा? तो तर अनादी नित्य सिद्धू… निरुपाधी विशुद्धु… शस्त्रादिकाने छेदला न जाणारा, अग्नी जाळू शकणार नाही, पाणी बुडवू शकणार नाही, वारा सुकवू शकणार नाही असा आहे… तो चिरंजीव आहे! संत जीवनमुक्त होऊन जाऊ शकतात… पण तो स्वार्थ ते साधत नाहीत… जगाच्या कल्याणार्थ दीर्घ काळ आत्मस्वरूपाने जगात वास करीत राहतात!
लौकिकार्थाने हे जग सोडून जाण्यापूर्वी म्हणजे त्यांच्या जीवनकाळातला अखेरचा भंडारा (महाप्रसाद) अभूतपूर्व व्हावा, अशीही योजना त्यांनी करून ठेवली… जून १९७३ मध्ये भोजन आणि दर्शनासाठी कैंची धाममध्ये आलेल्या भाविकांची संख्या आजवरची सर्वाधिक ठरली!
आपल्या मृत्यूनंतरही भंडारा सुरु रहावा. किंबहुना आपल्या मृत्यूनंतर केंचीधाम आणि वृंदावन येथे भेट देण्यासाठी असंख्य लोक येणार हे लक्षात घेऊन महाराजजींनी दोन्ही आश्रमांमध्ये तितक्या लोकांना पुरेल एवढा धान्यसाठा, इंधनसाठा कित्येक महिने आधीच करून ठेवला होता. तब्बल १७ ट्रकभरून जळणासाठीची लाकडे आणून घेतली होती… आणि विचारले होते.. ही लाकडं ऑक्टोबरपर्यंत पुरतील ना?
इतकंच नव्हे, तर आपल्या दहनविधीसाठी जी जागा लागणार होती, तीही निश्चित करून ठेवली होती… कुणाला काहीही न सांगता. आश्रमातील एका मोकळ्या जागेत जेंव्हा वृक्ष लावण्याचे काम सुरु होते, त्यावेळी महाराजजींनी एक विशिष्ट स्थान पुरेसे मोकळे ठेवण्याची आग्रहाची सूचना कित्येक महिने आधीच करून ठेवली होती! एवढंच नव्हे तर काही कारणांनी काही जुन्या भक्तांची आणि त्यांची कित्येक वर्षे भेट होऊ शकली नव्हती, त्यांना आवर्जून भेटीस बोलावून घेतले होते… एकंदरीत निर्वाणापूर्वीची नीरवानीरव सुरु होती…! एका भक्तांच्या घरी मुक्काम व्हायचा, पण ते घर भाड्याचे होते. आणि भक्ताची स्वत:ची जागा विकत घेण्याची, घर बांधण्याची ऐपत नव्हती… ही बाब चर्चेत येताच.. ”सब ठीक हो जायेगा” असं म्हणून महाराजजी तिथून परतले. काहीच महिन्यांत त्या व्यक्तीचे स्वत:चे नवे घर बांधून तयार होते.. महाराजजींचा पुढचा मुक्काम मग त्याच घरी झाला!
वडिलांवर रुसून शेकडो किलीमीटर्स अंतरावर निघून गेलेल्या मुलाला चमत्कारिकरीत्या दोन मिनिटांत स्वत: प्रत्यक्ष भेटून निरोप देऊन येणारे व त्याला परत येण्यास उद्युक्त करणारे, रेल्वे प्रवासात तपासनीसाने अपमानित करून उतरवून दिल्यावर ती रेल्वे कित्येक तास रोखून धरणारे, पुढे होणा-या घटना आधीच सांगणारे, पाण्याचे तुपात रुपांतर करणारे, एकाच वेळी दोन दोन ठिकाणी प्रकट होणारे, डोळ्यांसमोरून क्षणार्धात अदृश्य होणारे, युद्धात लढणा-या सैनिकाच्या दिशेने येणा-या बंदुकीच्या गोळ्या त्याच्यापासून शेकडो मैल दूर असताना स्वत:च्या अंगावर झेलणारे, कित्येकांची असाध्य दुखणी चुटकीसरशी दूर करणारे आणि असे ज्ञात अज्ञात हजारो चमत्कार नावावर असणारे लक्ष्मी नारायण शर्मा, किंवा लक्ष्मण दासजी महाराज, किंवा तलैय्या बाबा, हांडीवाले बाबा, तिकोनिया वाला बाबा, पाश्चात्य लोकांसाठी miracle बाबा किंवा नीम करोली किंवा नीम करोडी किंवा केवळ महाराजजी… एका बाजूला आणि…
शेकडो हनुमान मंदिरे स्थापन करणारे, कैंची धाम-उत्तराखंड, वृंदावन आश्रम आणि महासमाधी मंदिर, नीम करोली आश्रम-उत्तर प्रदेश, हनुमान सेतू मंदिर-उत्तर प्रदेश, जौनापुरा आश्रम आणि अन्नछत्र-नवी दिल्ली, हृषीकेश आश्रम, हनुमान गढी-नैनिताल, भूमिआधार आश्रम, काकरीघाट आश्रम यांच्या उभारणीत प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष सहभाग-श्रेय असलेले महाराजजी…
Richards Alpert नावाच्या वेगळ्या वाटेवर गेलेल्या परदेशी व्यक्तीला सन्मार्गाला लावून त्याचे बाबा रामदासमध्ये रुपांतर करणारे, (की ज्याने अमेरिकेत जाऊन सेवा फाउंडेशन ही आरोग्य क्षेत्रात काम करणारी सेवाभावी संस्था स्थापन केली)
Jeffrey Kagel नावाच्या इंग्लीश कलाकाराचे कृष्ण दास या आध्यात्मिक गायक कलाकारात रुपांतर करणारे,
Larry Briliant नावाच्या बुद्धीमान डॉक्टरला जागतिक देवी रोग निर्मुलनाच्या कार्यात तन-मन-धनाने सहभागी होण्यास प्रवृत्त करणारे
‘Love Serve Remember Foundation’ ही सेवाभावी संस्था, NKB Divine Meditation Foundation अध्यात्मिक प्रशिक्षण संस्था स्थापन व्हाव्यात यासाठी स्वत:च्या मृत्यूपश्चातही प्रेरणा देणारे महाराजजी…
ज्यांच्या आयुष्यावर Windfall of Grace, Moved by Grace, American Yogi हे माहितीपट निघाले, श्री नीम करोली बाबा महाराजआणि हनुमान अंश हे हिंदी चित्रपट निर्माण झाले ते महाराजजी,
Apple संस्थापक स्टीव्ह जॉब्स, Whatsapp संस्थापक मार्क झुकेरबर्ग, प्रसिद्ध इंग्लीश अभिनेत्री जूलिया रॉबर्ट्स यांना मृत्यूपश्चातही प्रेरणा देणारे महाराजजी…
सर्वांवर प्रेम करा, सर्वांची सेवा करा, अन्नदान करा, परमेश्वाराचे स्मरण करीत रहा, सत्य वचनी व्हा… अशी शिकवण देताना ती स्वत:च्या आचरणात आणून आदर्श निर्माण करून ठेवणारे महाराजजी…
बालपणी नकळतेपणी लावून दिलेल्या विवाहाची पुढे संसारात काही वर्षांसाठी बूज राखणारे, गावचे प्रमुख म्हणून जबाबदारी सांभाळणारे, लांब-लचक प्रवचने, पुस्तकांचे लेखन, प्रसिद्धीसाठीचे उपक्रम, संपत्ती संचय यांपासून दूर राहणारे, सर्वांशी एखाद्या निरागस बालकासारखे प्रेमाने वागणारे महाराजजी…
भारताचे वैभवच नव्हेत का?
पाखंडी तथाकथित बुवा, महाराज, गुरू आणि नीम करोली बाबा महाराजजी, स्वामी समर्थ, गजानन महाराज, शंकर महाराजप्रभृतींना एकाच तराजूत तोलाणारे, धार्मिक, वैचारिक राजकारण करत संतांविषयी अभद्र भाषेचा उपयोग लोकही समाजात आहेतच. त्यांच्या आक्षेपांचा प्रतिवाद करण्यात आपण आपली शक्ती व्यर्थ दवडू नये, हेच श्रेयस्कर. रामजी सब देख लेंगे… असं म्हणून मोकळं व्हावं!
आणखी एक छोटीशी विनंतीवजा सूचना करावीशी वाटते… सर्वांनीच आता धावत-पळत जाऊन केंची धाम, वृंदावन इत्यादी ठिकाणी जाण्याची व विनाकारण प्रचंड गर्दी करण्याची, व्यावसायिकतेला अधिकचे खतपाणी घालण्याची आवश्यकता नाही. आपल्या जवळपासही उत्तम तीर्थक्षेत्रे आहेत. त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे संतांनी दिलेल्या शिकवणुकीचा व्यावहारिक आयुष्यातही अंगीकार करण्याचा प्रयत्न करीत राहणे… कारण आपल्या प्रत्येकात केवळ हनुमानाचाच नव्हे तर सर्वच देवांचा अंश असतो!
‘हनुमान अंश’ या चित्रपटाचे आणखी दोन भाग येणार आहेत, असे समजते. आपले महापुरुष, आपले संत, गुरु, शूर सैनिक यांच्या आयुष्यावर असेच उत्तम चित्रपट निर्माण होत रहावेत… हे चित्रपट आपला राष्ट्रीय ठेवा होतील… कारण चित्रपट हे खूप प्रभाव टाकणारे माध्यम आहे. असो.
संत, महात्मे, युगपुरुष ज्या तिथीला हे जग सोडून जातात त्या पुण्यतिथी म्हटले जाते. या थोर व्यक्तींनी आपले संपूर्ण आयुष्य लोकांचे कल्याण, ज्ञान प्रसार आणि भक्ती यामध्ये घालवलेले असते. त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक क्षण पुण्याचा (सत्कर्माचा) असतो. त्यांनी कमावलेल्या या प्रचंड पुण्याचा आणि ऊर्जेचा प्रभाव त्यांनी देह ठेवल्यानंतरही त्या तिथीला ब्रह्मांडातील वातावरणात जास्त प्रमाणात जाणवतो, म्हणून तिला ‘पुण्यतिथी’ म्हणतात.
नीम करोली बाबा महाराजजींची ११ सप्टेंबर, २०२६ ही ५३वी पुण्यतिथी. या तिथीला आपण त्यांचे पुण्य-स्मरण करणे ही आपल्या कल्याणाचीच बाब ठरेल, असा विश्वास वाटतो! सीताराम!
इंद्रधनुष्य 
