Category: इन्द्रधनुष्य

सौ. मंजुषा सुनीत मुळे

 इंद्रधनुष्य 

☆ भारत माता : एक राष्ट्रीय दैवत – भाग – १ – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सौ. मंजुषा सुनीत मुळे ☆

भारत माता : एक राष्ट्रीय दैवत — संकल्पना, उगम आणि विकास 

भारतीय राष्ट्रवादाच्या इतिहासात ‘भारत माता’ ही संकल्पना केवळ भौगोलिक सीमांचे वर्णन करणारी संज्ञा नसून, ती एक अत्यंत प्रबळ राजकीय, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक शक्ती म्हणून उदयाला आली. “भारत माता हेच आमचे दैवत” किंवा “पुढील पन्नास वर्षे केवळ भारत माता हेच आमचे एकमेव दैवत असेल” असे क्रांतिकारी विचार मांडून भारतीय जनमानसात राष्ट्रभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करण्याचे श्रेय प्रामुख्याने स्वामी विवेकानंद यांना जाते. तथापि, या संकल्पनेचा उगम, तिचा साहित्यिक विकास आणि तिला मिळालेले दृश्य स्वरूप यामागे एक मोठा ऐतिहासिक प्रवास आहे.

१८ व्या शतकातील दुष्काळ, १९ व्या शतकातील बंगाली साहित्य आणि २० व्या शतकातील स्वातंत्र्यसंग्राम या सर्व कालखंडांनी मिळून ‘भारत माता’ या दैवताची जडणघडण केली आहे.

संकल्पनेचा ऐतिहासिक आणि साहित्यिक उगम

भारत मातेच्या संकल्पनेचा शोध घेताना आपल्याला १९ व्या शतकातील बंगालकडे वळावे लागते. जरी वैदिक काळात ‘माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः’ (पृथ्वी ही माझी माता आहे आणि मी तिचा पुत्र आहे) अशा संकल्पना अस्तित्वात होत्या, तरी आधुनिक राष्ट्र-राज्याच्या संदर्भात ‘भारत माता’ ही संज्ञा प्रथम १८६० च्या दशकात प्रकर्षाने उमटू लागली.

भूदेव मुखोपाध्याय आणि ‘उनाबिमसा पुराण‘

भारत मातेच्या प्रतिमेची पहिली साहित्यिक पाळेमुळे भूदेव मुखोपाध्याय यांच्या ‘उनाबिमसा पुराण’ (एकोणिसावे पुराण) या उपरोधिक लेखनकृतीत आढळतात. १८६६ मध्ये अनामिकपणे प्रकाशित झालेल्या या ग्रंथात ‘आदि-भारती’ या पात्राचा उल्लेख आहे. ही ‘आदि-भारती’ म्हणजे आर्य स्वामींची विधवा पत्नी असून ती ‘आर्य’ संस्कृतीचे आणि अस्मितेचे प्रतीक मानली गेली. एका छळलेल्या आणि असहाय्य मातेच्या रूपात भारताचे मानवीकरण करण्याची ही पहिली मोठी पायरी होती. या साहित्याने भारतीयांच्या मनात आपल्या मातृभूमीबद्दल एक भावनिक नाते निर्माण करण्यास सुरुवात केली.

किरण चंद्र बॅनर्जी आणि १८७३ चे ‘भारत माता‘ नाटक

ज्याप्रमाणे स्वामी विवेकानंदांनी या संकल्पनेला आध्यात्मिक अधिष्ठान दिले, त्याआधी ‘भारत माता’ या नावाचे पहिले नाटक १८७३ मध्ये किरण चंद्र बॅनर्जी यांनी सादर केले होते. या नाटकाचे ऐतिहासिक महत्त्व अनन्यसाधारण आहे, कारण यात पहिल्यांदाच भारताला ‘माता’ म्हणून संबोधित करून तिला एका दैवताचे रूप देण्यात आले होते. हे नाटक १७७० च्या बंगालमधील भीषण दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर बेतलेले होते. या नाटकाच्या कथानकात एक स्त्री आणि तिचा पती दुष्काळामुळे जंगलात आश्रयाला जातात, जिथे त्यांची भेट काही बंडखोरांशी होते. तेथील एक पुजारी या दांपत्याला एका मंदिरात घेऊन जातो आणि तिथे त्यांना ‘भारत माते’चे दर्शन घडवतो. हे दृश्य पाहून ते पती-पत्नी इतके प्रेरित होतात की ते ब्रिटिशांविरुद्धच्या बंडात सामील होतात आणि शेवटी ब्रिटिशांचा पराभव करतात. या नाटकातूनच ‘भारत माता की जय’ ही घोषणा सर्वत्र पसरू लागली. किरण चंद्र बॅनर्जी यांनी मातृभूमीला मंदिरातील एका दैवताच्या रूपात मांडून राष्ट्रवादाला धार्मिक पवित्रता प्राप्त करून दिली.

| १८६६ | उनाबिमसा पुराण | भूदेव मुखोपाध्याय | ‘आदि-भारती’ ही संकल्पना मांडली.

| १८७३ | भारत माता (नाटक) | किरण चंद्र बॅनर्जी | भारताला ‘माता’ म्हणून संबोधिले आणि मंदिरात प्रतिमा मांडली.

| १८८२ | आनंदमठ (कादंबरी) | बंकिम चंद्र चॅटर्जी | ‘वंदे मातरम’ गीताद्वारे देशप्रेमाची लाट निर्माण केली.

| १८९७ | मद्रास व्याख्यान | स्वामी विवेकानंद | पुढील ५० वर्षे भारत माता हेच एकमेव दैवत मानण्याचे आवाहन केले.

| १९०५ | भारत माता (चित्र) | अबनिंद्रनाथ टागोर | भारत मातेचे भगवी वस्त्र परिधान केलेले चतुर्भुज रूप साकारले.

स्वामी विवेकानंद : राष्ट्रवादाचे आध्यात्मिक प्रणेते

स्वामी विवेकानंद हे आधुनिक भारताच्या राष्ट्रवादाचे मुख्य शिल्पकार मानले जातात. १८९३ च्या शिकागो येथील जागतिक धर्मपरिषदेत भारतीय संस्कृतीचा डंका वाजवल्यानंतर, १८९७ मध्ये जेव्हा ते भारतात परतले, तेव्हा त्यांनी ठिकठिकाणी व्याख्याने देऊन तरुणांना जागृत केले. मद्रास येथील त्यांच्या भाषणात त्यांनी एक ऐतिहासिक विधान केले, जे आजही भारतीय राष्ट्रवादाचा पाया मानले जाते.

“पुढील पन्नास वर्षे हेच आमचे दैवत”

स्वामी विवेकानंदांनी आपल्या भाषणात म्हटले, “पुढील पन्नास वर्षे हीच आमची मुख्य प्रेरणा असेल – ही आमची महान भारत माता. इतर सर्व व्यर्थ देवादिकांना या काळासाठी आपल्या मनातून दूर होऊ द्या. आपल्या सभोवताली पसरलेली आपली जनता, आपला समाज हेच एकमेव दैवत आहे जे सध्या जागे आहे”.

– – या विधानाचा खोलवर अर्थ असा होता की, जोपर्यंत भारत गुलामगिरीत आहे, जोपर्यंत भारतीय जनता दारिद्र्य आणि अज्ञानात बुडालेली आहे, तोपर्यंत केवळ मंदिरातील मूर्तींची पूजा करण्यापेक्षा आपल्या जिवंत देशबांधवांची सेवा करणे हीच खरी ईश्वरभक्ती आहे. विवेकानंदांनी ‘विराट’ उपासनेचा पुरस्कार केला, ज्याचा अर्थ आपल्या सभोवतालच्या मानवांमध्ये आणि प्राण्यांमध्येच ईश्वराचे रूप पाहणे असा होता. त्यांनी तरुणांना सांगितले की, “तुम्ही गीता वाचण्यापेक्षा फुटबॉल खेळून स्वर्गाच्या अधिक जवळ जाल, ” कारण त्यांना शारीरिकदृष्ट्या सुदृढ आणि मानसिकदृष्ट्या कणखर तरुणांची गरज होती, जे देशासाठी बलिदान देऊ शकतील….. योगायोगाने, विवेकानंदांनी १८९७ मध्ये हे ‘पन्नास वर्षांचे’ लक्ष्य दिले होते आणि बरोबर पन्नास वर्षांनी, १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. त्यांच्या या विचारांनी सुभाषचंद्र बोस, योगी अरविंद आणि सावरकर यांच्यासारख्या अनेक क्रांतीकारकांना प्रेरणा दिली.

बंकिम चंद्र चॅटर्जी आणि ‘वंदे मातरम‘

किरण चंद्र बॅनर्जींच्या नाटकानंतर भारत मातेच्या संकल्पनेला सर्वात मोठे वलय प्राप्त करून दिले ते बंकिम चंद्र चॅटर्जी यांनी त्यांच्या ‘आनंदमठ’ (१८८२) या कादंबरीद्वारे. या कादंबरीत त्यांनी ‘वंदे मातरम’ हे गीत समाविष्ट केले, जे पुढे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे महामंत्र बनले.

बंकिम चंद्रांनी देशमातेला दुर्गा आणि काली या देवींच्या रूपात पाहिले. त्यांनी मातेची तीन रूपे मांडली होती:

१. मातृभूमीचे भूतकाळातले रूप: संपत्ती आणि वैभवाने नटलेली माता.

२. मातृभूमीचे वर्तमान रूप: ब्रिटिशांच्या अत्याचाराने विखुरलेली आणि दु:खी झालेली नग्न माता (कालीचे रूप).

३. मातृभूमीचे भविष्यकालीन रूप: दहा हातात दहा शस्त्रे घेऊन शत्रूचा संहार करणारी विजयी माता (दुर्गेचे रूप).

— या चित्रणामुळे स्वातंत्र्यसैनिकांमध्ये एक प्रकारची धार्मिक जिद्द निर्माण झाली. देशाला परकीय सत्तेच्या जोखडातून मुक्त करणे हे केवळ राजकीय कर्तव्य नसून ते एक धार्मिक पवित्र कार्य आहे, अशी भावना जनमानसात रुजली.

– क्रमशः भाग पहिला 

*******

माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती : सौ. मंजुषा सुनीत मुळे

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ भारतीय लष्कर दिनानिमित्त विशेष – “एकांतात उमलणा-या वेदनेच्या कळ्या!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

(१५ जानेवारी – भारतीय लष्कर दिनानिमित्त विशेष लेख!)

सेकंड लेफ्टनंट राकेश सिंग मल्हन

कर्नल राज सिंग मल्हन… त्यांच्यासाठी मृत्यू आणि छिन्न-विछीन्न झालेले देह, रक्ता-मांसाचा चिखल, जीवाच्या आकांताने मारल्या जाणा-या किंकाळ्या काही नव्या नव्हत्या. एक नव्हे तर दोन-दोन युद्धं लढून ते निवृत्त झाले होते!

दुस-या पिढीतले जातीवंत शिपाईगडी असले तरी त्यांच्या आयुष्याच्या शब्दकोशात भीती आणि शोक हे शब्द होतेच. पण या दोन्ही गोष्टींवर पक्कं नियंत्रण ठेवण्याचं प्रशिक्षण त्यांना मिळालेलं होतं. त्यांचे वडीलही याच अनुभवातून गेले होते. आणि वडिलांच्या पावलांवर पाऊल टाकून ते ज्यावेळी फौजेत गेले, त्यावेळी त्यांना निरोप देताना त्यांच्या वडिलांच्या डोळ्यांत त्यांनी एक अनामिक भावना दाटून आलेली पाहिली होती. “काळजी करू नकोस.. आमची. स्वत:ला जप. ” असं म्हणणारा बाप त्यांची गाडी निघाली तेंव्हा तोंड फिरवून मागे कुठेतरी पहात असलेला त्यांनी पाहिला होता… लढाईला जाता जाता!

आणि आता कर्नल साहेबांचा स्वत:चा मुलगाही पलटणीत भरती झाला त्यावेळी त्याला निरोप देताना त्यांची अवस्थाही काही निराळी नव्हती! जन्मत:च देखणेपणा घेऊन आलेलं पोरगं सेकंड लेफ्टनंट झालं तेंव्हा लष्करी अधिका-याच्या गणवेशात मोठं देखणं दिसत होतं… कुणाचीही दृष्ट लागेल असं!

आजही कर्नल कुणासमोर रडून चालणारं नव्हतं. त्यांनी शांतपणे लेकाचा मृतदेह ताब्यात घेतला.. आणि तिरंगा ध्वजसुद्धा! तशी त्याची खबर फौजेने त्यांना सकाळीच मिळाली होती. लेकाच्या पलताणीतून अवेळी येणा-या निरोपाचा अर्थ त्यांना अगदी नीट ठाऊक होता. असे निरोप त्यांनी स्वत: अनेकांच्या घरच्यांना दिले होते… कितीतरी बापांना सांगितले होते… ”आपका बेटा बडी बहादुरीसे लडा… लेकिन उसने देश के लिये अपना सर्वोच्च बलिदान दिया! ”

आज तोच निरोप त्यांना कुणीतरी देत होतं… ”आपका बेटा.. सेकंड लेफ्टनंट राकेश सिंग मल्हन बडी बहादुरी से लडा! ”

राकेश नाव ठेवलं होतं त्याचं. राकेश म्हणजे पौर्णिमेच्या चंद्राचा स्वामी असा अर्थ असतो असं कुणीतरी सांगितलं होतं… आज हा चंद्र सकाळचा सूर्य उगवल्या उगवल्या मावळून गेला!

त्या दिवशी राकेशला मोठी कामगिरी मिळाली होती… सोबत असलेल्या सैनिकांची संख्या अतिरेक्यांच्या संख्येच्या तुलनेत दुप्पट आहे हे कारण सांगून तो मोहिमेतून मागे सरकू शकला असता! पण अवघं बावीस साडे एकवीस वर्षांचं वय… नुकताच सेकंड लेफ्टनंट म्हणून ग्रेनेडीयर्स मध्ये रुजू झालेला अधिकारी. सळसळतं रक्त आणि अतीव उत्साह. आठ परदेशी अतिरेकी आपल्या तावडीतून निसटून जाऊ देणं परवडणार नव्हतं देशाला. एन. डी. ए. , आय. एम. ए. मधलं खडतर प्रशिक्षण प्रत्यक्ष उपयोगात आणायची हीच तर वेळ होती. राकेश यांनी सोबतच्या तीन सैनिकांसह त्या जंगलात आत प्रवेश केला. एक मोठा हल्ला करून जंगलात लपण्याच्या ठिकाणाकडे निघालेल्या आठ अफगाणी मुजाहिद अतिरेक्यांची वाट अडवून त्यांना नेस्तनाबुद करण्याचं मिशन होतं.

हे आठही जण अफगाणिस्तानातून पाकिस्तानात आणि तिथून भारतात घुसले होते. त्यांना भारतीय सैनिकांनी हुडकून काढले पण त्यांनी जंगल, अंधार यांचा फायदा घेत त्यांच्या वाटेत असलेल्या एका सैन्य तुकडीला चकवा दिला होता. राकेशसिंग यांना ही खबर मिळताच त्यांनी धोका पत्करत तीन सैनिक आणि स्वत: अशा चार जणांच्या जोरावर त्या आठ जणांची वाट अडवली… त्यांपैकी दोन जणांना अचूक टिपले. उरलेले अतिरेकी गडबडून इतस्त: पांगले. राकेश सिंग आणि त्यांच्या या तीन सैनिकांनी त्यांना चारही बाजूने घेरले. सहा अतिरेकी होते… त्यांपैकी एक-दोघे ज्या बाजूला पळाले होते… नेमके त्याच बाजूला आपला एक सैनिक दबा धरून बसला होता… त्या दोघांच्या गोळीबारामुळे या एका सैनिकाला काही करता येईना… ते दोघे पुढे पुढे जात होते… आता या एकट्या सैनिकाचा जीव धोक्यात आला होता. राकेश यांनी हे पाहताच दुस-या बाजूने मुसंडी मारत त्या दोघांवर गोळीबाराच्या फैरी झाडायला आरंभ केला… आपल्या सैनिकाला कव्हर देण्याचा राकेश यांचा इरादा होता… या प्रयत्नात त्यांच्या हाताला, खांद्याला अनेक गोळ्या लागल्या… कारण अतिरेक्यांचा गोळ्यांचा वर्षाव सुरु होता… त्याच्यामधून राकेश सिंग पळत आले होते!

कोसळलेले राकेश सिंग पुन्हा उठले आणि त्यांनी त्या दोघा अतिरेक्यांना यमसदनी धाडले. आता उरले चार… आपल्या इतर तीन सैनिकांनी राकेश सिंग साहेबांच्या पराक्रमाने प्रेरित होत जोरदार प्रतिकार केला आणि उर्वरीत चारही जणांना ठार मारले… चार जणांनी आठ अतिरेकी संपवले होते. मात्र या दरम्यान प्रचंड रक्तस्राव झाल्याने राकेश सिंग यांचे प्राण वैद्यकीय मदत मिळेपर्यंत निघून गेले होते! १३ जून, १९९२ रोजी सैन्यात दाखल झालेला हा नवतरुण अवघ्या पाच महिने आणि बावीस दिवसांनी, म्हणजे ५ डिसेंबर, १९९२ रोजी देशाच्या कामी आला! … वय होतं अवघं… २२ वर्षे, २ महिने आणि १७ दिवस!

लष्कराच्या गाडीतून हुतात्मा सैनिकाचा देह घराच्या अंगणात आणला गेला. सोबत जबाबदार लष्करी अधिकारी होतेच. हजारोंचा जमाव होता… अमर रहे घोषणा होत होत्या!

तोवर अंधारून आले होते. कुणी महत्त्वाचे नातलग दूर गावावरून येणार असल्याने त्यांना उशीर होणार होता. त्यामुळे अंत्यसंस्कार दुसरे दिवशी करायचं ठरलं! ही रात्र आता सरता सरणार नव्हती!

कर्नल साहेबांनी घरातल्या सर्वांना धीर दिला. चेहरा करारी आणि डोळे कोरडे. हालचाली संयत. इतरांशी बोलताना, त्यांना सूचना देतानाचा स्वर मवाळ. पोटचं पोर गेल्याचं दु:ख चेह-यावर दिसत नव्हतं… उलट अभिमान होता!

राकेश यांचा देह फुलांनी शाकारलेला. त्यांच्या चेह-यावर कापड. सकाळपर्यंत देह त्याच्या आवडीच्या खोलीत ठेवायचं ठरलं. धूप जळत होता… आणि बापाचं काळीजही.. नि:शब्द! . दिवा तेवत होता… पण त्यावर काजळी होती! आई तर दु:खातिशयाने अर्धवट ग्लानीत, पण ती रडू शकत होती… शुद्ध आल्यावर. कर्नल साहेबांना मात्र ही सवलत नव्हती… पुरुषांना तशीही नसतेच!

कर्नल साहेबांनी सर्वांना बाहेरच्या खोलीत विश्रांती घेण्यास सांगितले. राकेशचे मोठे बंधू, बहीण इतर नातलग बाहेरच्या खोल्यांत भिंतीस टेकून बसले… आणि काही वेळाने आडवे झाले… सकाळची वाट पाहत पाहत पडून राहिले… आणि त्यांचा डोळा लागला! मेरे बेटे के साथ मुझे अकेला छोड दो… असं म्हणत कर्नल साहेब स्वत: मात्र शांतपणे राकेशच्या देहाशेजारी बसून राहिले… त्याचं बालपण आठवत! राकेशला लहानपणी बॉबी म्हणत सर्वजण. अत्यंत खेळकर आणि धाडसी. मी मोठेपणी सैन्यातच जाणार हे त्याने ठरवून टाकले होते. अभ्यासात आणि अनेक खेळांत अत्यंत प्रवीण… आज मात्र राकेश केवळ देहाने दिसत होता.. बावीस वर्षे वय… आयुष्य तिथेच थबकलेलं!

मंद मंद पावले टाकीत रात्र पुढे सरकत राहिली… दोन वाजले असावेत. कर्नल साहेबांच्या मोठ्या मुलाला काही जाणवलं… राकेश यांच्या खोलीतून मुसमुसण्याचा आवाज येत होता. त्यानं हलक्या पावलाने खोलीजवळ जात डोकावून पाहिले… कर्नल साहेबांनी राकेशच्या चेह-यावरचे कापड बाजूला केलेलं होतं… त्याच्या केसांतून ते हलकाच हात फिरवत होते… आणि आवाज बाहेर फुटू नये या बेताने रडत होते! एका पाषाणाला पाझर फुटत होता… पण पाषाण प्रयासाने ते पाणी आतल्या आत अडवून धरत होता! एकांतात वेदनेच्या झाडाला कळ्या लगडल्या होत्या… आणि त्यांची फुले होऊन गालांवरून खाली ओघळून त्यांचा सडा पडत होता… पोराच्या चेह-यावर आसवांचे थेंब पडत होते… मोतीच जणू!

चाहूल लागताच कर्नल साहेबांनी राकेशच्या चेह-यावर ते कापड पुन्हा होतं तसं केलं… डोळे पुसले… तोंड भिंतीच्या दिशेला फिरवलं… आणि थोरल्या मुलाला हातानं इशारा केला… तू जा… पड… मी ठीक आहे!

थोरला जाऊन त्यांना पाठीमागून बिलगला… कर्नल साहेबांचा देह थरथरत होता… रात्र पुढं सरकत होती!

या अतुलनीय शौर्याबद्दल राकेश सिंग मल्हान यांना शांतता काळातील प्रथम क्रमांकाचे ‘अशोक चक्र’ पदक मरणोत्तर देण्यात आले.

१९६५ आणि १९७१च्या युद्धांत सहभाग घेतलेल्या आणि चंदिगढ येथील रहिवासी कर्नल राज सिंग मल्हान यांचे आणि सावित्री देवी यांचे राकेश हे धाकटे सुपुत्र. पुण्याच्या सेंट जोसेफ शाळेत सुरुवातीचे शिक्षण घेतलेले राकेश पुढे रोहतक येथे शिकायला गेले. राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधिनीत ७९व्या सत्रासाठी त्यांची निवड झाली. पायदळाचे आकर्षण असल्याने त्यांनी पायदळात प्रवेश घेतला होता. पुलवामा-शोपियां मध्ये अतिरेक्यांशी झालेल्या संघर्षात ते वीरगतीला प्राप्त झाले!

९, PARA SF चे संजोग छेत्री, सेकंड लेफ्टनंट पुनीत नाथ दत्त, कॅप्टन राधाकृष्णन नायर हर्षन, लेफ्टनंट नवदीप सिंग या लष्करी अधिकारी आणि नीरजा भानोत या नागरी हवाई सेवेतील, अगदी कमी वयात अशोक चक्र प्राप्त करणा-या निवडक व्यक्तींमध्ये राकेश सिंग मल्हन हे नाव सामील झाले. युद्धभूमीला तरुण रक्ताची तहान असते जणू! आणि आपल्या देशात हे रक्त सांडणारे सैनिक आहेत, त्यांना फौजेत धाडणारे आई-बाप आहे म्हणून देश सुरक्षित आहे आणि राहील!

सर्व हुतात्मा सैनिकांना वंदन आणि त्यांच्या शूर जन्मदात्यांना प्रणाम!!!

सर्व भारतीयांना भारतीय लष्कर दिनानिमित्त शुभेच्छा! जय हिंद. 🇮🇳

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विश्वास देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ लावण्याचा गाभा – पं. शिवकुमार शर्मा ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

(१३ जानेवारी – प्रख्यात संतूरवादक पं. शिवकुमार शर्मा यांची जयंती. त्यानिमित्ताने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा वेध घेणारा आलेख)

कविवर्य बा भ बोरकरांच्या ‘ लावण्यरेखा ‘ या कवितेच्या सगळ्याच ओळी कवितेच्या नावाप्रमाणे लावण्यखाणी आहेत. पण पं शिवकुमार शर्मा आपल्यातून गेले आणि मला बोरकरांच्या या कवितेतल्या शेवटच्या दोन ओळी आठवल्या. बोरकर म्हणतात

देखणा देहान्त तो जो सागरी सूर्यास्तसा

अग्नीचा पेरून जातो रात्रगर्भी वारसा.

पंडितजी गेले. सुरांचा सूर्य मावळला. संतूरचे सूर निमाले. पण त्यांचं हे जाणं अस्ताचलाला जाणाऱ्या सूर्यासारखं देखणं होतं. पंडितजींचं संगीत जसं निर्मळ आणि सुंदर होतं तसंच त्यांचं व्यक्तिमत्वही. तो एक देखणा राजहंस होता. अंतर्बाह्य सौंदर्य काय असतं हे जाणून घ्यायचं असेल तर अशा व्यक्तींकडे पाहावं. ‘ अंतरीचे धावे स्वभावे बाहेरी… ‘ असं म्हणतात ना! तेच आतलं सौंदर्य सुरातही प्रतिबिंबित होत होतं अन चेहऱ्यावरही. अशी माणसं म्हणजे ‘ सत्यम शिवम सुंदरम ‘ ची उपासक असतात. सौंदर्याची पूजक असतात.

संतूर हा फारसी शब्द. संतूर हे वाद्य सुरुवातीला फक्त काश्मीर पुरतंच सीमित होतं. सुफी पंथीयांच्या संगीताला, गायनाला संतूरची साथ असायची. तेवढ्यापुरतंच ते मर्यादित होतं. पण संतूरला काश्मीरच्या बाहेर काढून त्याला केवळ भारतातच नव्हे तर संपूर्ण जगात लोकप्रियता मिळवून देण्याचं श्रेय फक्त आणि फक्त शिवकुमारजींचं!

शिवकुमारजींच्या रक्तातच संगीत होतं. वडील बनारस घराण्याचे मोठे गायक आणि कलाकार. सुरुवातीला उत्कृष्ट तबला वाजवणारे पंडितजी नंतर संतूर वादनाकडे वळले ते कायमचेच! नुकत्याच सहा फेब्रुवारी २०२२ ला लता मंगेशकर गेल्या आणि सूर निमाले आणि आता परवा १० मे रोजी पं शिवकुमारजी गेले आणि संतूर अबोल झाली. मला गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर आणि पं शिवकुमार शर्मा यांच्यात काही साम्यस्थळे आढळतात. ती अशी दीनानाथ मंगेशकर यांच्या निधनाच्या वेळी त्यांनी लतादीदींच्या हातात आपली चिजांची वही आणि तंबोरा सोपवला आणि एक फार मोठी जबाबदारी तिच्यावर सोपवली. तिने आपलं आयुष्य गायनकलेसाठीच समर्पित करावं असंच जणू ते सांगत होते. लतादीदींनी आपल्या पित्याने सोपवलेली ही जबाबदारी किती सुंदर पद्धतीने निभावली हे सगळं जग जाणतं. गाणं आणि लता मंगेशकर या जणू एकाच नाण्याच्या दोन बाजू झाल्या. लता नावाची ही सुरांची वेल गगनाला जाऊन पोहोचली आणि रसिक त्या सुरांच्या वर्षावात चिंब न्हाऊन निघाले.

पं शिवकुमार यांच्या वडिलांनीही त्यांच्या हातात संतूर हे वाद्य दिलं आणि हे वाद्य तू शिक, लोकप्रिय कर असंच जणू सांगितलं. पंडितजींनी वडिलांची आज्ञा शिरोधार्य मानून संतूरच्या तारांवरून हात फिरवायला सुरुवात केली आणि संतूरमधून शुद्ध, निर्मळ सुरांच्या लडींची बरसात होऊ लागली. रसिक त्यात चिंब भिजले.

लता दीदी सुमारे साडेसात दशकं गात होत्या आणि पंडितजींची संगीत कारकीर्दही जवळपास तेवढीच. दोघांनीही संगीत जगभर पोहोचवलं. दोघंही श्रेष्ठ कलाकार. एकाच्या गळ्यात जादू तर दुसऱ्याच्या हातात. सूर दीदींच्या गळ्यात सौंदर्य घेऊन बाहेर पडत तर शिवकुमारजींच्या संतूरमधून ते सौंदर्य घेऊन प्रकटत. सुरांचा वर्षाव रसिकांवर सारखाच व्हायचा. अंगावर प्राजक्ताचा सडा पडावा, सगळं वातावरण त्या सुरांच्या सुगंधांनी मोहरून जावं तशी जादू व्हायची. श्रोते मंत्रमुग्ध व्हायचे.

मी संगीताचा जाणकार नाही. शास्त्रीय संगीत तर मला अजिबात कळत नाही. पण जे मंत्रमुग्ध करतं, सगळं विसरून जायला लावतं ते संगीत उत्तम असं मला वाटतं. मग त्यासाठी संगीताचे जाणकार असण्याची आवश्यकता नाही. या सगळ्या महान कलाकारांच्या संगीतात ती जादू होती. ते ऐकताना मनुष्य देहभान विसरून जायचा. म्हणूनच संगीत हे आपल्याला परमेश्वराशी जोडतं. पं शिवकुमारजी म्हणायचे की संगीत केवळ करमणुकीसाठी नाही. ते आपल्या आत्म्याला परमात्म्याशी जोडतं. म्हणूनच त्याची साधना करत राहिलं पाहिजे. पं शिवकुमारजी यांची संतूरच्या सुरांवर हुकूमत होती पण शेवटपर्यंत ते स्वतःला साधकच समजत होते.

जो साधक समजून आराधना करत राहतो, त्यालाच कलेची देवता प्रसन्न होते. याशिवाय संगीतामध्ये सृजनशीलता अत्यंत महत्वाची असते. याच सृजनशीलतेचे नवनवीन प्रयोग आपल्या संतूर वादनातून ते करत राहिले. रसिकांना भरभरून देत राहिले.

काही कलाकारांनी एवढी प्रचंड साधना केली की ते कलाकार आणि ते वाजवीत असलेली वाद्यं यांच्याशी त्यांचं नाव जे निगडित झालं ते कायमचं. शहनाई म्हटलं की आपल्याला आठवतात ते बिस्मिल्लाखां, सतार म्हटली की आठवतात पं रविशंकर, तबला म्हटलं की उस्ताद झाकीर हुसेन, अल्लारखां, व्हायोलिनचं नाव काढताच प्रभाकर जोग आठवतात. या सगळ्या कलाकारांची आयुष्यभराची तपश्चर्या या वाद्यांशी निगडित आहे. अशीच संतूरची साधना पं शिवकुमार शर्मा यांनी अखेरपर्यंत केली.

संतूर आणि पं शिवकुमार शर्मा या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू झाल्या. संतूर वादनासाठी त्यांना जगभर लौकिक मिळाला तरी त्यांचे पाय सदैव जमिनीवर होते. कमालीची विनम्रता, ऋजुता आणि साधेपणा हे त्यांचे गुण त्यांचा मोठेपणा आणखी खुलवत होते.

पंडितजींच्या जीवनातला एक प्रसंग आहे. एकदा दिल्लीला कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांसमोर त्यांचा कार्यक्रम सुरु होता. पंडितजींचा जन्म जम्मू काश्मीरचा. त्यामुळे बऱ्याच वेळा ते आपल्या श्रोत्यांशी ‘ डोगरी ‘ भाषेतूनही संवाद साधत. शिवकुमारजी संतूर वाजवताना लाकडी छडीचा वापर करीत. तिथे उपस्थित असलेल्या एका जम्मू काश्मीरच्या विद्यार्थिनीने उत्सुकतेने त्यांना विचारलं की संतूरवर ठेवलेलं हे काय आहे? तेव्हा शिवकुमारजी डोगरी भाषेतच उत्तरले. ” ये अखरोट (अक्रोड) की लकडीसे बनायी जाती हैं और इसे कलम कहते हैं. ” हे सांगताना शिवकुमारजींच्या चेहऱ्यावर एक मिश्किल हसू होते. कारण विद्यार्थी आणि कलम (पेन) यांचा घनिष्ठ संबंध! तेव्हा कार्यक्रमाचे निवेदक चटकन म्हणाले, ” और पुरे विश्वमे यही एक कलमधारी हैं… ” आणि हे खरेच होते. संतूर म्हणजे पंडित शिवकुमार शर्मा हे समीकरण होते.

काश्मीरला धरेवरचा स्वर्ग म्हटलं जातं. निसर्गानं मुक्त हस्तानं काश्मीरवर सौंदर्याची उधळण केली आहे. तेच काश्मीरचं सौंदर्य लेऊन हा लावण्याचा गाभा प्रकटला. आपल्याकडे संतांनी विठ्ठलाला ‘ लावण्याचा गाभा ‘ म्हटलं आहे. पं शिवकुमार म्हणजे त्यांच्या भक्तांसाठी हाच लावण्याचा गाभा होते. पं शिवकुमारजी म्हणजे मला सौंदर्ययात्री वाटतात. रेशमी सोनेरी, अंजिरी रंगाचा कुर्ता. चेहऱ्यावर अनिर्बंध रुळणारे कुरळे केस आणि मनाचं सौंदर्य प्रतिबिंबित करणारा चेहरा. ते जेव्हा संतूर वाजवायचे तेव्हा सौंदर्याची जणू दोन रूपे प्रकट व्हायची. त्यांच्या सुरातलं सौंदर्य आणि स्वतः त्यांचं मूर्तिमंत सौंदर्य. ते आपल्या कलाविष्कारात मग्न असताना स्वतः तर देहभान हरपून जायचे पण पंचाईत व्हायची ती श्रोत्यांची. पंडितजींकडे पाहावं की त्यांच्या सुरांकडे लक्ष द्यावं यातच रसिकांचा गोंधळ व्हायचा. एकाच वेळी डोळे आणि कान तृप्त व्हायचे. पंडितजींची संगीत समाधी लागलेली असायची आणि रसिकांची श्रवणसमाधी! कुरूपता या माणसाला मंजूरच नव्हती! मग ती कुठलीही असो.

पं शिवकुमारजींवर बोलता बोलता मला आठवले रवींद्रनाथ टागोर. टागोरही अत्यंत देखणे व्यक्तिमत्व लाभलेले महान कलाकार, शिक्षणतज्ज्ञ, संगीतकार, नाटककार, लेखक सारे सारे गुण सामावलेले अष्टपैलू व्यक्तिमत्व. त्यांच्याही अंगात रेशमी सोनेरी, अंजिरी कुर्ता. तेही सौंदर्याचे उपासक आणि पूजक होते. असं सांगितलं जातं की टागोरांना ‘ गुरुदेव ‘ ही उपाधी प्रथम महात्मा गांधींनी दिली आणि गांधीजींना ‘ महात्मा ‘ ही उपाधी प्रथम टागोरांनी दिली. दोघेही एकमेकांचे चाहते होते.

एकदा महर्षी रजनीशांनी आपल्या व्याख्यानात गांधीजी आणि टागोरांच्या भेटीचा एक प्रसंग सांगितला होता. गांधीजी एकदा टागोरांकडे राहायला गेले होते. गांधीजी कुठेही असले तरी आपले संध्याकाळचे फिरणे कधीच चुकवीत नसत. ते फिरायला निघाले तेव्हा रवींद्रनाथ म्हणाले, ” चला, मीही येतो तुमच्याबरोबर. तेवढ्याच गप्पा होतील. ” रवींद्रनाथ आरशासमोर उभे राहून आपले केस विंचरू लागले. कपडे ठाकठीक करू लागले. इकडे गांधीजी त्यांची वाट पाहत कंटाळले होते. गांधीजी त्यांना म्हणाले, ” आता या वयात कशाला पाहिजे एवढा नट्टापट्टा? कोण तुमच्याकडे पाहणार आहे? “

तेव्हा रवींद्रनाथांनी दिलेले उत्तर अतिशय सुंदर आणि त्यांची सौंदर्यदृष्टी स्पष्ट करणारे आहे. ते म्हणाले, ” कोणी पाहणार आहे म्हणूनच आपण सुंदर राहायचे का? आपण सुंदर राहिलो तर आपल्या मनाला तर चांगले वाटतेच पण समोरच्या पाहणाऱ्या व्यक्तीलाही आनंद होतो. मी अस्वच्छ राहिलो, कुरूप राहिलो तर त्यामुळे समोरची व्यक्ती प्रसन्न होणार नाही. तिच्या मनाला दुःख होईल. माझ्या मते कुरूपता म्हणजे हिंसा आणि सुंदरता ही अहिंसा! आयुष्यभर अहिंसेचे पुजारी राहिलेल्या गांधीजींनी कुरूपता म्हणजे हिंसा आणि सौंदर्य म्हणजे अहिंसा अशी आगळीवेगळी हिंसा आणि अहिंसेची व्याख्या प्रथमच ऐकली असावी.

नुसतेच सत्याचे उपासक असण्यापेक्षा ‘ सत्यम शिवम सुंदरम ‘ चे उपासक असणे कधीही चांगले हेच जणू रवींद्रनाथांना त्यांना सांगायचे होते.

पं शिवकुमार शर्मा यांनीही आयुष्यभर ‘ सत्यम शिवम सुंदरम ‘ ची उपासना केली. ‘ शिव ‘ तर त्यांच्या नावात होतेच! शिव आणि हरी (हरिप्रसाद चौरासिया) एकत्र आले तेव्हा अतिशय सुंदर सुमधुर चित्रपट संगीत प्रकटले. अनेक चित्रपटातून हा ‘ सिलसिला ‘ शास्त्रीय संगीताचे रूप घेऊन रसिकांपुढे आला आणि रसिकांना तो प्रचंड आवडला. आणि शिवकुमारजींच्या संतूरबद्द्दल तर काय बोलावं! ज्याच्यातून शास्त्रीय संगीत निघणे शक्य नाही अशा संतूर या तंतुवाद्याला जागतिक स्तरावर त्यांनी शास्त्रीय संगीताचे अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.

संतूर हे वाद्य ‘ सुफियाना मौसिकी ‘ म्हणजे सुफी पंथात ईश्वराची साधना करण्यासाठी वापरले जायचे. त्यालाच ‘ शततंत्र वीणा ‘ असेही मूळ नाव होते त्याला पंडितजींनी जगभर प्रतिष्ठा मिळवून दिली. संगीताच्या रक्तात असलेल्या ईश्वरी देणगीला त्यांनी अखंड साधनेची जोड दिली. म्हणूनच हे यश ते मिळवू शकले. आपल्या यशाबद्दल बोलताना ते जे म्हणतात ते सगळ्यांनीच लक्षात ठेवण्यासारखे आहे.

ते म्हणतात, ” *तुमच्या आयुष्यात सर्वाधिक महत्वाचे काय असेल, तर ते आहे अपयश. कारण त्यामुळेच तुमचा प्रवास यशाकडे सुरु होतो. * ” कोणतीही माणसे उगाचच मोठी होत नाही. अपयशाने निराश न होता, खचून न जाता आपली वाटचाल सुरु ठेवायची असते. आपले ध्येय कधीही दृष्टीआड होऊ द्यायचे नाही हेच पं शिवकुमारजी जणू आपल्याला सांगतात.

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “युद्धाय कृतनिश्चय:!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

डिसेंबर, १९७१. कितीतरी महिन्यांपासून होणार होणार म्हणून गाजत असलेल्या भारत-पाक युद्धाचा बिगुल फुंकला गेला.

१९६८ मध्ये सैन्यात दाखल झाल्यावर त्यांना रेजिमेंट मिळाली ती दी डेक्कन हॉर्स. त्यांच्या मागच्या दोन तीन पिढ्या याच रेजिमेंटमधून लढल्या होत्या. ही रेजिमेंट यावेळीही युद्धक्षेत्राच्या अगदी समीप तैनात होती. नव्याने दाखल झालेले अधिका-यांचे बाहू तर फुरफुरत होते… युद्धात शौर्य गाजवायला मिळणार याचा आनंद होता! पण या तरुण लष्करी अधिका-याच्या या आनंदावर काहीसे विरजण पडले, असे म्हणावे लागेल.

नोव्हेंबर महिना होता. यांना महाराष्ट्रातल्या अहिल्यानगर (आधीचे अहमदनगर) येथे स्थापन होणार असलेल्या लष्करी केंद्राच्या कर्तव्यावर धाडण्यात आले. मेजर आर. डी. लॉ साहेब प्रमुख होते. त्यांच्या सोबत कॅप्टन ए. के. भाटिया साहेब सेकंड-इन-कमांड होते. आपल्या कथानायकास इथे लेफ्टनंट म्हणून जबाबदारी देण्यात आली. काही दिवसांच्या रणगाडा विशेष प्रशिक्षणानंतर १३ नोव्हेंबर, १९७१ रोजी राजस्थान सीमेवर जाण्याचे आदेश मिळताच आपले नायक अत्यंत आनंदित झाले! जंगी निरोप समारंभ झाला… चार्ज ऑफ द लाईट ब्रिगेड हे लष्करी गीत वाजवण्यात येत होतं… त्यामुळे वातावरण एकदम रोमांचक बनले होते… आता युद्धावर जायला मिळणार याचा आनंद होताच… पण निरोप देण्यासाठी घरचे कुणी नव्हतं याचं काहीसं वैषम्य होतंच! मात्र दुसरे एक युवा अधिकारी किशोर बडबडे साहेब यांचे कुटुंबीय खास पुण्यावरून अहमदनगरला आले होते.. त्यांना निरोप द्यायला… जी त्यांची दुर्दैवाने शेवटची भेट ठरणार होती! पाचव्या दिवशी हे रणगाडा सैन्य जोधपूर-पोखरण येथे पोहोचले आणि त्यांना जैसलमेर येथे लोंगेवाला येथे युद्धात सहभागी होण्यासाठी पाठवले जायचे ठरले होते. तोवर युद्ध-सराव जोरात केला जात होता… रणगाडे तयार केले जात होते… आता फक्त आदेशाची प्रतीक्षा होती.

पण आपल्या कथानायकाच्या या युद्ध निश्चयात एक मोठीच समस्या आली… पोटाच्या विकाराने भयंकररीत्या डोके वर काढले. वैद्यकीय तपासणीअंती यांना जोधपूरच्या लष्करी रूग्णालयात भरती करावे लागले… अर्थात या शूर वीराची याला अजिबात तयारी नव्हती… पण वरिष्ठ अधिका-यांनी ठाम नकार दिला!

अगदी अनिच्छेनेच साहेबांनी हा आदेश स्वीकारला आणि उपचारांसाठी रुग्णालयात दाखल झाले… पण संपूर्ण लक्ष युद्धभूमीकडे लागून राहिलेले… आणि बातमी आली… पाकिस्तानी रणगाडे भारतीय हद्दीत घुसले आहेत! लोंगेवालाजवळ जोरदार धुमश्चक्री सुरु आहे… आपले लोक युद्धात आहेत आणि मी असा इथे रुग्णालयात… हे काही मनाला पटेना.. साहेबांनी मनाशी ठरवले… रूग्णालयातील सर्वांची नजर चुकवून रुग्णाचा गणवेश काढला… लष्करी गणवेश चढवला… आणि रुग्णालयातून पळ काढला… कुणालाही न सांगता! रुग्ण बेपत्ता झाल्याचे लक्षात येताच मोठा गहजब झाला… आणि संबंधित लष्करी अधिका-याने युद्धाच्या वातावरणात लष्कर सोडून पलायन केल्याचा समज झाला… तसा रिपोर्टही तयार झाला! हा मोठाच गुन्हा! ६ डिसेंबर, १९७१. साहेबांनी जोधपूर बाहेर पडणारा रस्ता धरला… एक तीन चाकी वाहन मिळाले… त्यात स्वारी स्वार झाली. पुढे बस आणि त्याहीपुढे जाऊन जैसलमेरकडे जाणारी रेल्वे धरली… त्यादिवशी दुपार झाली जैसलमेरमध्ये पोहोचायला. रेल्वे स्टेशनवर तैनात लष्करी अधिका-याने यांना एका आर्मी ट्रकमध्ये बसवून दिले… आणि ट्रक लोंगेवाला पोस्टवर पोहोचला. तिथे मोठा संघर्ष होऊन गेला होता. कितीतरी लष्करी वाहने, रणगाडे जळालेल्या अवस्थेत पडलेले होते. एक पाकिस्तानी रणगाडा अजूनही जळतच होता… हे साहेब त्या रणगाड्यापाशी उभे असताना त्यांना कॅप्टन अर्जुन सिंग साहेबांनी पाहिले. त्यांना आश्चर्य वाटले… त्यांना सारी हकीकत सांगितल्यावर त्यांनी विचारले… तुमची तुकडी कुठे आहे? त्यावर या साहेबांकडे काहीच उत्तर नव्हते. युद्धाच्या धामधुमीत काही संपर्कही साधणे अवघड होते. जी. एस. बावा साहेबांनी यांना जैसलमेर वाळ्वंटात असलेल्या एका पाणी भरण्याच्या ठिकाणापर्यंत जाणार असलेल्या ट्रकमध्ये कॅप्टन ए. एस. क्लेर साहेबांसोबत बसवून दिले.. या ट्रक मध्ये एक बंदी पाकिस्तानी सैनिक होता.. त्याला घेऊन ट्रक निघाला होता! सीमेवर अगदी पुढे तैनात असलेल्या १२, इन्फंट्री डिविजनच्या हेडक्वार्टर मध्ये साहेब पोहोचले… तेथे मेजर जनरल आर. के. खंबाटा साहेब, ब्रिगेडीअर ई. एन. रामदोस साहेब होते.. त्यांना या युद्धासाठी रूग्णालयातून पळून आलेल्या सैनिक अधिका-याचे कौतुक वाटले. त्यांनी पुढे जाणार असलेल्या गोरखा रायफल्ससोबत जाण्याची व्यवस्था लावून दिली… पाकिस्तानचा आपण पकडलेला एक रणगाडा चालवत नेण्याची संधी मिळाली! ठरलेल्या जागी पोहोचल्यावर गोरखा रायफल्सच्या वरिष्ठ अधिका-यांनी या साहेबासोबत दोन जवान दिले आणि यांची स्क्वाड्रन शोधायला पाठवले. संध्याकाळ झाली होती… हे तिघे एका गन पोझिशनपर्यंत पोहोचताच तेथील सजग पहारेका-याने यांना अटक केली… पण ओळख पटवणारी कागदपत्रे होती म्हणून बचावले! तिथे कर्तव्यावर असलेल्या कॅप्टन एच. सी. हुडा साहेबांनी यांना ओळखले… त्यांचा यांच्या कुटुंबाशी परिचय होता! रात्री मुक्काम आणि सकाळी नास्ता झाल्यावर यांना पुढे जाण्याची परवानगी दिली… सकाळी काही वेळातच या साहेबांना त्यांच्या स्क्वाड्रनची पाच वाहने दिसली… अत्यानंद झाला! चुकलेलं वासरू कळपात परतलं होतं जणू. साहेबांनी एका रणगाड्याचा ताबा घेतला… आणि पुढे निघाले… आणि त्यांच्या ताफ्यावर पाकिस्तानी विमानांनी हल्ला चढवला… हा हल्ला परतवून लावण्यात आला! मेजर लॉ साहेबांनी वायरलेसवर मेसेज केलेला असताना त्यांना या साहेबांनी ‘रेडी’ असे उत्तर दिले… यांचा आवाज ऐकून तर साहेबांना धक्काच बसला… हा तर रुग्णालयात भरती होता… इथं कसा पोहोचला… साहेब म्हणाले एवढा हल्ला झाल्यावर मला भेट! तो हल्ला व्यवस्थित झाला… कारवाई उत्तम झाली! साहेबांसमोर हे साहेब उभे राहिले… साहेबांनी सर्व हकीकत जाणून घेतली… मिलिटरी हॉस्पिटलशी संपर्क साधला… आणि लेफ्टनंट वेद प्रकाश दहिया यांच्याविरोधात ‘लष्करातून पलायन’ केल्याचा आरोप मागे घेतला जाईल, अशी व्यवस्था केली… रूग्णालयातून डिस्चार्ज दिला गेल्याचे प्रमाणपत्र तयार करायला लावले… सांगितले… रुग्ण बरा होऊन लढाईमध्ये आलाय!

दहिया साहेबांनी पुढे कित्येक दिवस झालेल्या सर्व मोहिमांमध्ये पुढे राहून हिरीरीने भाग घेतला… रणगाडे घेऊन अगदी पाकिस्तानी भागांत खोलवर तब्बल ५४ किलोमीटर्सपर्यंत मुसंडी मारली. दरम्यान कुमाऊ बटालियनमध्ये कर्तव्यावर असलेल्या सख्ख्या भावाची कॅप्टन वाय. ई. एस. दहिया यांची भेट झाली… पुढे दोघा भावांनी मिळून पाकिस्तानी सैन्यावर हल्ल्याच्या मोहिमेत एकत्रित भाग घेतला… कॅप्टन वाय. ई. एस. दहिया साहेबांना मेन्शन-इन-डिसपॅच ने गौरवण्यात आले.

जोधपूर येथील रुग्णालयातून पळ काढीत थेट युद्धभूमीवर पोहोचून भारत मातेच्या रक्षणार्थ प्राण पणाला लावणा-या दहिया साहेबांची कहाणी अतिशय रोमांचक आणि स्फूर्तीदायक आहे… या अशा बहादूर सैनिकांमुळेच देश सुरक्षित हातांत आहे.

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री दिवाकर बुरसे

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘मकर संक्रांति…’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

– – – कालचक्राच्या तेजोरेषेवर उमटलेली मंगललिपी_

१४ जानेवारी… प्रतिवर्षी, न चुकता याच दिवशी सूर्यनारायण आपला मार्ग बदलतो. धनुराशीच्या परिभ्रमणातून मुक्त होऊन तो मकर राशीत प्रवेश करतो. आज बुधवार, माघमासातील षट्तिला एकादशी. दक्षिणायनाच्या तमोमय सावल्या मागे पडायला लागून उत्तरायणाच्या तेजस्वी प्रभेने सृष्टी नवचैतन्याने पुलकित होते. ही केवळ खगोलीय संक्रांती नव्हे; ही भारतीय जीवनतत्त्वज्ञानाची, ऋतुसंवेदनशील संस्कृतीची मंगलघोषणा आहे!

*खगोलसिद्धांत आणि ऋतुनियती*

पृथ्वीचा अक्ष २३. ५ अंशांनी झुकलेला आहे. या सूक्ष्म विचलनातूनच ऋतूंची महाशृंखला जन्मास येते. हे भाग्य आपल्या सौरमालेतल्या केवळ पृथ्वीवासिनांच उपभोगता येते. सूर्याचे दक्षिणाभिमुख गमन म्हणजे दक्षिणायन, म्हणजे तमातील प्रवास. तर २१ डिसेंबर पासून आरंभ होणारे उत्तरायण, म्हणजे प्रकाशाभिमुख गमन. मकरसंक्रांती हा विशेष योग. आता यापुढे दिनमान दीर्घ होते, रात्र संकुचित होते. तमोगुणाचा क्षय आणि सत्त्वगुणाची वृद्धी, हा सृष्टीचा सनातन धर्म.

*भूमाता, कृषिसंस्कृती आणि धान्यवैभव*

मकरसंक्रांती ही भूमातेच्या उदरात दडलेल्या समृद्धीची आरती आहे. शेतांमध्ये ज्वारी, हरभरा, गहू इ. धान्यांची पुष्ट कणसे लहरत असतात. वावरात बसून आगटीत भाजलेला शाळूचा हुरडा हवेत खरपूस, रसना चाळवणारा सुगंध पसरवतो, आणि तरुणाईच्या हर्षोल्हासात ऋतू आपले अस्तित्व प्रकटवतो. भाजलेला लिंबोर (गव्हाच्या भाजलेल्या लोंब्या) आणि हरभऱ्याचे घाटे, सर्वांनी एकत्र बसून, हसतखेळत खाणे हे ग्रामीण जीवनातील सामूहिक आनंदाचे प्रतीक आहे.

उसाच्या रसातून सिद्ध झालेला गूळ म्हणजे सूर्यतेजाचे सघन मूर्तरूप. तीळ – एक अतिसूक्ष्म तैलबीज, पण उष्णता, स्निग्धता आणि ऐक्य यांचा अमृतकुंभच. शिशिर ऋतू शी संघर्ष करण्यासाठी निसर्गाने मानवाला दिलेले दिव्य रसायन आहे.

*ग्रामीण जीवनातील संस्कार आणि संक्रांतोत्सव*

गावाच्या प्रभाती संक्रांतीचे रूप अलौकिक असते. गोमयाने सारवलेल्या अंगणात रेखाटलेल्या रांगोळ्यांतून सप्ताश्वरथरूढ सूर्य, धान्यांची कणसे, ओंब्या, लोंब्या, काही ताठ उभी तर काही किंचित झुकलेली तृणपाती, आकाशात भ्रमणारे रंगीबेरंगी पतंग सजीव होतात. देव्हाऱ्यात आदित्य-नमस्कार, आणि अंतःकरणात प्रकाशाची आराधना होते. पुजेत कुंभाराने आणून दिलेल्या सुगडांना हळदकुंकू लावून, त्यात उसाचे कर्वे, पिकलेली आंबटगोड बोरे, बिब्याची फळे, हरभऱ्याचे घाटे, गव्हाच्या लोंब्या इ. वस्तू भरायच्या. तोंडावर पणत्या ठेऊन, त्याला सुताचे दोरे गुंडाळून ती सुगडे पुजायची.

*साखरेची आभूषणे व भेटवस्तूंची लयलूट*

महाराष्ट्रात नववधू, गर्भवती स्त्रिया आणि बालके यांना हलव्याची आभूषणे लेववून त्यांचे कौतुक केले जाते. हा हलवा म्हणजे जीवनाच्या नव्या अंकुरांना दिलेले अश्वासक, संरक्षक कवचच जणू! समाजाच्या सामूहिक ममतेचा आणि सौभाग्यकामनेचा सुस्वर उच्चार! मातृत्व, सुपीकता आणि ऐहिक-मंगलता या संकल्पना येथे एकरूप होतात.

महाराष्ट्रात संक्रांतीच्या दिवसांत अजून एक वैशिष्ठयपूर्ण प्रथा आहे. सुहासिनींचा हळदीकुंकवाचा सोहळा. हा संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत चालू राहतो. हा स्त्रीजीवनाच्या आपुलकीचे, सौभाग्याच्या साखळ्यांचे आणि सामूहिक आनंदाचे लोभस दर्शन असते. मृदू पावलांनी, ओठांवर स्मित घेऊन स्त्रिया एकमेकींच्या उंबरठ्यांवर येतात. यजमानीणबाई त्यांच्या ओट्या भरतात—जणू शुभेच्छांचे धान्यच पदरात ओततात. तिळगुळाच्या गोडव्याने संवाद मधुर होतो, हलव्याच्या उबेत मायेचा ओलावा मिसळतो.

एखादी छानशी, संसारोपयोगी भेटवस्तू हातावर ठेवली जाते आणि या मंगल देण्याघेण्याला ‘वाण लुटणे’ असे अर्थगर्भ नाव लाभते. लढवय्या मराठ्यांच्या परंपरेतून जन्मलेला हा शब्द येथे रणाचा नाही, तर ऋणानुबंधांचा उद्घोष करतो. ही लूट असते—प्रेमाची, सौभाग्याच्या कामनांची, आणि नात्यांच्या बळकटीची. तलवारीऐवजी येथे मृदू हात उचलले जातात, विजयाचे प्रतीक म्हणून नाही, तर माणुसकीच्या, ऐक्याच्या आणि स्त्रीसौख्याच्या मंगल जपासाठी.

अशा प्रकारे संक्रांतीच्या या सोहळ्यात स्त्रीजीवनाचा अंतःप्रवाह उजळतो—परंपरा, संवेदना आणि संस्कार यांच्या संगमातून मराठी संस्कृतीचे एक नाजूक, पण तेजस्वी रूप प्रकट होते.

*भोगी : अन्नब्रह्माचा महोत्सव*

संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी अवतरते. स्वयंपाकघरात साकारलेला ब्रह्मयज्ञ. बाजरीच्या तीळ लावलेल्या भाकऱ्या, वांगी, गाजरे, मटार, पावटा यांची लेकुरवाळी भाजी, तांदूळ-मुगाची खिचडी, त्यावर शुभ्र खोबरे – कोथिंबिरीची भुरभूर आणि वरून अन्न शुद्धीची संतत धार! ताक, लोणी, तीळ -दाण्यांची चटणी, पापड असा षड्रसयुक्त आहार ऋतुनुकूल, शरीरबलवर्धक आणि सत्त्वप्रधान असतो. असे भोजन म्हणजे मातृस्नेहाचा रसास्वाद!

भारतातील विविध प्रांतांतही हाच भाव वेगवेगळ्या पाकसंस्कृतींत प्रकटतो. दक्षिणेत पोंगल, उत्तरेत लोहडी, पश्चिमेत उंधियू, पूर्वेत भोगाली बिहू. धान्य, डाळी, भाज्या, गूळ, ताक, लोणी, तूप या सर्वांतून अन्नब्रह्माची उपासना घडते.

*लोकजीवन, क्रीडा आणि नादसंस्कृती*

संक्रांतीच्या दिवशी नभांगण चंचल पतंगांनी गजबजते तेव्हा, भूमीवर आनंदाच्या लाटा उसळतात. कबड्डी, कुस्ती, खो-खो, बैलगाडा शर्यती अशा क्रीडांप्रकारांतून शौर्य, बल आणि संघभावना व्यक्त होते.

ओव्या, भारुडे, लावण्या, भलरीगीते, सुगीगीते अशी लोकगीते ऋतूंच्या शब्द-नादरूप अनुभूती आहेत. ढोलकीचा ताल, तुणतुण्याचा टणत्कार, हलगीची थाप शिशिरऋतूच्या शीतलतेवर उष्णतेची शिंपण करतात.

*कृष्णवस्त्रे, वेशभूषा : यामागचे विज्ञान आणि इतिहास*

महाराष्ट्रात संक्रांतीला काळी वस्त्रे परिधान करण्याची परंपरा आहे. काळी वस्त्रे सूर्याची उबदार किरण अधिक प्रमाणात शोषून घेतात. त्यामुळे शीतापासून संरक्षण होते ही त्यामागील भौतिकशास्त्रीय संकल्पना. तथापि, या कृष्ण वस्त्र परिधान करण्यामागे एक इतिहासाची वेदनाही अंतरी ठसठसत असते.

पानिपतच्या तिसऱ्या संग्रामातील (सन १७६१) मराठ्यांचा याच संक्रांतीच्या दिवशी झालेला घोर पराभव! मराठ्यांचे हे केवळ सैनिकी अपयश नाही, तर तो संपूर्ण समाजमनावर उमटलेला खोल घाव आहे. त्या दुःखद स्मृतीचा, पण त्याच वेळी स्वाभिमानाचा रंग म्हणजे कृष्णवर्ण. दु:ख गिळून जीवनोत्सव साजरा करण्याची मराठी मानसिकता संक्रांतीच्या दिवशी या कृष्णवर्ण वस्त्रांतून व्यक्त होते.

*पौराणिक संदर्भ*

महाभारतीय महायुद्धात घायाळ झालेल्या पितामह भीष्माचार्यांनी उत्तरायणाची प्रतीक्षा करून देहत्याग केला, म्हणून हा काळ पुण्यप्रद मानला जातो. षट्तिला एकादशीला तीळस्नान, तीळदान, तीळहोम यांना विशेष महत्त्व आहे. सूर्यदेवाची उपासना म्हणजे तेज, आरोग्य आणि दीर्घायुष्याची कामना.

*संगीतातील ऋतु-प्रहर- स्वरसौंदर्ययुक्त संक्रात*

भारतीय शास्त्रीय संगीतात ऋतु आणि प्रहर यांचे नाते सनातन आहे. मकरसंक्रांतीच्या ब्रह्ममुहूर्तात राग भटियार, बैरागी, भैरव आपल्या गंभीर, स्थिर, सात्त्विक स्वरांनी वातावरण पवित्र करतात. हे राग म्हणजे उगवत्या सूर्याचे नादावतार! दिवसाच्या उत्तरार्धात आणि रात्रिप्रहरी भूप, यमन, शिवरंजनी यांसारखे राग आपापल्या समयमर्यादेत निसर्गाशी संवाद साधतात.

*समारोप : उत्तरायण अंतर्मनाचे*

मकरसंक्रांती म्हणजे केवळ सूर्याचे मकरसंक्रमण नव्हे; ते मानवाच्या चेतनेचे उत्तरायण आहे. तमातून तेजाकडे, शैत्यातून उष्णतेकडे, विसंवादातून माधुर्ययुक्त सुसंवादाकडे नेणारी ही पर्वणी आहे. निसर्ग, कृषी, अन्नधनधान्य, इतिहास, स्वर, नाद ताल आणि समाज, या सर्वांचा समन्वय येथे साकारतो.

सूर्य जसा उत्तराभिमुख होतो, तसाच मानवाचा अंतःप्रवाह सत्त्व, श्रम आणि सद्भावनेकडे प्रवाहित होवो, हीच मकरसंक्रांतीची मंगलकामना!

© श्री  दिवाकर बुरसे

१४ जानेवारी २०२६

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ शोभा जोशी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “जबरी पहाडिया – तिलका मांझी…” ☆ सौ शोभा जोशी ☆

 ‘स्वातंत्र्याशिवाय जगणे म्हणजे आत्म्याशिवाय शरीर होय ‘असं अमेरिकन फिलाॅसाॅफर खलिल जिब्राननी म्हटलं आहे. इंग्रजांनी आपल्या देशाच्या आत्म्यावरच घाला घातला होता. त्याला इंग्रजांच्याआधिपत्याखालून मुक्त करण्यासाठी म्हणजेच देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी जनजातीतील सुध्दा हजारो लोकांनी प्राणांचे बलिदान दिले. तिलका मांझी हा असाच एक जनजातीतील स्वातंत्र्य सेनानी ज्यानं देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी प्राणांचं बलिदान दिलं.

ईस्ट इंडिया कंपनीने बादशहा शाहआलमकडून बंगाल, बिहार व ओरिसा या प्रांतांची दिवाणीची सनद मिळविली. तो १८व्या शतकाचा उत्तरार्ध होता. त्या काळापर्यंत भारतीय राजे जनजातींकडून महसूल वसूल करित नसत. पण जनतेचे अधिकाधिक शोषण करण्यासाठीच इंग्रजांनी भारतीय जनतेवर जबरदस्त महसूल लादला. त्यामुळे त्या भागातील सर्व जमातीच्या लोकांनी इंग्रज सत्तेविरूध्द लढे दिले. इंग्रजांनी, भारताच्या पूर्व व दक्षिण भागातील प्रदेश सर्वप्रथम गिळंकृत केल्याने याच भागातील भारतियांनी सर्वप्रथम त्यांना विरोध केला. म्हणून या भागातील क्रांतीवीर आद्यक्रांतीकारक ठरतात. त्यातील तिलका मांझी हा इंग्रजांविरूध्द लढणारा पहिला क्रांतिकारक ठरला.

बिहारच्या, बंगालला लागून असलेल्या राजमहल व भागलपूरमधल्या पहाडातील संथाल जमातीचा तिलका मांझी हा एक बहाद्दूर, शूरवीर व कुशल संघटक होता. त्याने या प्रदेशातील हिंदू-मुस्लीमांसह अन्य जातींमधीलही लढवय्यांचे उत्तम संघटन करून इंग्रजी सत्तेशी प्राणपणाने टक्कर देऊन आपल्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.

तिलकाचा जन्म ११ फेब्रुवारी १७५० रोजी सुलतानगंज ठाण्याअंतर्गत तिलकपूर या गावी, संथाल जमातीतील मुर्मू समाजात झाला. डोंगर दर्‍यातील निवासामुळे त्याचे शरीर दणकट बनले होते. त्याच्या अंगी असलेल्या ताकदीमुळे त्याला जबरा पहाडिया म्हणत. परंपरागत शिकारीचा व्यवसाय असल्याने तो नेमबाजीत तरबेज तसेच धाडसी होता. त्याच्या अंगी एक अध्यात्मिक शक्ती होती. ती त्याला कशी प्राप्त झाली माहित नाही. पण तो जे म्हणेल तसेच घडून येई असं म्हणतात. त्याच्या सात्विक जीवनपध्दतीमुळे तरूणांचा त्याच्याकडे सतत ओढा असायचा. त्याच्या अंगी असलेल्या अध्यात्मिक शक्तीमुळे लोकांची त्याच्यावरची श्रध्दा वाढू लागली. कोणत्याही जाती धर्माच्या लोकांविषयी त्याच्या मनात भेदभाव नव्हता. लोकांचा छळ करणार्‍या इंग्रजांना आपल्या प्रदेशातून हाकलून द्यायचा त्याने दृढसंकल्प केला.

… भागलपूर मध्ये आपल्या संकल्पपूर्तीसाठी तो तरूणांच्या गुप्त सभा घ्यायचा. ‘ एकी हेच बळ ‘हे त्याला माहित होतं म्हणून आदिवासी हिंदू व मुसलमानांचे त्याने एक उत्तम संघटन केले. ते सर्व लोक लहानपणापासूनच निशाणबाजीत तरबेज होते. वनवासींची जमीन, शेती, जंगलं, झाडं यावर इंग्रजांनी अधिकार गाजवायला सुरूवात केली होती. इंग्रज, त्यांचे दलाल, जमीनदार, सावकार हे सर्व मिळून करीत असलेल्या शोषणाविषयी तिलकाने लोकांमध्ये जागृती निर्माण केली आणि इंग्रजांना आपल्या देशातून हाकलून लावायचे याविषयी त्यांची मने तयार केली.

गंगेच्या काठच्या प्रदेशातून मार्गो व तेलियागदी या दर्‍यांमधून येणारा जाणारा इंग्रजांचा खजिना लुटून गोरगरीबांच्यात वाटून टाकण्यास त्याने सुरूवात केली. तो अत्यंत निःस्वार्थी होता. सन १७७६ मध्ये आॅगस्टस क्वीवलॅंड राजमहलचा मॅजिस्ट्रेट म्हणून आला. त्यानंतर तो भागलपूरचा मॅजिस्ट्रेट झाला.

गंगा व ब्राह्मी नद्यांच्या दुआबातील जंगल तराईच्या प्रदेशात तसेच मुंगेर, भागलपूर व संथाल परगाण्यात तिलकाच्या इंग्रजांशी अनेक लढाया झाल्या. तिलका मांझी त्यांना पुरून उरला. त्याच्या नेतृत्वाखालील वनवासी इंग्रजांना भारी पडत होते. इंग्रजांनी रामगढ कॅम्पवर ताबा मिळवला होता. तिलकाने पहाडिया सरदारांना बरोबर घेऊन १८७८मध्ये इंग्रजांचा पराभव करून रामगढ कॅम्प मुक्त केला.

जानेवारी १७८४ रोजी तिलका मांझीने भागलपूरवर चढाई केली. एका ताडाच्या झाडावर चढून त्याने, घोड्यावरून जात असलेल्या क्लीवलॅंडच्या छातीवर बाण मारला. क्लीवलॅंड तात्काळ घोड्यावरून खाली पडला आणि लगेच मरण पावला. त्याच्या निधनाने इंग्रज सैन्य हबकून गेले आणि मार्ग सापडेल तिकडे पळून गेले.

 – तिलका मांझीचा विजय झाला. त्याचे सैन्य विजयाचा आनंद साजरा करत असताना रात्रीच्या अंधारात सर आयर कूट व पहाडिया सरदार यांनी मिळून तिलका मांझीच्या बेसावध सैन्यावर अचानक हल्ला केला. त्या लढाईत तिलका मांझीचे बरेच सैनिक मारले गेले आणि पुष्कळसे गिरफ्तार करण्यात आले. तिलका मांझी आपल्या उरलेल्या सैनिकांसह सुलतानगंजच्या डोंगरात आश्रयाला निघून गेला आणि पुढची योजना ठरवू लागला. नंतर काही महिने त्याचे सैन्य इंग्रज सैन्याला आणि पहाडिया सैनिकांना गनिमीकाव्याने लढून बेजार करत होते.

तिलका मांझीचा पाडाव कसा करावा या विचाराने सर आयर कूट संत्रस्त झाला होता. त्याने तिलकाचे आश्रयस्थान असलेल्या डोंगरांना वेढे दिले. त्यांना बाहेरची रसद मिळू दिली नाही. अन्नपाण्यावाचून तिलकाच्या सैनिकांचे हाल होऊ लागले. तेव्हा गनिमीकाव्याने लढणे सोडून त्याने इंग्रजांशी आमने – सामने लढायचे ठरविले. आपल्या सैन्यासह तो डोंगर उतरून खाली आला व निकराने लढू लागला. त्या लढाईत धोक्याने तिलका इंग्रजांच्या हाती सापडला. त्याला जेरबंद करण्यात आले. सर आयर कूट त्यामुळे आनंदाने बेहोश झाला. त्याने तिलका मांझीला दोरखंडाने बांधून चार घोड्यांकरवी भागलपूरपर्यंत रस्त्यावरून फरपटत नेले. त्याचे अंग अंग सोलून निघाले तरी तो जिवंत राहिला. सर आयर कूटने त्याला भागलपूरच्या एका झाडावर फाशी दिली. नंतर त्याचे प्रेत त्या वडाच्या बुंध्याशी बांधून त्याच्या छातीत मोठे मोठे खिळे ठोकले. अशाप्रकारे या महान आदिवासी नेत्याने स्वातंत्र्याच्या बलिवेदीवर आपल्या प्राणांची आहुती दिली.

– – – स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भागलपूरमधील त्या चौकाला ‘ तिलका मांझी चौक ‘ असे नाव देण्यात आले आणि त्या चौकात एक चबुतरा उभारून त्यावर तिलका मांझीच्या पुतळ्याची प्रतिष्ठापना करण्यात आली…… त्याचे नाव स्वातंत्र्याच्या इतिहासात अमर झाले.

– – १३ जानेवारी हा तिलका मांझीचा बलीदान दिवस आहे – –

©  सौ शोभा जोशी.

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “पाझरणारा पाषाण!!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

मेजर साहेबांनी हातातली रायफल खाली ठेवली… आणि ती वृद्धा आणि त्या तीन मुलींना आपले दोन्ही हात पसरवून एकत्र मिठीत घेतले… हिमालयाच्या कुशीत चार छोटी हिमशिखरे विसावली आहेत… असे ते दृश्य! या पाचही जणांच्या नेत्रांतून अश्रूंचा एक प्रवाह वाहू लागला… इथे शब्दांचे काहीही काम नव्हते. ती वृद्धा म्हणाली… ”बेटा! माझं उरलेलं सर्व आयुष्या तुला लाभो! आणि… हो… आमची ही कहाणी तू जगाला एक न एक दिवस जरूर सांग! ” मेजर साहेबांनी मानेनेच होकार दिला आणि साहेबांनी त्या चौघींना तिथून सुरक्षित पाठवण्याच्या सूचना त्यांच्या सहकारी सैनिकांना दिल्या… आणि डोळे पुसले! साहेबांच्या डोळ्यांची आणि आसवांची भेट या पूर्वी कधी झाली होती हे त्यांचे त्यांनाही स्मरत नव्हते. अगदी काहीच मिनिटांपूर्वी त्या सात नराधमांना यमसदनी धाडताना त्यांचे हात जराही थरथरले नव्हते! पण ती वृद्धा आणि तिच्यासोबतच्या त्या तीन असाहाय्य पिडीत कन्या पाहून साहेबांच्या पाषाणहृदयातून कारुण्याचा, ममतेचा एक निर्झर त्यांच्याही नकळत पाझरून गेला होता!

शत्रू एकदा निश्चित झाला की त्याला थंड डोक्याने संपवण्याचे प्रशिक्षण त्याला मिळालेले होते.. आणि ते त्याने नसानसांत भिनवून घेतले होते. त्यादिवशी त्याच्या नेतृत्वात एक-दोन नव्हे सात जण यमसदनी धाडले गेले होते… या कामात तो सर्वांच्या पुढे होता.

साधा सैनिक ते एन. एस. जी. कमांडो आणि पुढे लवकरच मेजर या पदापर्यंत पोहोचण्याचा त्याचा प्रवास अतिशय रोमांचक असाच आहे. केरळमधील एका लहानशा खेड्यातून एक सामान्य मनुष्य लष्करात भरती झाला… आणि त्याच्या पोटी आलेला हा निधड्या छातीचा पोरगा त्याच वाटेवर चालला… पण बापाच्या एक पाऊल पुढे!

जवान (लष्करी शिपाई) म्हणून कारकीर्द सुरु करून, शिक्षण पूर्ण करीत करीत, विविध परीक्षा देत देत साहेब अधिकारी बनले. National Security Guard (N. S. G.) मध्ये कमांडो बनणे हे आव्हानही त्यांनी पेलले. सल्ला देणारा देह कोणत्या पदावर आहे, त्यापेक्षा त्या देहाने जगाचा किती अनुभव प्राप्त केला आहे… यावर साहेब त्या देहाचा सल्ला प्रमाण मानत. एका चाळीस किलोमीटर्स धावण्यातच नव्हे तर अभ्यासक्रमाच्या सर्वच आघाड्यांवर साहेब क्रमांक एकवर होते. त्यादिवशी अडीचशे प्रशिक्षणार्थी जवानांचा जथा रात्रीच्या अंधारात चाळीस किलोमीटर्स धावण्याच्या स्पर्धेत धावण्यास सज्ज होता. साहेबांनी ही कामगिरी याआधीही पूर्ण करून दाखवली होतीच. या वेळी त्यांनी या उपक्रमात सहभाग घेतला नसता तरीही त्यांचा एकूणातला पहिला क्रमांक काही गमवला जाणार नव्हता. म्हणून त्यांनी अगदी शर्यत सुरु झाल्यावर काही मिनिटांतच शर्यतीत सोडून दिली. अडीचशे जवान पुढे निघून गेले. साहेबांच्या पेक्षा कनिष्ठ पदावर परंतू वयाने आणि अनुभवाने ज्येष्ठ असलेल्या एका सैनिकाने साहेबांशी संवाद साधला… आणि या पुढे निघून गेलेल्या जवानांपैकी एखादा तरी “तुम्ही चाळीस किलोमीटर्स शर्यत पूर्ण केली नाही… असं म्हणू शकेल असं म्हणत त्यांच्यातल्या कर्तृत्वाला आव्हानच दिले… शर्यत पूर्ण करणं म्हणजे काही फार कठीण बाब असते असं नाही… फक्त मागचा पाय पुढं टाकीत रहायचं… आणि शर्यत संपेपर्यंत हा क्रम थांबवायचा नाही! साहेबांनी या बोलण्यातलं मर्म जोखलं… आणि शारीरिक थकवा, वेदना यांच्याकडे साफ दुर्लक्ष करीत त्या रात्री ती चाळीस किलोमीटर्स धावण्याच्या शर्यतीची अंतिम रेषा प्रथम क्रमांकाने पार केली! पुढे देशभरात अनेक धाडसी कारवायांत भाग घेऊन पराक्रम गाजवला.

त्यांच्या लष्करी कारकीर्दीतला एक मोठा मैलाचा दगड म्हणजे तत्कालीन लष्कर प्रमुख जनरल एस. एफ. रॉड्रीग्ज साहेबांचे A. D. C. अर्थात साहाय्यक अधिकारी म्हणून जबाबदारी पार पाडणे!

१९८०-९० हे दशक भारतातल्या पंजाब राज्यातल्या दहशतवादी घटनांनी अक्षरश: धडधडा जळत होते. सुमारे ८ हजार दहशतवादी आणि कित्येक हजार पोलिस, लष्करी जवान, अधिकारी आणि सामान्य नागरिकांचे यात बळी गेले!

मेजर साहेबांना यावेळी पंजाबात कर्तव्यावर धाडण्यात आलं. सकाळी सकाळी एक खबर मिळाली… एका फार्म हाउसवजा घरात सहा दहशतवादी आहेत… साहेबांनी आपले दल सज्ज केले आणि साहेब त्वरेने निघाले. प्रचंड मोठे शेत शिवार. पण पिकं काढून मोकळं केलेलं. मध्यभागी एक दोन-अडीच मजली इमारत. या इमारतीच्या आसपास मात्र बारा-पंधरा फुट उंचीचे पीक… बहुदा जनावरांना चारा मिळावा म्हणून केलेली सोय. पण याच शेतात आज काही मानवी जनावरं दबा धरून बसणार होती… हे कुणास ठाऊक होतं?

साहेब त्या फार्म हाऊसपासून सुमारे दीडशे मीटर्सवर पोहोचले… त्या इमारतीपासून वीस मीटर्स अंतरावर सी. आर. पी. एफ. च्या दोन जवानांचे मृतदेह पडलेले… एक जवान अजूनही जिवंत होता… जखमी अवस्थेत विव्हळत पडून होता. त्या फार्म हाऊस मधून गस्तीवर निघालेल्या या जवानांवर अचानक हल्ला चढवण्यात आलेला होता. इतर जवानांनी या इमारातीला लांबून वेढा दिलेला होता… परंतू आतून अतिशय मोठ्या प्रमाणावर अचूक आणि मोठ्या क्षमतेचा गोळीबार होत असल्याने पुढे जाता येत नव्हते… मात्र इमारतीमधील दहशतवाद्यांना तिथून बाहेरही पडता येत नव्हते. स्थानिक पोलिस, सी. आर. पी. एफ. यांच्या जोडीला आता एन. सी. जी. ला पाचारण करण्यात आलं होतं!

मेजर साहेबांनी त्या इमारतीपर्यंत थेट पुढे न जाता दोनशी मीटर्स दूरवरून वळसा घालून पोहोचण्याची योजना आखली… साहेब ज्या बाजूने इमारतीच्या जवळ जाणार होते… त्या बाजूला त्या इमारतीला खिडक्या नव्हत्या! साहेब आणि त्यांचे दल त्या इमारतीच्या अगदी भिंतीपर्यंत पोहोचले… पण कसं कुणास ठाऊक… त्या दहशतवाद्यांनी इमारतीवरून उद्या घेऊन त्या दाट शेतात आश्रय घेतला! साहेब त्या इमारतीच्या तळमजल्यावरच्या खोल्यांत पोहोचले!

आत चूल पेटली होती… भात रटरटत होता… दूध उकळत होतं. चुलीपुढे बसलेल्या वृद्ध महिलेने आणि घरातल्या बाजांवर निपचित पडलेल्या तीन पोरींनी साहेबांच्या अशा आत घुसण्यावर काहीही प्रतिक्रिया नोंदवली नाही… जणू काही झालंच नाही… असा त्यांचा अविर्भाव होता! सैनिक इमारतीच्या छतावर गेले… तोच त्यांच्या दिशेने गोळीबार सुरु झाला… पण नेमक्या गोळ्या कुठून येत होत्या… हे कळायला काही मार्ग नव्हता… कारण उंच गवतामुळे दहशतवादीसुद्धा अंदाजेच गोळीबार करीत असावेत!

साहेबांनी मोक्याची जागा शोधली… त्या शेतातल्या सुमारे पाऊणशे मीटर्स अंतरावर त्यांना थोडासा धूर वर येताना दिसला… अर्थात दहशतवादी तिथ होते तर! साहेबांसोबत असलेल्या जवानांला त्याच्या हातात असलेले Rocket Launcher डागण्याजोगी स्थिती सापडत नव्हती. आहे त्या स्थितीत सरळ rocket डागले तर ते दीडशे मीटर्सवर गेल्यावरच फुटणार… म्हणजे जिथे हे दहशतवादी होते त्यांच्या पलीकडे जाऊन ते फुटणार होते… म्हणजे उपयोग फारसा होणार नव्हताच. अशा स्थितीत मेजर साहेबांनी स्वत: धोका पत्करला… rocket डागण्याचा अनुभव नसताना साहेबांनी launcher खांद्यावर घेतले… खांदा, पाय यांना दुखापत होण्याचा धोका होताच… साहेबांनी launcherचा कोन बदलला… ते सरळ न धरता आकाशाकडे काहीसे वर केले आणि डागले… गोळा थेट वर गेला… तिथून पुढे गेला… आणि बरोबर सुमारे पंचाहत्तर मीटर्सवर हवेत फुटला… खाली लपलेल्या दहशतवाद्यांवर आग कोसळली… काम फत्ते झाले होते! पण अजून धोका संपला नव्हता. ते दहशतवादी अधून मधून गोळीबार करीत होतेच!

यावर उपाय म्हणून साहेबांनी एक वाहन मागवून घेतले… वाहनावर आडोसा ठेवून त्याच्यामागून गोळीबार करीत त्या वाहनातून साहेब पुढे निघाले… त्या शेतातील पीक तुडवीत… चालकाला पुढचे काही दिसत नव्हते… साहेब गोळीबार करता करता चालकाला दिशा सांगत होते… अचानक चालकाला गोळी लागली… वाहन मागे घ्यावे लागले… दुसरा चालक घेतला… वाहन पुढे निघाले… पण आधी त्याच वाहनाने त्या रस्त्यावरील पीक आडवी केल्याने रस्ता साफ झाला होता… ते दहशतवादी आता नजरेच्या टप्प्यात आलेले होते… साहेबांनी आणि इतरांनी त्या सहा जणांच्या डोक्यात नेम धरून गोळ्या मारल्या…!

साहेब वाहनावरून खाली उडी मारून पुढे जाण्याच्या अगदी बेतात असताना त्यांच्यापेक्षा पदाने कनिष्ठ परंतू अनुभवाने ज्येष्ठ असलेल्या सैनिकाने सांगितले… साहेब… रायफल लोड करूनच खाली उतरा… साहेबांनी ते मानले… आणि खरंच… त्या पिकाच्या दुस-या बाजूला हालचाल दिसली… सातवा दहशतवादी तिथे होता… जखमी परंतू गोळीबार करण्याच्या स्थितीत. साहेबांनी आणि इतरांनी मिळून त्याच्यावर शेकडो गोळ्या झाडल्या… आणि त्याच्या शरीराची चाळण केली… कामगिरी फत्ते झाली होती!

मेजर साहेबांना अशा कामगिरी काही नव्या नव्हत्या! त्यांनी शांतपणे त्या दहशतवाद्यांच्या देहांची पुढची व्यवस्था करण्याच्या कामाला सुरुवात केली… तेवढ्यात ती वृद्धा पुढे आली… म्हणाली… मला साहेबांना काही सांगायचे आहे! मेजर साहेब त्या वृद्धेवर आधीच रागावलेले होते… तिने फक्त सहाच दहशतवादी आहेत, असे सांगितल्याचा साहेबांचा समज होता… आणि प्रत्यक्षात सात निघाले होते! . पण सहा आकडा त्या वृद्धेने सांगितलेला नव्हता असे सहकारी अधिका-याने साहेबांना सांगितले. तिची वाट रोखून धरणा-या अधिका-याला जवळजवळ ढकलून ती वृद्धा पुढे आली… आणि मेजर साहेबांच्या पायांशी बसली.. त्यांचे पाय घट्ट धरून! आता साहेब थोडे नरमले… इतकी म्हातारी बाई… आपल्या पायाशी बसते! साहेबांनी तिला उभे केले… त्यावर ती वृद्धा म्हणाली… माझं फक्त एवढं ऐका.. साहेब! इतका वेळ मी माझ्या आणि माझ्या नाती असलेल्या या अभागी मुलींच्या जीवाच्या भीतीने काही बोललो नव्हतो… हे सात जण जगले असते… तर त्यांनी आमचे आणखी हाल केले असते, साहेब! या माझ्या तिन्ही नातींवर या सातही जणांनी रात्रभर पाशवी अत्याचार केले हो.. माझ्या नजरेसमोर! तुम्ही हे जगाला निश्चितच सांगा… या सात दहशतवाद्यांपैकी पाच जण आमच्याच रक्ताचे… आणि उरलेले दोघे पाकिस्तानी… आमच्या लोकांच्या वेशात आलेले राक्षस… होते! अतिरेकाचे हे भयावह रूप… आपल्याच माणसांच्या हातून आपल्याच माणसांचे बळी घेणारे! भारतात अराजक माजवण्यासाठी पाकिस्तान कोणत्याही थराला जाऊ शकतो, भारातीयांना भडकावू शकतो हेच यातून सिद्ध झाले.. आजही हे सुरु आहे. मात्र भारतीय लष्कर समर्थपणे मुकाबला करते आहे.. आणि करीत राहील!

ती वृद्धा बोलत असताना त्या तिन्ही मुली पुढे आल्या… त्यातली एक तर केवळ अकरा-बारा वर्षांची. वृद्धेने त्या मुलीच्या गळ्यातला दुपट्टा बाजूला केला… गळ्यावर, चेह-यावर चावल्याच्या, ओरबाडल्याच्या असंख्य खुणा… कुत्तरओढ झालेली नुसती! पोरी भेदरून गेलेल्या हरिणी जणू… पशूंना अगतिकतेने शरण गेलेल्या… नव्हे जावं लागलेल्या!

मेजर पहाडासारखा कणखर माणूस… पण ते दृश्य पाहून त्याचे अंत:करण द्रवले… डोळे भरून आले… मेजर साहेबांनी त्या चौघींना हात पसरवून जवळ घेतले… एका आलिंगनात.. आणि आसवांना वाहण्याची अनुमती दिली काही क्षण! अतिरेक्यांच्या डोक्यात गोळ्या घालताना न थरथरलेले त्यांचे हात त्या लेकरांच्या माथ्यांवर फिरताना थरथरत होते!

या पहाडाचे नाव… मेजर ए. के. रवीन्द्रन… ऊर्फ मेजर रवी(निवृत्त). रवी साहेबांना दोनदा सेना मेडलने गौरवण्यात आले आहे. साहेबांनी जम्मू-काश्मीरमध्येही पराक्रम गाजवून पदक मिळवले आहे… अंदमान निकोबार मध्ये लष्करी गुप्तचार विभागात सेवाही केली आहे. भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान कै. राजीव गांधी यांच्या संशयित मारेक-यांना पकडण्याच्या मोहिमेचे ते प्रमुख होते. आपल्या पराक्रमाचे श्रेय सर्व सहकारी दलाचे आहे… असे ते आवर्जून सांगतात. त्यांच्या सोबत लष्करी कारवाईत महत्वाची कामगिरी बजावलेल्या प्रत्येकाला सन्मान मिळवून देण्याचे प्रयत्न त्यांनी केले. सध्या ते खाजगी सैन्य प्रशिक्षण केंद्र चालवतात… आणि त्यांनी त्यांच्या अनुभवांवर आधारीत कीर्ती चक्र, कर्मयोद्धा इत्यादी चित्रपटांचे लेखन, दिग्दर्शन आणि निर्मितीही केली आहे. लष्कराची योग्य ती प्रतिमा जनमानसात रुजावी यासाठी ते चित्रपट निर्मात्यांना लष्करविषयक सल्ला देण्याचे कामही करत असतात!

मेजर रवीन्द्रन यांची फारशी माहिती मराठी वाचकांना नसावी. Monks and warriors नावाच्या podcast मध्ये त्यांनी मुलाखत बघायला मिळाली. केवळ एका असामान्य लष्करी अधिका-याची माहिती सामान्य मराठी वाचकांना व्हावी, या उद्देशाने, संबंधित podcast निर्मात्यांचा कॉपी राईट भंग होण्याचा गुन्हा हातून घडण्याची आणि कारवाई होण्याची शक्यता, असा धोका पत्करून मी हे लिहिले आहे. जय हिंद!

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ अंजली दिलीप गोखले

 इंद्रधनुष्य 

☆ हे जपायला हवं… – लेखिका : सुश्री वसुंधरा काशीकर ☆ प्रस्तुती – सौ अंजली दिलीप गोखले ☆

हे जपायला हवं .

काकासाहेब चितळ्यांच्या चरित्रलेखनाच्या एका प्रोजेक्टवर काम करत असताना एक विलक्षण अनुभव आला… मुंबईला एका वृद्ध जोडप्याकडे मुलाखतीसाठी गेले होते. पंजाबी भाषा बोलणारं धट्टकटं सरदार कुटुंब. आजोबा होते वय वर्ष ८५ आणि आजी ८०. दोघेही तब्येतीने अगदी खणखणीत. मी येणार म्हणून आवर्जून खाण्यापिण्याची छान तयारी करुन ठेवली होती. खूप गप्पा-गोष्टी झाल्या, चर्चा झाली… मी त्यांना म्हटलं मी निघते आता… त्याचवेळी ते आजोबा त्यांच्या ६० वर्षांच्या मुलाला काही विचारत होते.. तो मुलगा त्यांना नाही म्हणाला असं मला जाणवलं..

मी निघताना माझ्या सवयीप्रमाणे त्या आजोबा-आजींना खाली वाकून नमस्कार केला… तर त्या आजोबांनी माझ्या हातात ५०० रुपये ठेवले… मी ते हातात घेत म्हटलं की, मैं आज इसे ना नही कहुंगी.. क्यों की यह आपका आशीर्वाद है…

आणि खरं सांगते त्या दिवशी अनेक वर्षांनी आपण लहान आहोत असा फिल आला… संसाराच्या रहाटगाडग्यात आणि विशेषत: वडील गेल्यानंतर जबाबदारीच्या ओझ्यानं जीव मेटाकुटीला आला होता… त्या दिवशी त्या आजोबांनी हातात पाचशेची नोट ठेवल्यावर एवढं नॉस्टॅल्जिक झाले.. माझ्या लहानपणी मोठ्या माणसांना नमस्कार केल्यावर ते हातात खाऊसाठी काहीतरी ठेवत असत.. त्या खाऊच्या पैशाच्या आशेनेही आम्ही लहान मुलं नमस्कार करत असू… हे सगळं आठवलं.. आता खरी गंमत पुढे आहे… मी त्या आजी-आजोबांकडून निघाले तर रात्रीचे ९ वाजले होते. पुण्यात परत येता येता रात्रीचे दीड वाजले… तोवर दर तासा तासाने ते आजी-आजोबा मला फोन करत होते… रात्री दीड वाजता मी पोहोचल्यावर जेव्हा त्यांना पोहोचल्याचा फोन केला तेव्हा ते झोपी गेलेत…काही नातं नाही.. पहिल्यांदाच भेट.. तरीही आपली सख्खी नातंच जणू काही पुण्यात रात्री पोहोचते आहे अशा काळजीने ते जागे होते… एका भावपूर्ण नमस्कारानं किती चित्र बदलवून टाकलं होतं… हा भाव मला पूर्वेची विशेषत: भारताची श्रीमंती वाटतो.. हा अनुभूतीचा विषय आहे… पश्चिम तर्कावर आधारीत आहे.. पूर्व भावावर…

ओशोंचं एक फार सुंदर वाक्य आहे.. ’’पुरूष तर्क से जीता है और स्त्री अनुभूति से.. और जब भी तर्क और अनुभूति में दौड़ होगी.. तर्क हार जायेगा अनुभूती जीत जायेगी”…

पार्थिव, संपत्ती, सत्ता आणि उपभोग संपल्यावर हा भावाचा प्रदेश सुरू होतो… इथे मी भाव हा शब्द वापरतेय… भावना नाही याची कृपया नोंद घ्यावी.

भारतातली ही नाती, या परंपरा, हे संस्कार हे मला भारतीय संस्कृतीचं फार लोभस आणि विलोभनीय वैशिष्ट्य वाटतं… जे एकमेवाद्वितीय आहे…

वडीलधारे असतील, गुरू असतील नमस्काराचा हा संस्कार आपण आग्रहाने जपला पाहीजे… जो आज लुप्त होताना दिसतो आहे… आमच्या लहानपणी कोणी मोठे आले तर नमस्कार करा हे सांगायची गरजच नसे… आजचे किती पालक आपल्या मुलांमध्ये जाणीवपूर्वक हा संस्कार जोपासताहेत… नमस्कार हा कृतज्ञतेचा संस्कार आहे, विनम्रतेचा संस्कार आहे… गुरूंना केलेला नमस्कार, आई-वडीलांना केलेला नमस्कार, सकाळी उठून भूमीला पादस्पर्शं क्षमस्व मे म्हणत केलेलं वंदन, नदयांची होणारी आरती, मध्यप्रदेशात तर वर्षातून एकदा नर्मदेला साडी नेसवून नमस्कार करण्याचा सोहळाच होतो..

हजारो आकाशगंगा, पृथ्वी, सूर्यमाला, हे अनंत कोटी ब्रह्मांड… जीवनाच्या अनन्वित शक्यता… तुम्ही शिकतच राहू शकता आणि केवळ विनम्रच होऊ शकता… अकड मुर्दे की पहचान है.. या झुकण्यातून, लीन होण्यातून सर्जनाच्या किती शक्यता उमलू शकतात…

एका पुरस्कार समारंभात इन्फोसिसचे संस्थापक नारायण मूर्तींनी पुरस्कार स्वीकारताना रतन टाटांना खाली वाकून नमस्कार केल्याचं छायाचित्र सर्व वृत्तपत्रांत प्रसिद्ध झालं होतं… त्यावेळी मूर्तींच्या या gestureची खूप वाहवा झाली होती…

अटलबिहारी वाजपेयी पंतप्रधान असताना प्रसिद्ध झालेली एक बातमी आठवतेय.. त्या बातमीचं शीर्षक होतं… Even the Prime minster has compelled to touch her feet.. दक्षिण भारतातल्या एक खेड्यातल्या अशिक्षित वृद्ध स्त्रीनं स्वत:च्या कल्पनेनच लाखो गरीब महिलांच्या बचत गटांचं जाळं उभं केलं होतं.. ते काम इतकं अतुलनीय होतं की पंतप्रधान वाजपेयींनी तीच्या कामाला सॅल्युट म्हणून तीला खाली वाकून नमस्कार केला…

भारतीय संस्कृतीचं हे निर्विवाद सौंदर्य आहे… माझे वडील मला सांगत ‘’बेटा एक नमस्कार तुमचं जीवन फार सुकर करू शकतो.. आपल्या हातून कुठली चूक झाली तर मोठ्या माणसांची मनापासून माफी मागायची आणि नमस्कार करायचा.. तुमची मोठी शिक्षा टळून जाईल याने’’… नमस्कार केल्यावर दिलेला आशीर्वाद हा संरक्षक कवचासारखं काम करतो हा माझा तरी विश्वास आहे…

भारतात काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत नमस्काराचा संस्कार तुम्हाला सर्वत्र सारखा दिसेल… संस्कृतीचे हे कवडसे सर्वत्र सारखे चमकताना दिसतात… धर्म वेगवेगळे असतील.. भाषा वेगळ्या असतील.. पोशाख-पदार्थ वेगळे असतील.. पण संस्कृती एक आहे… धर्मापेक्षा संस्कृती मोठी आहे हा महत्वाचा विचार सुप्रसिद्ध शायर निदा फाज़ली यांनी मांडला होता. भारतात प्रत्येक राज्य हे स्वतंत्र राष्ट्र होऊ शकते हा विचार मांडणाऱ्यांनी हा संस्कृतीचा जोडणारा बांधून ठेवणारा दुवा लक्षात घेतलेला दिसत नाही… आईचं प्रेम, वडिलांचा दरारा, बहिणीची माया आणि भावाची जबाबदारी.. हे भारतात कुठेही जा सारखंच सापडेल…

भारतीय संस्कृतीत गुरूचं अपरंपार महत्व आहे. सोबतच नमस्काराचं… आपल्या मुलांना मोठ्या लोकांना जाणीवपूर्वक नमस्कार करायला लावायला हवा… या संस्काराचं वहन व्हायला हवं…

काल भारतीय महिला चमूने क्रिकेट विश्वचषक जिंकला. त्यातले विजयाच्या जल्लोष करणारे, खेळाडू मुली भावूक झालेले अनेक फोटो व्हायरल झाले. पण मला सर्वात जास्त आवडला तो कोच अमोल मुजुमदार यांना हरमनप्रीत कौर खाली वाकून नमस्कार करत होती. काय सुंदर जेश्चर होतं ते.

अमृता प्रीतम यांच्या शब्दात सांगायचं झालं तर…

माँओं की चेहरे की जगमगाहट,

बहनों की चुडियों की खनखनाहट,

प्रेयसी के दुपट्टे की सरसराहट

और समय की आहट

सभी जगह एक जैसी होती हैं…

लीन होऊयात.. नतमस्तक होऊयात…

लेखिका : वसुंधरा काशीकर

प्रस्तुती : अंजली दिलीप गोखले 

मोबाईल नंबर 8482939011

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈