☆ तुका म्हणे – होय होय वारकरी… – अभंग रचना ☆ रसग्रहण – प्रा तुकाराम दादा पाटील ☆
☆ तुका म्हणे ☆
☆
होय होय वारकरी /
पाहे पाहे रे पंढरी //१//
*
काय करावी साधने/
फळ अवघेंचि येणें
*
अभिमान नुरे/
कोड अवघेचि पुरे //३//
*
तुका म्हणे डोळा /
विठो बैसला सावळा//४//
*
– संत तुकाराम.
तुका म्हणे
तुकाराम महाराजांची साधी सोपी सरळ पण रसाळ भाषा भक्ती मार्गातल्या अडाणी माणसाला सहजतेने उमगते व महाराजाना भक्ताला काय सांगायचे आहे ते नेमके पणाने ध्यानी येते.
भक्ती मार्ग किती सोपा आहे हे सांगताना ते म्हणतात. तुला जर भक्तीच करायची आहे तर तू पंढरीला जा आणि कयमचा वारकरी हो. जर तुला त्यातच समरसून भक्ती करण्याचे फळ मिळत असेल तर मग अन्य जप तप साधने या सारखे काही उपाय करण्याची गरजच नाही.
तू तेथे गेल्यावर तुझ्यातला अभिमानाचा ताठा आपोआपच गळून पडेल. तुझ्या मनाचे भक्ती रसाचे कोडकोतूक ही पूर्ण होईल. कारण तू एकदा का पांडुरंगाचे सावळे लोभस रूप पाहिलेस की ते तुझ्या डोळ्यात आणि काळजात कायमचे ठाण मांडून बसेल. आणि तिथला अनुपम्य सोहळा तू कधीच विसरू शकणार नाहीस.
परमेश्वराची भक्ती करण्यास भावना आणि श्रद्धा एकवटली पाहिजे. त्यासाठी तू एकदा पंढरीला जा. आणि खरोखरचा वारकरी बन. तिथे गेल्यावर तू तिथल्या आनंदमयी सोहळ्यात समरसून एकरूप झालास की तुझा अहंकार आणि स्वाभिमान आपोआप गळून पडेल. कारण तिथे कोणताही भेदभाव द्वैष, द्वैतभाव जातीपाती या सारखे काही ही उरत नाही. सगळे समसमन होवून एकामेकात पांडुरंग पहातात. गळा मिठी घेतात. परस्पर दर्शनाने पावन होतात. आपल्या मनातील भक्तीचे कोडकोतूक पूर्ण करून घेत पांडुरंग मय होवूनच वावरताना दिसतात. असा अनुपम्य सोहळा इतरत्र कोठे पहावयास मिळत नाही.
अशा वातावरणात सर्वांभूती संचारणारा सावळा विठूराया तुझ्या ही अंत:करतात कायमचा भरून राहिल. इतका साधा आणि सोपा भक्ती मार्ग सांगितल्यावर लोक भक्ती मार्ग अनुसरतील याचा विश्वास महाराजाना होता तो आज सार्थ आणि समर्थपणे चालत आलेल आपण प्रत्यक्ष अनुभवत आहोत. हेच आहे समाजाकडून वारीचे शतकानुशतके चालत आलेले महत्त्व.
☆ “मंत्रपुष्पांजली.. इतिहास आणि आशय…” – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆प्रस्तुती – सुश्री शोभा जोशी ☆
भारतीय इतिहासात अयोध्येचा एक राजा खणिनेत्र होऊन गेला. हा राजा प्रजेवर अत्याचार करत असे, म्हणून एक दिवस प्रजेने त्या राजाला राजपदावरून बेदखल केलं.
राजाची हकालपट्टी करणारी प्रजा हे एक विलक्षण उदाहरण इथे सापडतं.
खणिनेत्राला पायउतार करून त्याचा मुलगा आविक्षित याला राजा बनवले व सुयोग्य कारभार करण्यासाठी अनेक अटी प्रजेनी घालून दिल्या. वडिलांनी शेजारी राज्यांशी शत्रुत्व पत्करल्यामुळे आविक्षिताला वारंवार आक्रमणांच्या संकटांना तोंड द्यावे लागले. पण प्रजेच्या भक्कम पाठिंब्याने तो विजयी झाला आणि त्याने उत्तम राज्य केले. आविक्षित हा प्रजाहित रक्षक राजा होता. या आविक्षिताचा मुलगा मरुत्त.
“आविक्षितस्य कामप्रे” —- मधला हा आविक्षित
“मरुत्तस्यावसनगृहे” —- मधला हा मरुत्त
हा मरुत्त चक्रवर्ती राजा झाला. त्याच्या गौरवासाठी रचली गेलेली ही मंत्रपुष्पांजली होय.
भारतात अनेक चक्रवर्ती राजे झाले मग या मरुत्ताचं वैशिष्टय काय? त्यानी प्रजेसाठी अनेक अडचणींना तोंड देत एक मोठ्ठा यज्ञ केला.
यज्ञ म्हणजे समाजातील अनेकांच्या भल्यासाठी केलेला प्रकल्पच.
यज्ञ म्हणजे असं मोठं कर्म ज्यात अनेक लोकांचा सहयोग घेऊन एक संघ तयार होतो. या संघातील सहयोगी हे विविध विषयांचे जाणकार, तज्ञ, कामगार असतात त्यांना “ऋत्विक” म्हणतात. या संघाच्या प्रमुखाला “होता” म्हणतात. हे सगळे मिळून एकत्र येऊन प्रजेच्या कल्याणासाठी यज्ञ करतात. जसे नदीवर बांध घालणे, तळी खणणे, डोंगरावर झाडी लावणे, जलाशय स्वच्छ करणे, अनाचारी दुष्ट चोरांवर वचक बसवणे, औषधोपचार करणे, शिक्षण देणे, अन्न धान्याची सोय करणे इत्यादि साठी अनेक यज्ञाची स्वरूपं आहेत. यज्ञ करणे म्हणजे सगळ्यांनी मिळून सगळ्यांच्या भल्यासाठी मोठं काम करणे.
यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म! अर्थात यज्ञ हे महानतम कर्म आहे.
तर मरुत्त राजानी प्रजेला दुष्काळापासून वाचवण्यासाठी मोठा प्रकल्प हाती घ्यायचं ठरवलं. पण मरुत्त राजाची कीर्ति यामुळे अधिकच पसरेल अशी ईर्ष्या उत्पन्न झाल्याने त्याकाळातील अनेक प्रबळ आणि संसाधन पुरवणा-या गटांनी(इंद्र आदि देवांनी) मरुत्ताला विरोध केला. मरुत्ताचे सल्लागार असलेल्या बृहस्पतिलाही त्यांनी ह्या यज्ञात सहयोग देण्यापासून परावृत्त केले. यामुळे खचलेल्या मरुत्त राजाला समवर्त नावाच्या बृहस्पतीच्या दुर्लक्षित भावानी मदत द्यायचं मान्य केलं.
समवर्तासोबत मरुत्त राजानी प्रकल्प पुढे नेला. एवढेच नव्हे तर नंतर हळू हळू मरुत्ताने सर्व विरोधक गटांना आमंत्रित करून, त्यांचं मन वळवून यज्ञात सहभागी करून घेतलं आणि यज्ञ उत्तमप्रकारे यशस्वी केला.
यामुळे “मरुत: परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसनगृहे” – अर्थात मरुत देव मरुत्त राजाच्या घरी अन्न देऊ लागले म्हणजेच मरुत्ताचे राज्य पर्जन्याने/योग्य पाऊस पाण्याने अन्नधान्यानी समृद्ध झाले.
अशाप्रकारे “ यज्ञेन…. ” यज्ञाद्वारे मोठ्ठी कार्य सार्थकी लावता येतात ही पूर्वापार केवळ श्रद्धा नसून आपली परंपरा आहे. या परंपरेप्रमाणे सर्वांना सहभागी करत, अडचणीत मार्ग शोधत, न खचता लोककल्याणकारी प्रकल्प पूर्ण केल्याने संपन्नता (कुबेर म्हणजे संसाधन विपुलता) राहील आणि संपूर्ण पृथ्वीवर सार्वभौम प्रजाहितकारी राज्य पसरेल.
असा हा मंत्र पुष्पांजलीचा इतिहास आणि आशय आहे. एकत्र येऊन सर्व कल्याणासाठी यज्ञ करा हा समाज, देश आणि विश्व सुखी आणि आनंदी बनवण्याचा परंपराप्राप्तमार्ग वारंवार आपल्या सर्वांच्या मनावर बिंबवण्यासाठी ही मंत्रपुष्पांजली आहे.
मंत्रपुष्पांजली हे प्राचीन राष्ट्रगीत मानतात. मंत्रपुष्पांजलि शिवाय पूजेची सांगता होत नाही. स्पष्ट आणि शुद्ध उच्चार करण्यासाठी असा हा मंत्र खाली दिलाय.
(वरील कविता गेल्या शतकात मराठी साहित्यातील ख्यातनाम कवी वसंत बापट यांनी लिहिलेली आहे. ही कविता वाचून आजच्या भक्तांच्या विचारात काही फरक पडावा ही अपेक्षा..)
प्रस्तुती : जगदीश काबरे
मो ९९२०१९७६८०
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
कवितेचा उत्सव # २६ – विजय साहित्य 
काव्यानंद 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
यामिनी भाळे निशिगंधावर… 
