“शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ ।
भव समचितः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ॥”
(द्वादशपञ्जरिका स्तोत्रम्)
व्दादशपञ्जरिका स्तोत्रात आचार्य शिष्याला वरील उपदेश करतात.
– – शब्द थोडे पण आशय अथांग.
आचार्य असे का म्हणतात?
– – शत्रू असो वा मित्र, पुत्र असो वा बंधू—या नात्यांच्या संधी-विग्रहात मनाला इतके गुंतवू नकोस की तुझे चित्तच अस्थिर होऊन जाईल. सर्वत्र समचित्त राहा. परमात्म्याशी ऐक्याची आकांक्षा असेल, तर अंतःकरणात समत्व जागव.
आचार्यांचे हे वचन वाचताना एक प्रश्न मनात येतो—
— मग व्यवहार करायचा कसा?
शत्रूशी विग्रह करायचा नाही? मित्राची चूक झाली तर विरोध करायचा नाही? पुत्र चुकीच्या मार्गावर गेला तर त्याला थांबवायचे नाही?
– – या प्रश्नाचे उत्तर शोधले की या श्लोकाचा सूक्ष्म अर्थ उलगडू लागतो.
नाती नकोत असे नाही…
आचार्य नाती तोडायला सांगत नाहीत.
ते नात्यांभोवती मनाने विणलेली आसक्तीची जाळी तोडायला सांगतात.
शत्रू बाहेर असतो; पण त्याच्याविषयीचा द्वेष आपण मनात वाढवत राहतो.
मित्र बाहेर असतो; पण त्याच्याकडून असलेल्या अपेक्षा मनात घर करतात.
पुत्र आपला असतो; पण त्याच्यावरील मोह कधी विवेकावर सावली टाकतो.
म्हणून प्रश्न नात्यांचा नाही.
– प्रश्न आहे—नात्यांशी आपले मन किती बांधले गेले आहे?
आचार्यांना हीच गाठ सोडवायची आहे.
समत्व म्हणजे समान वर्तन नव्हे
‘समचित्त’ म्हणजे सर्वांशी अक्षरशः एकसारखे वागणे नव्हे.
– दुष्ट आणि सज्जन यांच्यात भेद करावाच लागतो. न्याय आणि अन्याय यांत फरक करावाच लागतो.
समत्व म्हणजे विवेक सोडणे नव्हे;
– विवेकाला राग-द्वेषाच्या ताब्यात जाऊ न देणे.
गीता सांगते—
“समत्वं योग उच्यते।”
– – मन एखाद्याच्या प्रेमाने उंचावले आणि दुसऱ्याच्या द्वेषाने कोसळले, तर त्या मनाचे स्वातंत्र्य कुठे राहिले?
ज्याच्या हातात आपला राग आहे,
त्याच्या हातात आपल्या मनाची दोरी आहे.
व्यवहारात भेद, दृष्टीत अभेद
गीतेतील—
“पण्डिताः समदर्शिनः”
– – ही दृष्टी समत्वाचा गाभा सांगते.
समदर्शी ज्ञानी सर्वत्र एकच आत्मतत्त्व पाहतो. याचा अर्थ व्यवहारातील सर्व भेद नष्ट करणे नव्हे. प्रत्येक व्यक्तीचे आचरण, कर्तव्य आणि स्थान वेगळे असू शकते.
पण अंतःकरणातील दृष्टी द्वेषाने कलुषित होऊ नये.
व्यवहारात भेद.
दृष्टीत अभेद.
– – कदाचित समत्वाचे हेच सर्वांत नेमके सूत्र.
मग विग्रह करायचाच नाही?
करावा लागला तर करावा.
अन्यायासमोर उभे राहणे हेही कर्तव्य असू शकते. सत्यासाठी विरोध करावा लागू शकतो. म्हणून विग्रहाचा निषेध नाही; विग्रहामागील द्वेषाचा निषेध आहे.
महाभारताच्या रणभूमीवर अर्जुनासमोरही मोह आणि कर्तव्य यांचा संघर्ष उभा राहिला. श्रीकृष्णाने त्याला पलायनाचा मार्ग दाखविला नाही; मोह बाजूला ठेवून कर्तव्यकर्म करण्याची दिशा दिली.
म्हणून—
कर्तव्य करावे; पण द्वेषाने नव्हे.
विरोध करावा; पण प्रतिशोधाने नव्हे.
सीमा आखावी; पण अंतःकरणात वैराची भिंत उभी करू नये.
संधीही विवेकाने, विग्रहही विवेकाने
संधी म्हणजे नेहमी सद्गुण नव्हे.
कधी ती शहाणपण असते; कधी भीतीची सावली.
विग्रह म्हणजे नेहमी दोष नव्हे.
कधी तो अहंकार असतो; कधी धर्मरक्षणाचे रूप.
म्हणून प्रश्न कृतीचा कमी आणि अंतःप्रेरणेचा अधिक.
मी का लढतो आहे?
स्वार्थासाठी?
अहंकारासाठी?
प्रतिशोधासाठी?
की न्यायासाठी?
मी का संधी करीत आहे?
भीतीपोटी?
लोभापोटी?
की शांततेसाठी?
«कृती बाहेरची असते;
तिचे खरे स्वरूप मनात ठरते. »
प्रेम असावे; मोह नसावा
पुत्रावर प्रेम करावे; पण त्याची चूक दिसली तर सांगावी.
मित्रावर प्रेम करावे; पण तो चुकीचा असेल तर सत्य सांगावे.
बंधूवर प्रेम करावे; पण बंधुत्वाच्या नावाखाली अन्यायाला समर्थन देऊ नये.
शत्रूचा विरोध करावा; पण त्याच्याविषयीचा द्वेष आपल्या अंतःकरणात साठवू नये.
प्रेम माणसाला उंचावते;
मोह त्याला बांधतो.
कमळाचे रहस्य
कमळ पाण्यात असते.
पण पाणी त्याला चिकटून राहत नाही.
– – संसाराचेही तसेच.
संसार सोडून दूर जाणे हीच विरक्ती नव्हे. संसारात राहूनही संसाराला मनाचा स्वामी होऊ न देणे—ही खरी विरक्ती.
– हात संसारात.
– मन समत्वात.
– – हीच अंतर्मुक्तीची दिशा.
संघर्ष बाहेरचा, शांती आतली
जीवनात संघर्ष टाळता येत नाही.
कधी घरात.
कधी समाजात.
कधी कार्यक्षेत्रात.
आणि कधी स्वतःच्या मनातच.
– – पण प्रत्येक संघर्ष अंतःकरणात उतरवायचा नसतो.
काही संघर्ष बाहेरच थांबवायचे असतात.
सीमा बाहेर आखायची.
शत्रुत्व आत वाढू द्यायचे नाही.
अध्यात्म म्हणजे संघर्षापासून पलायन नव्हे.
संघर्षाच्या मध्यातही विवेक आणि शांती जपण्याची शक्ती—हीच साधना.
शेवटी काय उरते?
– शत्रू कायमचा राहत नाही.
– मित्रही कायमचा राहत नाही.
– आजचा परका उद्या जवळचा होऊ शकतो.
– आजचा जवळचा उद्या दुरावू शकतो.
– संधी होतील.
– विग्रह होतील.
– जिंकणे-हरणे चालूच राहील.
मग या सगळ्यांच्या पलीकडे काय उरते?
– –आपले चित्त.
ते रागाने व्यापले असेल तर विजयातही पराभव असतो.
ते द्वेषाने भरले असेल तर शत्रू दूर असूनही आपल्या मनातच वसतो.
शेगांवचे श्री गजानन महाराज यांनी सर्व भक्त मंडळींना एकच मंत्र दिला होता आणि तो म्हणजे – गण गण गणात बोते.
महाराज स्वतः या मंत्राचा सतत जप करत असत आणि त्याप्रमाणे तो आचरणात आणत असत.
कुठलाही मंत्र म्हटला, कि, त्यामध्ये दोन भाग असतात. एक म्हणजे ध्यानस्थ बसून त्या मंत्राचा नित्यनियमाने जप करणे. आणि दुसरा महत्वाचा भाग म्हणजे, नित्य जप करण्याबरोबरच त्या मंत्राचा अर्थ समजवून घेणे आणि त्याप्रमाणे आपले आचरण बदलणे आणि ठेवणे.
आपण बरेच जण ‘गण गण गणात बोते’ या मंत्राचा नित्य जप करत असतो. असा जप केल्यामुळे आपलं चित्त एकाग्र होतं, आणि त्यामुळे जप करणाऱ्यांना मानसिक शांतता नक्कीच मिळते.
पण बऱ्याच जणांना या मंत्राचा अर्थ माहीत नसतो, त्यामुळे तो आचरणात आणणे दूर राहते. आणि त्यामुळे आपली वैचारिक पातळी / अध्यात्मिक पातळी उंचावण्याकरता या अतिशय साध्या आणि आचरणांत आणायला अतिशय सोप्या अशा मंत्राचा उपयोग करण्याला आपण मुकतो.
आपल्याला समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ जर आपल्याला समजला, तर तो आचरणात आणणे सोपे असते. आणि मग आपण मनात तसं ठरवलं, तर आपली वाटचाल त्या दिशेनी सहजपणे होऊ शकते.
या मंत्राचा अर्थ सांगतात तो असा :- _जीव आणि ब्रह्म हे एकच आहेत आणि त्यांना निराळे समजू नये. भगवान सर्वत्र आहेत आणि सर्व सत्ता भगवंतात आहे. _
हा सांगितलेला अर्थ वाचून मला किंवा बऱ्याच जणांना समजेल असा अर्थ लक्षात येत नव्हता. आणि त्यामुळे मंत्र आचरणात कसा आणायचा हे लक्षात येत नव्हते.
म्हणून मी प्रत्येक शब्दाचा सर्व बाजूंनी अर्थ लक्षात घेऊन या मंत्राद्वारे महाराजांना काय सांगायचे असेल व ते सगळ्यांना कसे समजेल, असा या मंत्राचा अर्थ मी लिहून काढला.
मला या मंत्राचा सोपा अर्थ दिसतो तो असा —
(पहिला) गण = कुणीही व्यक्ती, कुणीही प्राणी
(दुसरा) गण = शिव म्हणजेच ईश्वर म्हणजेच देव
गणात = हृदयात
बोते = बघा
म्हणजे सगळ्या व्यक्तींमध्ये / प्राण्यांमध्ये ईश्वर आहे हे लक्षात घ्या आणि ही जाणीव ठेवा. आणि मग त्याप्रमाणे आपली वागणूक ठेवा. सगळ्या व्यक्ती; म्हणजे आपण स्वतः पण त्या मधे येतो, म्हणून स्वतःमध्ये पण ईश्वर आहे, हे पण लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
आपण ज्या व्यक्तीशी बोलतोय किंवा ज्या व्यक्ती विषयी बोलतोय, त्या व्यक्तीमध्ये ईश्वर आहे, हे जर आपल्या प्रत्येकाला उमगलं, तर आपण त्या व्यक्तीशी खोटं बोलू शकणार नाही / नाटकीपणाने बोलू शकणार नाही / त्याच्यावर आरडाओरडी करू शकणार नाही / त्याला घालून पाडून बोलू शकणार नाही / त्याला फसवू शकणार नाही / त्याला खोटी आश्वासने देऊ शकणार नाही / कुठेहि भेसळ करू शकणार नाही / भ्रष्टाचार करू शकणार नाही. यामुळे सगळेच नातेसंबंध / मैत्रीसंबंध आणि व्यवहार स्वच्छ होतील, आणि राहतील.
आपण अनेक मंदिरांची यात्रा करतो, देवांची पूजा करतो, देवांचे सण साजरे करतो, पण आपल्याला देवदर्शन कधीच होत नाही. कारण देवळातला देव म्हणत असेल, इथे तू माझ्यासमोर हात जोडतो आहेस / माझ्या आरत्या करतो आहेस आणि बाहेर गेल्यानंतर तू लोकांना म्हणजेच मला (कारण सगळ्याच व्यक्तींमधे देव आहे) फसवतो आहेस / लोकांना म्हणजेच मला शिवीगाळ करत आहेस, तुला मी कस काय दर्शन देणार आणि तुझ्यावर कसा प्रसन्न होणार!
समोरच्या व्यक्ती मधे देव आहे हे जर आपल्याला मनापासून पटलं, तर आपलं आचरण आपोआपच भक्तासारखं होईल आणि मग देव स्वतः आपल्या दाराशी दर्शन देण्याकरता येईल हे नक्की. पुराणकाळात अशी उदाहरणे भरपूर आहेत.
आता दुसरा भाग म्हणजे, स्वतःमधे देव आहे, हे जर आपल्या मनात रुजलं तर एक गोष्ट सहज लक्षात येईल, की, आपले स्वतःचे शरीर हेच त्या देवाचे मंदिर होते. देवाचे वास्तव्य जागृत ठेवायचे असेल तर ते मंदिर म्हणजेच आपण आपले शरीर आणि मन हे दोन्ही स्वच्छ आणि पवित्र ठेवायलाच पाहिजे. आणि हे अगदी सोपे आहे. आपण याकरिता काय करायला पाहिजे –
रोज आपल्या शरीराची बाहेरून स्वच्छता करायला पाहिजे. नियमित व्यायाम, नियमित फिरणे, नियमित प्राणायाम, आपल्या आवडी / छंद जपणे, चांगले खाणेपिणे, वेळेवर झोपणे आणि उठणे, हे करायलाच पाहिजे. आपली घरची / बाहेरची कामे, नोकरी, व्यवसाय, हे सगळे नेहेमीच मन लावून करायलाच पाहिजेत. सगळ्यांशी प्रेमानी बोलणे / वागणे / कायम चेहेरा हसरा ठेवणे, यामुळे मन स्वच्छ राहते. कुणाही कडून अपेक्षा न ठेवणे यामुळे पण मन स्वच्छ राहते.
तुकाराम महाराजांचं याच विषयावर एक सुंदर भजन आहे –
देह देवाचे मंदिर, आत आत्मा परमेश्वर l
देव देहात देहात, का हो जाता देवळात l
तुका सांगे मूढ जना, देही देव का पहाना II
गजानन महाराजांच्या मंत्राचा सोपा अर्थ आता लक्षात आला असेलच.
कवितेचा उत्सव 
करारनामा फक्त चुकला ! 
इंद्रधनुष्य 
मनमंजुषेतून 
