श्री विश्वास देशपांडे
इंद्रधनुष्य
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक १२३ आणि १२४ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. १२३ – – –
अहिले सतीलागि आरण्यपंथे ।
कुढावा पुढे देव बंदी तयाते ।
बळें सोडितां घाव घाली निशाणी ।
नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी ।।१२३।।
अर्थ : वनातून जात असताना सती अहिल्येचा श्रीरामांनी उद्धार केला. पुढे चालून रावणाने बंदिवासात ठेवलेल्या देवांना त्यांनी मुक्त केले. त्यासाठी आपल्या सर्व सामर्थ्यानिशी त्यांना युद्ध करावे लागले. आपल्या भक्तांचा अभिमानी असलेला राम त्यांची कधीही उपेक्षा करीत नाही.
(सती – पुण्यवान/पतिव्रता स्त्री, अरण्यपंथ – अरण्याच्या वाटेवर असताना, कुढावा – रक्षण, बळें सोडिता – आपले सर्व सामर्थ्य वापरून, निशाण – पूर्वीच्या काळी युद्धप्रसंगी वापरले जाणारे एक वाद्य, घाव घालणे – वाद्यावर आघात करणे)
विवेचन : या श्लोकात देव किंवा श्रीराम कसे भक्ताभिमानी आहेत आणि आपल्या दासासाठी ते कसे धावून जातात हे सांगण्यासाठी समर्थांनी साध्वी अहिल्या आणि रावणाच्या बंदिवासात असलेल्या देवांचे उदाहरण दिले आहे. तसे पाहिले तर आधीच्या श्लोकांमध्ये ही उदाहरणे येऊन गेली आहेत. परंतु भगवंत आपल्या भक्तांचा कसा कैवारी आहे हे सांगण्यासाठी समर्थांनी ही उदाहरणे पुन्हा दिली आहेत.
गौतम ऋषींची पत्नी अहिल्या ही अत्यंत रूपवान होती. पण त्यासोबतच ती पतिव्रता आणि ईश्वरभक्त होती. इंद्राने गौतम ऋषींचे रूप धारण केले आणि तिचा उपभोग घेण्यासाठी तिच्याजवळ तो गेला. अहिल्या त्याला ओळखू शकली नाही. गौतम ऋषी परत आल्यानंतर त्यांना आपल्या पत्नीने इंद्राची सोबत केली हे कळले. त्यांनी संतापून अहिल्येला शाप दिला की तू शिळा होऊन पडशील. परंतु जे काही घडले त्यात अहिल्येचा काहीही दोष नव्हता हे लक्षात आल्यावर गौतम ऋषींनी तिला असा उ:शाप दिला की भगवंत जेव्हा रामावतारात येतील तेव्हा त्यांच्या पदस्पर्शाने तुझा उद्धार होईल. श्रीराम विश्वामित्र ऋषींसोबत जनकपुरीला जात असताना वाटेत गौतम ऋषींचा आश्रम लागला. तेव्हा विश्वामित्रांनी श्रीरामाला ही हकीगत कथन केली आणि श्रीरामांच्या पदस्पर्शाने अहिल्येचा उद्धार झाला. अशा रीतीने आपल्या भक्त असलेल्या अहिल्येचा भगवंतांनी उद्धार केला.
यातील दुसरे उदाहरण रावणाने बंदिवासात ठेवलेल्या देवांचे आहे. महापराक्रमी अशा रावणाने देवांना देखील बंदी बनवले होते. त्याला आपल्या सामर्थ्याचा प्रचंड अहंकार होता. सगळे देव हे भगवंताचे भक्तच असल्याने त्यांच्या सुटकेसाठी भगवंताला धावून जाणे भाग पडले. श्रीरामांनी त्यासाठी रावणाशी युद्ध केले. त्यासाठी त्यांना आपले सर्व सामर्थ्य पणाला लावावे लागले. त्यांचा पराक्रम आणि युद्ध सामर्थ्याचे वर्णन करण्यासाठी ‘ त्यांनी सर्व बळानिशी निशाणावर घाव घातला ‘ असे शब्द समर्थांनी योजले आहेत. निशाण हे त्याकाळातील युद्धप्रसंगी वाजवले जाणारे वाद्य. त्या वाद्यावर त्यांनी सर्व शक्तीनिशी जो आघात किंवा प्रहार केला त्यामुळे शत्रूला देखील धडकी भरली असा तो होता.
वरील दोन्ही उदाहरणातून देव आपल्या भक्तांना संकटप्रसंगी एकटे पडू देत नाही. तो त्यांचा अभिमानी आहे. त्यांच्या रक्षणार्थ तो धावून जातो हेच समर्थांनी आपल्या मनावर ठसवले आहे. आजच्या काळात कोणी या पौराणिक कथा म्हणून त्याकडे दुर्लक्ष करतील. परंतु या कथा प्रतीकात्मक अर्थाने देखील घेता येतील. अहिल्येच्या रूपाने समर्थांनी हे सांगितले आहे की देव पतितांचा देखील उद्धार करणारा आहे. तो त्यांना पावन करून घेतो. बंदिवासात असलेले देव म्हणजे साधुसंत किंवा सज्जन माणसे असा प्रतीकात्मक अर्थ घेतला तर त्यांना दुर्जनांपासून त्याने सोडवले आहे. कोणताही अर्थ घेतला तरी भगवंत आपल्या भक्तांचा उद्धार करतो हा बोध आपल्याला घेता येतो.
स्वसंवाद
१. अहिल्येच्या कथेप्रमाणे, जर माझ्या हातून नकळत किंवा परिस्थितीमुळे काही चूक झाली असेल, तर मी निराश होऊन ‘शिळा’ (जड) बनून राहतो, की भगवंताच्या सात्त्विक विचारांच्या स्पर्शाने स्वतःचा उद्धार करून घेण्याचा प्रयत्न करतो?
२. “देव पतितांचा देखील उद्धार करणारा आहे” यावर विश्वास ठेवून, मी भूतकाळातील माझ्या चुकांना मागे टाकून एका नव्या सन्मार्गावर चालण्यास तयार आहे का?
३. रावणाने देवांना बंदिवासात ठेवले होते, त्याप्रमाणे माझ्या मनातील काही दुर्गुण किंवा वाईट सवयी यांनी माझ्या आतील ‘देवत्वाला’ (सत्प्रवृत्तीला) बंदी तर बनवले नाही ना?
४. जेव्हा सज्जन किंवा चांगल्या विचारांवर दुर्जनांचे संकट येते, तेव्हा “राम दासाभिमानी” आपल्या सर्व सामर्थ्यानिशी पाठीशी उभा राहतो, हा दृढ विश्वास माझ्या मनात अढळ आहे का?
=====
श्लोक क्र. १२४ – – –
तये द्रुपदी कारणे लागवेगे ।
त्वरें धांवतु सर्व सांडूनि मागे ।
कळीलागि जाला जसे बोध्य मौनी ।
नुपेक्षी कदा देव भक्ताभिमानी ।।१२४।।
अर्थ : त्या द्रौपदीने भगवंताचा धावा केल्यावर तो अत्यंत तत्परतेने हातातील सर्व काम सोडून तिच्या रक्षणासाठी धावून गेला. या कलियुगात मात्र ज्ञानी भगवंताने काही काळासाठी मौन धारण केले आहे. असे असले तरी आपल्या भक्तांचा अभिमानी असलेला भगवंत त्यांची कधी उपेक्षा करीत नाही.
(लागवेगे – तत्परतेने, त्वरे – ताबडतोब, कली – कलियुग, बोध्य – ज्ञानी, मौनी – मौनव्रत धारण केलेला)
विवेचन : या श्लोकात महाभारतातील द्रौपदी वस्रहरणाचा संदर्भ आला आहे. द्रौपदी ही श्रीकृष्णाची परमभक्त होती. कौरव पांडव द्यूत खेळत असताना युधिष्ठिराने शेवटी द्रौपदीला देखील पणाला लावले. पण द्युतात तो हरला. त्यावेळी दुःशासनाने रज:स्वला अवस्थेत असणाऱ्या द्रौपदीला फरफटत दरबारात आणले. उन्मत्त दुर्योधनाने तिला विवस्त्र कर म्हणून दुःशासनाला सांगितले. या अत्यंत करुण आणि निर्वाणीच्या प्रसंगी द्रौपदी असहाय होती. तिने सुरुवातीला मदतीसाठी भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, धृतराष्ट्र यांच्याकडे मदतीची याचना केली. परंतु त्यांच्यापैकी कोणीही तिच्या मदतीसाठी धावून आले नाही. नंतर तिने आपले पती असलेल्या पराक्रमी पांडवांकडे मदतीसाठी पाहिले. परंतु ते देखील हतबल होऊन बसले होते. शेवटी तिने अनन्यभावाने श्रीकृष्णाचा धावा केला. आपली सखी आणि भक्त असलेल्या द्रौपदीला भगवंताने वस्त्र पुरवून तिची लाज राखली.
पुढे एकदा द्रौपदीने श्रीकृष्णाला विचारले की दुःशासनाने माझ्या पदराला हात घातला त्याचवेळी तू मदतीसाठी का नाही आलास? तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणाले, ” द्रौपदी, तू सुरुवातीला भीष्म, द्रोण, कृपाचार्य, धृतराष्ट्र यांच्याकडे मदतीची याचना केलीस. नंतर मदतीसाठी आपल्या पतींकडे अपेक्षेने पाहिलेस. परंतु जेव्हा तू माझा धावा केलास, त्याचक्षणी मी तुझ्या मदतीसाठी धावून आलो.
समर्थ या श्लोकातील तिसऱ्या ओळीत म्हणतात की ज्ञानी असलेल्या भगवंताने या कलियुगात मौन धारण केले आहे. काही विद्वान या शब्दांचा अर्थ भगवंताने कलियुगात ज्ञानी अशा गौतम बुद्धांचा अवतार धारण केला आहे असाही घेतात. अन्य अवतारांमध्ये भगवंताने कुठले ना कुठले शस्त्र हाती धारण केले आहे. परंतु गौतम बुद्ध म्हणजे ज्ञान, करूण, शांती आणि क्षमा या गुणांचे मूर्तिमंत प्रतीक! त्यामुळे समर्थांनी या अवताराला ‘ मौनी ‘ म्हटले असावे. मौनी या शब्दाचा एक अर्थ ‘ मुनी ‘ असाही होतो. या अवतारात एखाद्या मुनीप्रमाणे भगवान शांत आहेत. त्यांनी कोणतेही शस्त्र हाती घेतले नाही या अर्थानेही मौनी हा शब्द वापरला असावा. या कलियुगात भक्तीची उत्कटता कमी झाली, लोकांमधील दांभिकपणा वाढला या कारणाने देखील भगवंताने मौन धारण केले असावे.
परंतु असे असले तरी, आपले भक्त जेव्हा कळवळून हाक मारतात, तेव्हा भक्तांचा कैवारी असलेला हा भगवंत धावून जातो. त्यांची संकटातून सुटका करतो. कलियुगात नामस्मरण हे भगवंताला प्रसन्न करून घेण्याचे सोपे साधन मानले जाते. अन्य व्रते, तप इ. करण्याची आवश्यकता राहत नाही.
स्वसंवाद
१. द्रौपदीच्या कथेप्रमाणे, माझ्यावर जेव्हा संकट येते, तेव्हा मी सुरुवातीला ऐहिक जगाकडे आणि माणसांकडे आशेने पाहतो, की पहिल्याच क्षणी पूर्ण विश्वासाने भगवंताला शरण जातो?
२. “जोपर्यंत आपण स्वतःचे कर्तृत्व किंवा इतरांवर मदतीसाठी अवलंबून राहतो, तोपर्यंत ईश्वर दूर राहतो” या सत्याची जाणीव ठेवून, मी प्रार्थना करताना मनातील सर्व अहंकार बाजूला ठेवतो का?
३. समर्थांनी म्हटल्याप्रमाणे, कलियुगात भगवंताने ‘मौन’ धारण केले असले, तरी माझ्या हाकेमध्ये द्रौपदीसारखी उत्कटता आणि ‘आर्तता’ असेल तर तो मौन सोडून धावून येईल, अशी खात्री मला वाटते का?
४. कलियुगात परमेश्वर प्राप्तीसाठी अवघड तपाची गरज नसून केवळ ‘नामस्मरण’ हेच सोपे साधन आहे, हे स्वीकारून मी रोजच्या धकाधकीत भगवंताचे नाम घेण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करतो का?
– क्रमशः श्लोक १२३ आणि १२४
© श्री विश्वास देशपांडे
चाळीसगाव
प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
वाचताना वेचलेले 
कवितेचा उत्सव # ३१० –
– मी नृत्यांगना… – 
विविधा 
