भीती ही सजीवांच्या उत्क्रांतीतील अत्यंत मूलभूत आणि संरक्षणात्मक यंत्रणा आहे. चार्ल्स डार्विन यांनी ‘नैसर्गिक निवड’ या सिद्धांतात दाखवून दिले आहे की, ज्या प्राण्यांमध्ये धोक्याच्या जाणीवेनंतर त्वरेने प्रतिक्रिया देण्याची क्षमता होती, तेच अधिक काळ टिकले. भीती ही म्हणूनच कधीकधी नकारात्मक नसून जीवनरक्षक ठरली आहे. जंगलात अचानक साप दिसल्यावर पाय मागे घेणे, आगीपासून दूर पळणे किंवा वेगाने धावणाऱ्या वाहनापासून बाजूला होणे, या सर्व क्रिया भीतीमुळेच घडतात. मेंदूमधील अमिग्डाला हा भाग संभाव्य धोक्याचे संकेत ओळखून शरीरात ‘लढा किंवा पळा’ (fight or flight) अशी प्रतीक्षिप्त प्रतिक्रिया निर्माण करतो. त्यामुळे हृदयाची गती वाढते, स्नायूंमध्ये रक्तपुरवठा वाढतो आणि क्षणार्धात निर्णय घेतला जातो. म्हणून भीती ही कमकुवतपणाची नव्हे, तर सजगतेची खूण आहे.
परंतु माणूस केवळ जैविक प्राणी नाही; तो सामाजिक आणि सांस्कृतिक पर्यावरणात घडत असतो. लहानपणापासून मिळालेले संस्कार, पालकांची वागणूक, शाळेतील अनुभव, समाजातील मूल्यव्यवस्था, या सर्व गोष्टी मिळून भीतीचा स्वभाव ठरवतात. ज्या मुलाला सतत दडपण, शिक्षा, अपमान किंवा चुकलास तर संपलास, अशी भीती दाखवली जाते, त्याच्या मनात असुरक्षिततेची पायाभरणी होते. तो प्रसंगासमोर उभा राहण्याऐवजी मागे हटण्याची सवय लावतो. उलट ज्या मुलाला चुका करण्याची मुभा, प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य आणि प्रयत्नांचे कौतुक मिळते, त्याच्यात आत्मविश्वासाची बीजे रुजतात. त्यामुळे एकाच परिस्थितीत दोन वेगवेगळ्या व्यक्तींच्या प्रतिक्रिया भिन्न असतात—एक घाबरते, दुसरी धैर्याने उभी राहते. पण कधीकधी समाज ‘शूर’ म्हणून ज्या व्यक्तीला ओळखतो, तीही विशिष्ट प्रसंगी घाबरते. कारण धैर्य हा गुण कायमस्वरूपी नसून परिस्थितीनुसार बदलणारे मानसिक स्थित्यंतर असते. एखादा सैनिक रणांगणात निडर असू शकतो, पण कुटुंबीयांच्या आजारपणासमोर असहाय्य वाटू शकतो. एखादा वक्ता मंचावर प्रभावी बोलू शकतो, पण अन्यायाविरुद्ध सार्वजनिक भूमिका घ्यायची वेळ आली की सामाजिक बहिष्काराच्या भीतीने गप्प बसू शकतो. उदाहरणार्थ लोकमान्य टिळकांनी विलायतेतून परत आल्यानंतर हिंदू शास्त्रानुसार प्रायश्चित्त घेतले होते. कारण येथे भीती ही केवळ शारीरिक धोक्याची नसते; ती सामाजिक प्रतिमेची, नातेसंबंधांची, आर्थिक सुरक्षिततेची किंवा सत्तेच्या दबावाची असते. म्हणूनच सत्य आपल्या बाजूला असले तरी त्यासाठी उभे राहण्याचे धैर्य सर्वांकडे असतेच असे नाही. समाजात अनेकदा ‘शूर’ आणि ‘भ्याड’ अशी द्वैती विभागणी केली जाते. पण प्रत्यक्षात धैर्य आणि भीती हे परस्परविरोधी नसून परस्परपूरक आहेत. भीती नसलेला माणूस बेजबाबदार ठरू शकतो; तर भीतीच्या अतिरेकाने माणूस निष्क्रिय होतो. खरे धैर्य म्हणजे भीतीची जाणीव असूनही योग्य कृती करणे होय.
सामाजिक संरचना भीतीला अनेकदा साधन म्हणून वापरते. कुटुंब, धर्म, राजकारण, कार्यालयीन व्यवस्थापन या सर्वच ठिकाणी ‘भीती’ ही नियंत्रणाची पद्धत म्हणून कार्यरत असते. “लोक काय म्हणतील? ”, “नोकरी जाईल”, “देव रागावेल”, “समाजातून बहिष्कृत केले जाईल”, या मानसिकतेपोटी भीतीची संस्कृती रुजवली जाते. भीतीत वाढलेला माणूस प्रश्न विचारणे टाळतो, अन्याय सहन करतो आणि शक्तिशाली व्यक्तींच्या आक्रमणाला बळी पडतो. येथे मानसशास्त्रीय दृष्टीने सामाजिक असहाय्यता दिसते. वारंवार पराभव किंवा दडपशाही अनुभवल्यानंतर माणूस प्रतिकार करण्याची इच्छा गमावतो. याच्या उलट, भीतीवर मात करणारी व्यक्ती यशस्वी होण्याची शक्यता अधिक असते, कारण ती कृतीशील असते. काही व्यक्तींच्या बाबतीत भीती पूर्णपणे नाहीशी होत नाही; परंतु ती स्वीकारूनही पुढे जाण्याची क्षमता विकसित केली जाते. मानसशास्त्र सांगते की, धैर्य म्हणजे भीतीचा अभाव नव्हे, तर भीती असूनही योग्य कृती करणे. जेव्हा व्यक्ती स्वतःच्या मूल्यांशी प्रामाणिक राहते, तेव्हा बाह्य दबावांची तीव्रता कमी होते. सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात अशी अनेक उदाहरणे आढळतात की, भीतीवर मात केलेल्या व्यक्तींनीच अन्यायाला आव्हान दिले आणि समाजात बदल घडवले. जसे महात्मा गांधी न्यायालयासमोर सत्य सांगण्यास कधीही कचरले नाहीत आणि मिळेल ती शिक्षा आनंदाने भोगली. याचा अर्थ त्यांच्याकडे अलौकिक शक्ती होती असे नव्हे तर त्यांच्याकडे होते ते आत्मभान, तर्कशक्ती आणि परिणामांची जाणीव असतानाही उभे राहण्याचे साहस.
मानसिकदृष्ट्या भीतीवर मात करण्यासाठी काही घटक महत्त्वाचे ठरतात. पहिला घटक म्हणजे आत्मजागरूकता. ही आपल्याला नेमकी कशाची भीती वाटते हे ओळखायला शिकवते. दुसरा, अनुभवांची पुनर्रचना करणे. म्हणजे असे की, एखादा प्रसंग अपयशाचा नसून शिकण्याची संधी आहे, असा दृष्टिकोन स्वीकारणे. तिसरा, सामाजिक पाठबळ मिळणे. मित्र, कुटुंब किंवा सहकारी यांचे समर्थन व्यक्तीला स्थैर्य देते. चौथा, मूल्याधिष्ठित जीवनदृष्टी तयार होणे. स्वतःच्या तत्त्वांवर उभे राहण्याची तयारी. या प्रक्रियेत व्यक्ती हळूहळू भीतीला शत्रू न मानता मार्गदर्शक म्हणून पाहू लागते.
थोडक्यात, भीती ही मानवी स्वभावाची अपरिहार्य आणि नैसर्गिक प्रेरणा आहे. ती आपल्याला धोक्याची जाणीव करून देते, पण तिच्या अधीन राहणे किंवा तिला नियंत्रित करणे हे आपल्या सामाजिक संस्कारांवर, मानसिक प्रशिक्षणावर आणि मूल्यव्यवस्थेवर अवलंबून असते. जो माणूस भीतीच्या छायेतून बाहेर पडून परिस्थितीला सामोरे जातो, तो केवळ वैयक्तिक यशाकडेच वाटचाल करत नाही, तर सामाजिक परिवर्तनाचाही वाहक ठरतो.
☆ आग – भाग ३ (भावानुवाद) – हिन्दी कथाकार : डॉ हंसा दीप ☆ डाॅ. मीना श्रीवास्तव ☆
डॉ. हंसा दीप
(जणू काही मी एक पिता नसून एखादा गुन्हेगार होतो, जो त्याला हानी पोहोचवू शकत होता. मी कल्पनेतही कधी कोणताच गुन्हा केला नव्हता. असे शक्य तरी होते कां की प्रत्यक्ष माझ्या प्रिय मुलाला मी कोणत्याही प्रकारे दुखापत करू शकेन? )
इथून पुढे – –
पती-पत्नीमधील परस्पर समजूतदारपणा, प्रत्येक क्षण एकत्र घालवण्याची त्यांची तळमळ आणि त्यांच्या प्रेमभरल्या संवादाचे रूपांतर कंटाळवाणेपणा, ताणतणाव आणि विवशतेत झाल्यावर एकत्र राहणे देखील एक कठोर शिक्षाच होती. लहानसहान मतभेद स्वाभिमानाशी भिडल्यावर मोठे स्फोट घडवून आणतील हे नक्की होते. आम्हा दोघांमध्ये खूप कांही अस्ताव्यस्त पसरले होते. ते प्रेमाचे शेकडो क्षण आमच्या नात्यातील उसवलेले धागे विणण्यास कधीच आले नाहीत. ते जरी आमच्यात तडजोड करायला पुढे सरसावले असते तरी त्यांचे कांहीच चालले नसते, कारण आमच्यातील दरी आणखी रुंद करणाऱ्या कटू क्षणांनी तिथे आपले साम्राज्य व्यापून टाकलेले होते.
ठीक आहे, माझ्या पत्नीशी माझे वैचारिक मतभेद होते, पण मी तिला कधीही क्रूरपणे वागवले नाही. या संबंधविच्छेदामुळे तिला झालेल्या आघातापेक्षा माझ्यावर कोसळलेला आघात कैकपटीने अधिक होता. तिच्याजवळ निदान बिट्टू तरी आहे, मी मात्र पूर्णपणे एकटा पडलोय. माझ्याच मुलाला मला सोडून जावे लागले. आजवर घटस्फोट हा शब्द मला इतका कडवट आणि विखारी कधीच वाटला नव्हता, जितका तो मला आज डागण्या देत होता. या चार अक्षरी वरवर साध्या भासणाऱ्या शब्दाने माझे स्वतःचे अस्तित्वच माझ्यापासून हिरावून घेतले होते. आज मी माझ्यापासूनच विलग झालो होतो. आपल्या मुलापासून वेगळे होणे आणि वर्षानुवर्षे खपून एक एक काडी जोडून बांधलेल्या माझ्या उबदार घरट्यातून बाहेर पडणे या गोष्टी अशा होत्या, जणू कांही माझ्या आत्म्याला माझ्या देहातून निघून जाण्याचे आदेश देण्यात आले होते. मला सांगण्यात आले होते की जा आणि जशी इच्छा असेल तसे मनस्वीरित्या जग!
त्या सुखद काळी आम्ही एकमेकांना आनंदात ठेवण्यासाठी यादी बनवायचो. आता मात्र त्याच यादीत आरोपांची सरबत्ती केल्या जाऊ लागली होती. तिच्याकडूनही आणि माझ्याकडून देखील. जेव्हां दोन भांडी पोळपाट लाटण्यासारखी प्रेमाने एकत्र नांदत होती, तेव्हां लाटण्याचा वापर आयुधासारखा नव्हे तर पोळ्या लाटण्यासाठी व्हायचा. तेव्हां आम्ही घर परिवाराचे एकत्रिपणे पालनपोषण करीत होतो. मात्र हीच भांडी जेव्हां एकमेकांना भिडून आदळआपट करायला लागली तेव्हां त्या वारंवार आघाताच्या आणि प्रतिघाताच्या माऱ्याने पिचून पिचून त्यांच्या ठिकऱ्या उडाल्या. भांड्यांसारखे घराचे देखील तुकडे होऊन ते दिशाहीन दिसू लागले. वर्षानुवर्षे ज्या प्रेम आणि विश्वासाच्या पायावर आमचे घर ठामपणे उभे होते, त्याचा पायाच आता डळमळीत झाला होता. याची शिक्षा आम्हाला भोगावी लागतेय. मला, तिला आणि माझ्या लहानग्या बिट्टूला देखील!
तिच्याजवळ बिट्टू होता, तिच्या मुखावर हास्य फुलण्याचे हे एक कारण निश्चितच होते. तो तिला नक्कीच प्रसन्न ठेवणार. तो तिला एकटेपणाची जाणीव देखील होऊ देणार नाही. बिट्टू माझी किती आठवण करेल हे मला जाणवत होते. समुद्रकिनारी अवचितपणे माझ्या जवळ आलेले हे मूल कदाचित त्याच्या बाबांना शोधत आले असावे. कदाचित असे नसेलही, पण तरीही माझ्याकडे येण्याचे काही कारण असेल तर, हेच एकमेव कारण असणार याची मला खात्री होती.
हे दुःस्वप्नाहून अति भयानक वास्तव होते. प्रलयंकारी! क्रूर कालगतीने बिट्टूला माझ्यापासून हिसकावून नेले. असा कठोर दंड किती वेदनादायक असतो. या असहनीय पीडेने एका चालत्या बोलत्या जीवनाला पूर्णविराम देत संपवूनच टाकले. माझ्यासाठी तर आता संपूर्ण जगच थांबल्यासारखे वाटत होते. जणू काही माझ्या शरीरातील प्रत्येक भाग अखिल धरणीसह बधिर झाला होता आणि त्यांनी कामाशी असहकार पुकारला होता. त्या माझ्या परमप्रिय घरातून माझे शरीर निघून गेले, पण मी खरोखरच त्यातून बाहेर येऊ शकलो कां? आपल्याच घरापासून स्वतःला असे विलग करणे किती कष्टप्रद असते, जणू काही तिथे तुमचे स्वतःचे काहीही नव्हते!
तसे तर मी समुद्रकिनारा न्याहाळत होतो, पण होरपळून टाकणाऱ्या जळजळीत उन्हामुळे आणि माझ्या अंतरंगाला चटके देणाऱ्या आतील अग्नीच्या मिश्रित झळीमुळे माझे डोके जड होत होते. मी बाहेरच्या कडक उन्हापासून वाचण्याचा फक्त प्रयत्नच करीत राहिलो, कारण तिथे सावली देणारी हिरवी झाडे किंवा कोणत्याही प्रकारचे छप्पर दृष्टीस पडत नव्हते. माझ्या अंतर्यामी देखील प्रेमाच्या सावलीचा संपूर्ण अभाव होता. तप्त उन्हाचे चटके लाल अंगारांसारखे जळत आणि जाळत होते. मी असहाय्य आणि लाचारासारखा हे सर्व सहन करीत होतो. वर भाजणारे मोकळे अस्मान आणि खाली उन्हाचा तडाखा अंगावर झेलणारी उघडी बोडकी धरणी.
संध्याकाळ दाटून येण्यापूर्वी धूर देखील गर्द गडद होणार. या वेळी तरी तीव्र सूर्यप्रकाशाने उष्णता कायम ठेवत आपले वर्चस्व राखले होते. मी सूर्यस्नान करण्यासाठी नव्हे तर सागराच्या शीतल लहरींमध्ये सचैल भिजण्यासाठी आलो होतो. माझ्या आत पेटलेल्या वणव्याला शांत करण्यासाठी मी तळमळत होतो. मी लाखोंनी पैसे गमावले होते, मात्र मला त्याची पर्वा नव्हती. पण माझा लाडका बिट्टू? मी त्याला कसं विसरू? एखाद्याच्या आत्म्याला शरीरापासून तोडून वेगळे करणे इतके सोपे कां आहे? मानसिक यातना देण्याचे हे सर्वात तीक्ष्ण शस्त्र आहे.
मला तर आनंद व्हायला हवा होता कारण रोजच्या कटकटीतून मी एकदाचा मुक्त झालो होतो. पण नाही, पराभूत झालेल्या व्यक्तीला प्रत्येक वेळी पराभवाचाच अनुभव येतो. तिथे निदान बिट्टूसोबत तरी राहिलो असतो. त्याच्या एका गोड हास्याने मला सर्व कांही परत दिले असते. म्हणून तर त्याच्यापासून दूर राहून फक्त फक्त एक दिवस सुद्धा लोटला नव्हता आणि मी त्याच्या स्पर्शाकरिता इतका व्याकुळ झालो होतो.
पिता होणे इतके कष्टदायक का आहे? नऊ महिने कोणा दुसऱ्या व्यक्तीच्या पोटात आपले मूल वाढतांना पाहतांना आणि अनुभवतांना माझी खूप तडफड व्हायची. मी माझे कान लिलीच्या पोटावर टेकवून बाळाच्या हृदयाचे ठोके ऐकण्याचा प्रयत्न करायचो. दररोज, माझी नजर त्या न जन्मलेल्या बाळामध्ये माझे स्वतःचे प्रतिबिंब शोधत होती. कसं होईल? सगळं ठीक असेल ना आत? आणि आता या घटकेला घटस्फोटानंतर, माझा अंश असलेल्या त्याच बाळाला त्याच्या आईकडे सोडून आलोय मी. जणू काही आता माझा त्याच्यावर कुठलाच अधिकार नाही. काय ही जबर शिक्षा! मीच कां म्हणून भोगायची? कारण मीच पिता आहे ना. त्याला न भेटल्याचे विदीर्ण करणारे क्लेश आणि त्या जखमेवर मीठ चोळणारा कायद्याचा आसूड. त्याच्या तिळातिळाने वाढणाऱ्या अंगप्रत्यंगाचा साक्षीदार असलेला मी एकाएकी त्याच्या आयुष्यातून वजा झालो.
माझा ताणतणाव कमी करण्यासाठी समुद्रकिनाऱ्यावर येणे मला आता निरर्थक भासू लागले. शरीर कुठेही असले तरी, मन तर ज्या स्थानाशी जोडल्या गेलंय, तिथेच राहण्यासाठी तळमळत असते ना! माझे डोळे गडद अंधाराशिवाय कांहीच बघू शकत नव्हते. इतका मिट्ट काळोख असल्यावरही प्रभातीचा प्रकाश येऊ शकेल कां? कितीही अंधार असला तरी उगवतीच्या उजेडाला तो थोडाच रोखू शकतो? पण दुर्दैवाने प्रत्येक उगवतीला प्रकाशाची सोबत नसते. काही प्रभात बेला इतक्या काळ्याभोर असतात की येणाऱ्या कित्येक तेजोमय दिवसांना देखील त्या आपल्या कृष्णरंगाने झाकोळून टाकतात.
मला आता कळते आहे, मला प्रत्येक येणाऱ्या दिवशी या सर्व भावनिक कल्लोळाचा सामना करावा लागणार आहे. वाटले होते की मनमोहक निसर्गाने वेढलेल्या या स्थानी मला थोडेफार समाधान मिळेल आणि खरं सांगायचे तर ते मिळाले सुद्धा! माझ्या माथ्यावर एक सुखद समाधान रेंगाळले. कपाळावर जाणवला त्याच मऊसूत तळहाताचा मखमली स्पर्श. मी डोळे उघडले तर ते गोड गोजिरे बालक माझ्याकडे बघत खोडकरपणे हसत होते. त्याने लगेच पळून जाऊ नये आणि मला त्याचा सुगंधी स्पर्श दीर्घकाळ जाणवत राहावा म्हणून मी लगेच डोळे मिटले. यावेळी मी ठरवले की हे मधुर स्वप्न खंडित होऊ नये म्हणून मी डोळेच उघडणार नाही. बस, त्याच्या या बाललीला अनुभवीत राहीन. कदाचित या खेळातून त्याला माझ्यात त्याच्या पित्याचे अस्तित्व जाणवत असेल आणि मला त्याच्यात माझ्या मुलाचे! या क्षणी आम्हाला दोघांनाही एकमेकांची नितांत गरज होती. आम्ही आपसात बोलत नव्हतो, पण एकमेकांच्या स्पर्शातील मूक संवाद सर्व कांही सांगत होता. जणू आमच्या जिभेवर गूळ होता. त्याची गोड चव जिभेला माहित होती, पण त्याचे वर्णन करायला ती असमर्थ होती. आमच्या नजरानजरेतून ती मिठास मानसिक समाधान देऊन जात होती. त्याची आणि माझी इच्छा या दोन्हींचा जणू समाहित मधुरस!
मी डोळे उघडलेले नाहीत असे बघितल्यावर त्याचा मधुर किलबिलाट सुरु झाला. दुरून त्याच्या आईची साद ऐकू आल्यावर देखील तो जागचा हलला नाही. त्याच्या आईने जवळ आल्यावर त्याला हाक मारल्याने मी लगेच डोळे उघडून त्याच्याकडे डोळे भरून पाहिले आणि तोही निघून गेला. जातांना त्याच्या चेहेऱ्यावर खोडकर हास्य विलसत होते. मी देखील ‘बुडत्याला काठीचा आधार’ या न्यायाने त्या हलक्याश्या स्मिताचे बोट धरून पैलतीर गाठून स्वतःचा जीव वाचवला होता. एक क्षितीजाच्या रेखेसारखी अस्पष्ट आशा. धुराचे लोट पुन्हा दाटत होते, जणू आम्हाला घरी परतण्यासाठी ताकीद देत होते. जंगलालाही सारखे सारखे जळत राहिल्याने जणू ग्लानी आली होती. या जाळपोळीच्या भीषण कलहातून त्याला जणू स्वतःला वाचवायचे होते. मला आणि त्या मुलाला देखील हेच हवे होते. आमच्या सर्वांच्या आतले जंगल अग्नीचा घास घ्यायला तयारच होते. आगीला कवेत घेत ते बुभुक्षित वन धुराची वलये फेकीत जणू सिगारेटचा आस्वाद घेत होते.
माझ्यापासून दूर जाताना त्या मुलाने जोरात किलबिल केली. मी त्या संकेताला ओळखत त्याला प्रेमभरल्या नजरेने पाहिले. आमच्या दोघांतील मूक भाव एकमेकांना म्हणत होते, “पुन्हा भेटू या! ” मी जाणत होतो की हे निव्वळ मृगजळ होते. मात्र माझ्या माथ्यावर त्या गोजिरवाण्या स्पर्शाची अनुभूती अजूनही रेंगाळत होती.
त्या आश्वस्त करणाऱ्या शांत शीतल नजरेने ऋतुमानाला देखील पाझर फुटला होता. काळे सावळे कृष्णमेघ अंबरात दाटीवाटीने गर्दी करीत होते.
हे वरूण राजा! त्या निष्पाप बालकासाठी तरी कृपा करून जलवर्षाव कर, जेणेकरून प्रत्येक रानावनात धुमसत असलेला कोपिष्ट अग्नीदेव शांत होईल!
– समाप्त –
हिन्दी कथालेखिका : डॉ. हंसा दीप
संपर्क – Dr. Hansa Deep, 22 Farrell Avenue, North York, Toronto, ON – M2R1C8 – Canada
” Exclusive category च्या मुलांसमोर असलेले challenges. “
काल ताईचा फोन आला. म्हणाली, अग! आमंत्रण द्यायला फोन केलाय. उद्या अजयच्या नवीन घराची वास्तुशांत आहे. तेंव्हा तुम्ही सर्व सादर आमंत्रित आहात. जरा लवकरच ये ग.
मी म्हंटले अरे व्वा!! अभिनंदन!! खूप आनंदाची गोष्ट. आम्ही नक्की येणार. कुठे घेतलंय ग नवीन घर???
ताई म्हणाली अग! ‘प्रभात रोड’ वर. पेंट हाऊस घेतलय. चांगल मोठं घर, चार बेडरुम चे आहे
मी म्हटलं अरे व्वा!!! मस्तच.
माझ्या डोळ्यासमोर ताईची आधी ची दोन मुंबईची घर, एकानंतर एक आली. तसेच अनिता, ताईची एकुलती एक सून व तिच्या आईवडिलांची एकुलती एक मुलगी. त्यांची पण दोन घर नागपुरात आहेत म्हणे. आणि आता हे पाचवे घर पुण्यात, तेही ‘प्रभात रोड’ वर. व्वा मस्तच!! .
अजय, ताईचा एकुलता एक मुलगा. अजय आणि अनिताची पण एकच मुलगी ‘अनघा ‘.
म्हणजे जेवढी माणसे घरात, तेवढीच घर. ‘Per head one house’. असा तो हिशोब आहे.
मी स्वतः शीच हसले. हे म्हणाले, अगं! काय म्हणाल्या ताई??
मी म्हंटले, अहो, वास्तुशांती चे आमंत्रण आले आहे. अजयने नवीन घर घेतलय. आमच्या चेहऱ्यावर आनंद, व कौतुक तर होतेच, बरोबर मनात अनेक प्रश्न एकानंतर एक आले.
मी स्वतः शीच बोलले, आपल्या वेळेस लग्नात आम्ही पांच साड्या देऊ. अशा गोष्टी होत असत. आता अनघाच्या लग्नात आम्ही पांच घर देऊ अशा गोष्टी होतील का?? गोष्टी जरी नाही झाल्या, तरी हिशोब करताना हा विचार मनात येणारच. आणि मुलगा पण असाच मिळाला, ‘एकुलता एक ‘व त्यांच्या घरी पण असंच ‘status’ असलं तर ‘अनघा व Mr X ‘ यांची एकुण दहा घर असतील. आणि याच status चा मुलगा मिळायची शक्यता जास्त आहेच.
खरं तर हे मुलांचे भाग्य आहे. त्यांच्या आजी आजोबांचे कष्ट. नंतर त्यांच्या आई-वडीलांचे कष्ट. उच्च शिक्षित आई-वडीलांनी आपल्या मेहनत आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर हे साम्राज्य उभं केले आहे. त्यांनी हे सर्व कमवले आहे. व मुलांना नशीबाने मिळाले आहे.
अनघाच्या पिढी ला सर्व ऐश्वर्य सहज मिळाले आहे.
आपल्या पिढी ने काटकसर करून एकेक गोष्ट/ वस्तू जमविली. पगार कमी असायचे. घरात मुलांची संख्या जास्त असायची. त्यामुळे काहीही घ्यायचे म्हणजे आधी’ planning ‘करावे लागायचे. आता हे घ्यायचे. पूढच्या वेळेस पैसे जमले की, मग आपण डायनिंग टेबल घेऊ या. हळूहळू एकेक सामानाची आवश्यकतेनुसार लिस्ट बनत गेली. व वस्तू घरात येत गेल्या. प्रत्त्येक वेळी किती आनंद होत होता. जेंव्हा आपण फ्रिज घेतला, तेंव्हा तर आनंदाला पारावार नव्हता. सर्वांना सांगुन झाले. आईला पत्रात सविस्तर कळविले. त्या दिवशी आपली आता श्रीमंत लोकांत गणना होणार का?? असा पुसटसा विचार मनात येऊन गेला. त्यांनंतर स्कूटर, वाशिंग मशीन, microwave व इतर अनेक गोष्टी घरात येत गेल्या व हळूहळू आम्ही श्रीमंत होत गेलो. प्रत्त्येक येणाऱ्या वस्तू ने आम्हाला खूप आनंद दिला. एवढे पैसे आपण खर्च करू शकलो याचा अभिमान वाटत असे. हळूहळू आयुष्याचा ग्राफ वर जात होता. व त्याबरोबरच समाधान, आनंद होत होता. आयुष्यातील या घटना मनावर कोरल्या गेल्या आहेत. आजही कितीदा तरी आम्ही घरचे सर्व एकत्र बसलो, तर या सर्व गोष्टींची चर्चा होते. व तेवढाच आनंद आजही होतो.
एवढे सर्व विचार मनात आले. केसेट rewind झाली. घर घेणे म्हणजे तर कितीदा तरी पैशाचा हिशोब झाला. हप्ता कसा भरायचा??? यावर चर्चा झाली. आता नको, पूढच्या वर्षी बघूया. असं करत करत शेवटी हिम्मत करून एक फ्लॅट घेतला.
या सर्व विचारांचा अजयच्या नवीन घरातल्या वास्तुशांती च्या कार्यक्रमाशी काय बरं संबंध????
मनात सहज आलं, अनघाला या लहान सहान (?? ) गोष्टींचा आनंद मिळणार नाही. कारण तिच्या समोर परिस्थिती वेगळी असेल. त्यांचे विश्व वेगळेच असेल. सर्व महागाच्या वस्तू ज्या बहुतेक आम्हाला माहीत ही नाहीत त्या सर्व तिच्या घरी सहजच असणार आहैत.. कदाचित त्यांच्या लिस्टमध्ये world tour करणे, five/seven star हॉटेल मधे सहज जाणे, विमानाने प्रवास करणे, BMW घेणे, I phone, प्रत्येकाची वेगळी कार, भरपूर नोकर चाकर, अशा अनेक गोष्टी त्यांच्या जीवनात सहज असतील.
पैशाचा हिशोब करावा लागणार नाही. मनात आलं आणि घेतलं. असं असेल.
पीढी दर पीढी असे बदल दिसणारच आहेत. याचे फायदे व नुकसान दोन्ही आहेत. मुलांना नशीबाने सर्व मिळत आहे. भाग्यवान आहेत. कष्टाने कमविलेल्या पैशाची किंमत असते. सहज मिळालेल्या गोष्टींची किंमत करणे जमले पाहिजे. ऐश्वर्य टिकवता आले पाहिजे. त्यात भर घालता आली पाहिजे.
या ‘exclusive category ‘च्या आई-वडीलांसमोर ‘challenges ‘वेगळेच असतात. समोर पंचपकवानांनी भरलेलं ताट असताना मुलांना शिस्त लावायची आहे. स्वतः शिस्तीत राहुन ते शिकवायचे आहे. .
खूपदा मनात आले, खरच गरज असते का एवढ्या गोष्टीं जमविण्याची?? पण मग कमविलेल्या पैशांचे काय करायचे.???? ही अशी क्षमता प्रत्येकात असतेच असे नाही. ज्यांच्यात असते, त्यांचे ‘status’ असेच वाढत जाते. आणि त्यात चूक असे काही नाहीच.
शिक्षणाच्या जोरावर मिळविलेले साम्राज्य आहे हे. आणि शिक्षणाचा पर्याय सर्वांनाच असतो. संधी प्रत्येकाला मिळतेच. अशा गोष्टी मिळावायला भाग्य लागतच. पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे, म्हणजे वेळेवर कष्ट व वेळेवर बरोबर निर्णय घेता आले पाहिजे. पैशाचे ‘Investment’ बरोबर जागी करता आले पाहिजे. सवयी चांगल्या असल्या पाहिजेत.
” संघर्ष करता आला पाहिजे “.
म्हणतात ना
“संघर्ष प्रकृती का ‘आमंत्रण ‘ है ।
जो स्विकार करता है, वही आगे बढ़ता है।”
पैसे कमविणे जेवढे कठीण आहे. तेवढेच किंबहुना त्यापेक्षा जास्त कठीण ते टिकविणे आहे. नाही तर पैसा संपायला किती वेळ लागतो???
या पैसाचा माज डोक्यात जाता कामा नये. नाही तर राजाचा रंक व्हायला ही वेळ लागत नाही.
एक वाचलेले छान वाक्य सहज आठवलं,
“Kite gives us very good message
Fly high but always stay connected to the ground. “
☆ “पहाटेचे स्वप्न…” भाग – १ ☆ श्री सुधीर करंदीकर ☆
आज रोजच्या प्रमाणेच सकाळी फिरायला बाहेर पडलो. बायको मुलीकडून दुपारी येणार होती, त्यामुळे बाहेरचं चहा, असा प्लॅन ठरला. फिरतांना फक्त समोर बघून चालायची रोजचीच सवय लागल्यामुळे, आज फिरतांना, जरी बायको बरोबर नव्हती, तरी मान इकडे- तिकडे फिरायला तयार नव्हती. मारुती मंदिराजवळ पोहोचलो आणि मंजूळ स्वरातली हाक ऐकू आली – काका, या चहा प्यायला, कुठे होता! आज बऱ्याच गॅप नंतर भेटताय, आमच्या मॉर्निंग वॉक मैत्रिणी मनवा – मेघना बोलवत होत्या. बाजूच्या दुकानातून लगेच चहाचे ग्लास हातात आले. गप्पा सुरु झाल्या. तेवढ्यात मनवा म्हणाली – काका, समोर भारद्वाज पक्षी बघा. आज नक्कीच काहीतरी चांगले घडणार.
मी : माझा पण हाच अनुभव आहे. आमच्या बागेत, सकाळी रोजच भारद्वाज दिसतो आणि रोजचाच दिवस छान जातो. आज तुम्ही पण भेटल्या मुळे, आज काहीतरी एक्सट्रा चांगले असणार!
मेघना : काका कंपाऊंड च्या गेटवर बसलेला भारद्वाज बघितला, तर स्वप्नामध्ये देव येतो असे म्हणतात. कधी दिसला, तर तुमचा अनुभव सांगा, आणि त्यावर लिहा.
मस्त आणि भरपूर गप्पा – टप्पा झाल्या आणि बाय करून आम्ही आपापल्या दिशेला निघालो.
आज मनवा आणि मेघना भेटल्यामुळे दिवस छान जाणारच होता, त्यामुळे भारद्वाज पक्षानी आज सुटी घेतली, तरी चालण्यासारखे होते. रोज फिरून आल्यानंतर, माझी बागेत चक्कर असते आणि तेव्हाच, चिक्कूच्या झाडावर किंवा जमिनीवर चालतांना मला भारद्वाज दिसतोच. मी लगीच बायकोला हाक मारून, पक्षी बघायला सांगतो. तिचा दिवस चांगला गेला, तरच माझा जाणार, हे पक्के असते.
आज खरोखरच भारद्वाज पक्षानी सुटी घेतली होती. उद्या सकाळी भारद्वाज नक्की गेट वर बसलेला दिसणार, हा विचार दिवसभर डोक्यात घोळत होता.
नेहेमीप्रमाणे, दुसऱ्या दिवशी आम्ही सकाळी फिरायला बाहेर पडलो. फिरून परत आलो, आणि गेटवर चक्क भारद्वाज! मी लगेच हात जोडून नमस्कार केला व त्याला थँक्स म्हणालो. बघता बघता पक्षी उडून गेला. म्हणजे आज रात्री स्वप्नात देव येणार हे नक्की.
स्वप्न पडणं, हे एक कोडंच आहे. ठरवून ती कधी पडत नाहीत आणि न ठरवून ती थांबत पण नाहीत. स्वप्न सुंदर असेल, का भयदायक असेल, का असंबध्द असेल, हे पण आपल्या हातात नसतं. काहीही असो, पण आज रात्री स्वप्नात देव येणार, हा विचार दिवसभर मनात डोकावत होता. नेहेमीप्रमाणे रात्री ११ ची गाणी ऐकता ऐकता, केंव्हा झोप लागली, ते समजलेच नाही.
कुणीतरी मला झोपेतून उठवत होतं, असं मला जाणवलं. कुणीतरी प्रेमानी हाक मारतंय, असं वाटलं आणि मी उठलो. बघतो तर समोर साक्षात परमेश्वर. मी लगेच उठून देवाला नमस्कार केला.
मी : देवा, तुम्ही मला सगळ्याच आवश्यक गोष्टी भरभरून दिल्याबद्दल, मी तुमचे खूप खूप आभार मानतो. तुमची कृपा सगळ्यांवर कायम असू द्या.
देव : मी समोर न दिसता सुद्धा, लोक माझ्या मूर्तीसमोर उभे राहून, मागण्यांची यादी वाचत असतात. आणि मी तुझ्या समोर असूनही, तू काहीच मागत नाहीस! चल माग, काय काय पाहिजे?
मी : मला खरोखरच काहीही नको. ज्यांना खरी गरज आहे, त्यांनाच माझ्याऐवजी द्या!
देव : अरे तुझ्या मित्रांकडे, नातेवाईकांकडे दोन दोन – तीन तीन फ्लॅट्स आहेत, परदेशी गाड्या आहेत. तू अजूनही वडिलांनी ४० वर्षांपूर्वी बांधलेल्या घरात राहतोस, भारतीय छोटी कार वापरतो. माग, तुला मागायला खूप स्कोप आहे.
मी : मला खरंच काहीही नको, सगळं मस्त चाललंय.
देव : तुझ्या मनात काहीतरी मागायचे आहे, हे नक्की. पण, मागू का नको असं तुला होतंय!
मी : देवा, तुमच्यापासून काहीच लपू शकत नाही, हेच खरं. खरंच मागू का?
मी : रोज दिवसभरात, खूप मनाला खटकणाऱ्या गोष्टी घडत असतात. त्या सुरळीत करता आल्या, तर सगळ्यांचेच जीवन आनंदाचे होऊ शकेल. रस्त्यावरची जीवघेणी वाहतूक, भ्रष्टाचाराच्या घटना, अन्नपदार्थ – औषधे यामध्ये भेसळ, पैशांकरता आणि फॅशन च्या नावाखाली नट – नट्यांनी आणि सगळ्यांनीच सुरु केलेले अंग प्रदर्शन आणि त्याचे दुष्परीणाम, स्त्रियांवर वाढणारे अत्याचार, टीव्ही / मोबाईलचा अतिरेक आणि मुलांवर त्याचे दुष्परिणाम, अशी बरीच मोठी यादी आहे.
देव : तुझे म्हणणे अगदी रास्त आहे. मी मनुष्याला बुद्धी दिली आहे. काय चांगले – काय वाईट हे त्याला समजते. तुम्ही लोक बुद्धी गहाण ठेवता. मी आणि माझे, यातंच तुमचं आयुष्य खर्ची पडतं, मी यात काय हस्तक्षेप करणार! आणि हे कलियुग सुरु आहे, यामध्ये, या अशा गोष्टी घडणारच. माझा पुढचा आणि शेवटचा ‘कल्कि’ हा अवतार आहे, त्याचाच हा पूर्व रंग आहे, असे पण सांगता येईल.
मी : सगळे लोक नेमून दिलेले कायदे कानून पाळतील, एवढा जरी धाक तुम्ही निर्माण केला, तर सगळेच आनंदात राहू शकतील.
देव : ठीक आहे. आपण एक एक विषय घेऊ.
तुझ्या यादीतला पहिला विषय घेऊ – जीवघेणी वाहतूक. याकरता मी काय करायचे, ते तू मला सांगायचे. कुठलेही कायदे – कानून मोडता कामा नयेत, जे चांगल्या मार्गानी जात आहेत, त्यांना त्रास होता कामा नये. योजलेले उपाय, योग्य जागी चिमटा बसेल इतपतच कठोर असावेत.
‘जीवघेणी वाहतूक’ याकरता मी काय करावे, ते एका कागदावर लिही आणि कागद घडी करून झोपताना देवघरात ठेव. मला सगळे मुद्दे पटत असतील, तर सकाळी तुला कागद उघडलेला दिसेल व त्याच दिवशी, सकाळ पासून माझी कार्यवाहीची पूर्वतयारी तुला दिसेल. आणि नंतरच्या दिवशी, सकाळी ८ वाजता अंमलबजावणी सुरु होईल. फक्त एक महिना असे सुरु राहील.
जर लिहिलेले मुद्दे मला पटले नाहीत, तर कागद बाजूला केलेला दिसेल. तुला पुन्हा वेगळे लिहावे लागेल. गुड नाईट अँड गुड मॉर्निंग.
सकाळी नेहेमीप्रमाणे रात्रभर सुरु असलेल्या रेडिओ स्टेशन च्या मंजुळ स्वरांनी मला जागे केले. आज एकदमच फ्रेश वाटत होते. सकाळी बागेत भारद्वाज पक्षाचे दर्शन झाले. दिवस मस्त गेला.
देवाबरोबर बोलणे झाले त्याप्रमाणे जीवघेणी वाहतूक सुरळीत होईल याकरता देवाने काय काय करावे हे मुद्दे मी लिहून कागद तयार केला आणि झोपण्यापूर्वी तो कागद देवघरात ठेवला.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकरच जाग आली. देवघरात जाऊन बघितले, तर ‘अहो आश्चर्यम्’. कागद उघडलेला होता. म्हणजे देवाला मी लिहिलेले सगळे मुद्दे पटले आहेत. मी खूप खुश झालो.
सकाळचा चहा घेऊन आम्ही फिरायला बाहेर पडलो. सिटी मल्टिप्लेक्स वरुन, पुढे मेन रोडवर आलो. नेहेमी सगळ्याच रस्त्यांवर विविध पक्षांचे अभिनंदनपर होर्डिंग असतात / वाढदिवसाचे होर्डिंग असतात, जाहिरात करणारे होर्डिंग असतात. कार्पोरेशन अधून मधून होर्डिंग काढण्याची कारवाई करत असते. पण पुन्हा होर्डिंग आपापल्या जागेवर येतच असतात. आज सगळी होर्डिंग जागेवरच होती, पण त्यावरचा सगळा मजकूर रातोरात बदललेला होता. सगळ्यांवर वाहतुकीविषयी माहिती दिसत होती, वाहतुकीचे नियम दिसत होते. एका मोठ्या होर्डिंग वर मजकूर असा होता —
रस्त्यावर आलेल्या सगळ्यांचेच स्वागत. पादचारी आणि वाहनचालक या सगळ्यांचेच जीव मोलाचे आहेत. रस्त्यावर असेपर्यंत, तुमची सुरक्षा, ही जबाबदारी आमची आहे. वाहतुकीचे नियम हे सगळ्यांवरच १०० टक्के बंधनकारक राहतील. नियम अगदीच मोजके आणि सोपे आहेत. नियम लक्षात कसे ठेऊ, असे टेन्शन घेऊ नका. रस्त्यांवरची सगळी होर्डिंग यापुढे फक्त वाहतूक नियम दाखवतील. इतर जाहिराती करण्याकरता, इतर माध्यमे वापरली जातील.
वाहतूक नियम —
१) लाल – हिरवा दिवा ‘थांबा’ आणि ‘जा’ सांगतो. ते पाळा
२) दाखवलेली स्पीड लिमिट बंधनकारक आहे. लिमिट ३० असेल तर वेग +/- ५ एवढाच चालेल.
८) स्वतःच्या डोक्याची काळजी वाटत असेल तर हेल्मेट वापरा – सीट बेल्ट वापरा.
काही लोकांना होर्डिंग मधला हा बदल लक्षात आलेला दिसत नव्हता. पण काही ठिकाणी घोळके जमायला लागले होते. थोडं पुढे गेल्यावर एलबीएस रोड लागला. ठिकठिकाणी स्पीड लिमिट ३० किमी असे बोर्ड दिसत होते.
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – २० ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
‘वर्डस्वर्थ‘ म्हणतात बालक हा माणसाचा पिता आहे. त्यांचा मुलांच्या निरागसतेवर, प्रामाणिकपणावर, बेफिकीर स्वभावावर व शुद्ध हृदयावर विश्वास आहे. त्याचप्रमाणे टागोर सुद्धा निरागस, निष्कपट बालकांमध्ये रमतात. लहान मुले पाहताना त्यांच्यात त्यांना निसर्ग दिसतो, परमेश्वर अनुभवता येतो.
टागोरांना वाटतं, लहान मुले व निसर्ग आपल्याला खूप कांही शिकवित असतात. टागोरांच्या आठव्या कवितेमध्ये ते एका राजघराण्यातील मुलाबद्दल लिहितात. मौल्यवान वस्त्रांमुळे व अलंकारांमुळे त्या मुलाला खेळतांना मोकळेपणा मिळत नाही. त्यामुळे तो उदास होऊन बसतो. मुलांसाठी खेळ, मित्र त्या मौल्यवान वस्रांपेक्षा जास्त महत्त्वाचे आहेत. पण हे मोठ्या माणसांना कळत नाही. त्यांना आपलं समाजातील स्थान, त्या स्थानाचा आब राखणं जास्त महत्वाचं वाटतं. कवी त्या मुलाच्या आईला सांगतात की या तुमच्या मोठेपणाच्या भ्रामक कल्पनांमध्ये लहानांना जखडू नका. मातीत खेळल्यामुळे मुले निरोगी राहतात. सर्व थरांतील मुलांबरोबर खेळल्यामुळे त्यांना सामाजिक भानही येतं. टागोरांना वाटतं की हे मानवी जीवन जत्रेसारखं आहे. बरंच काही वाईट आहे, दुष्टपणा आहे, गलिच्छपणा आहे, पण बरंच काही आनंद देणारं, चैतन्य देणारं, जगण्याची इच्छा बळावणारंही आहे. जसं जत्रेतून जावं असं कधीच वाटत नाही तसंच हे जीवन देखिल आपल्याला बांधून ठेवतं, आसक्ती निर्माण करतं. लहान मुलं मात्र ह्या लोभ, मोह, स्वार्थ यापासून कोसो दूर असतात.
आजच्या साठाव्या कवितेत देखिल टागोर लहान मुलांच्या विश्वावर भाष्य करतात. हे विश्व म्हणजे एक सागर आहे. ते म्हणतात लहान मुलं निरागसपणे काठावर वाळूत खेळतात. पाण्यात कागदाच्या नावा सोडतात. शिंपल्यांशी खेळतात. वाळूत घर बांधतात. आणि निसर्गाकडून घेतलेलं सगळं निसर्गावरच उधळून देतात. त्यांना ना तिथल्या मोत्यांचा, ना तिथल्या माशांचा हव्यास आहे. लाटा क्रुद्ध होतात तेव्हा त्यांची भीती इतरांना, मोठ्यांना आहे पण लहान मुलांना ती भीती पण नाही. लाटा लहान मुलांसारख्या असतात, त्या कितीही क्रुद्ध झाल्या तरी किनाऱ्यावर येईपर्यंत शांत होतात आणि जणू त्या मुलांसाठी मृदु स्वरांत अंगाई गातात.
टागोरांनी गीतांजलीत लहान मुलांशी संबंधित अशा मोजक्याच ३/४ कविता समाविष्ट केल्या आहेत. त्यातून ते अधोरेखित करतात की, मुलांचे विश्व आणि मोठ्यांचे विश्व खूप वेगळे असते. मोठ्यांना मोह असतो, भय असते. जे मुलांना स्वभावतःच अजिबात नसते. या कवितांमधून ते लहान मूल आणि प्रौढ माणसं यांच्यातल्या विरोधी वृत्ती प्रकर्षाने दाखवतात.
—–
☆ गीत: ५८ ☆
LET all the strains of joy mingle in my last song ⎯ the joy that makes the earth flow over in the riotous excess of the grass, the joy that sets the twin brothers, life and death, dancing over the wide world, the joy that sweeps in with the tempest, shaking and
waking all life with laughter, the joy that sits still with its tears on the open red lotus of
pain, and the joy that throws everything it has upon the dust, and knows not a word.
ON the seashore of endless worlds children meet. The infinite sky is motionless overhead and the restless water is boisterous. On the seashore of endless worlds the children meet with shouts and dances.
They build their houses with sand and they play with empty shells. With withered leaves they weave their boats and smilingly float them on the vast deep. Children have their play on the seashore of worlds.
They know not how to swim, they know not how to cast nets. Pearl fishers dive for pearls, merchants sail in their ships, while children gather pebbles and scatter them again. They seek not for hidden treasures, they know not how to cast nets.
The sea surges up with laughter and pale gleams the smile of the sea beach. Deathdealing waves sing meaningless ballads to the children, even like a mother while rocking her baby’s cradle. The sea plays with children, and pale gleams the smile of the sea beach.
On the seashore of endless worlds children meet. Tempest roams in the pathless sky,
ships get wrecked in the trackless water, death is abroad and children play. On the
seashore of endless worlds is the great meeting of children.
☆ “इथे थांबणे नाही” – लेखक : रमेश घोलप ☆ परिचय – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
पुस्तक : इथे थांबणे नाही
लेखक : रमेश घोलप (भा. प्र. से.)
पृष्ठ: १३६
मूल्य : २५०₹
‘परमेश्वरी इच्छेवर अवलंबून न राहता जिद्द, दुर्दम्य इच्छाशक्ती आणि कठोर परिश्रम यांच्या बळावर अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीवर निर्धारपूर्वक मात करून आपले संकल्प सिद्ध करणारी रमेश गौरख घोलप यांची स्फूर्तिदायक यशोकहाणी आगळी वेगळी ठरते.
संघर्षात ‘रडायचं नाही लढायचं! ‘ हा त्यांचा निर्धार पक्का होतो आणि हाच निर्धार ग्रामीण भागातून पुढे येण्यासाठी धडपडणाऱ्या असंख्य तरुण-तरुणींना दीपस्तंभासारखा मार्गदर्शक ठरावा इतका महत्त्वाचा आहे.
– – पराकोटीची जिद्द आणि प्रखर आत्मविश्वास, कुठल्याही अपयशाने खचून न जाण्याची वृत्ती या आत्मकथनात ठायी ठायी दिसून येते. तरुण पिढीने आवर्जून वाचावे असेच हे पुस्तक आहे.
परिचय : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो.9619800030
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
📖 दि. २५/४/२६ ते दि. ३०/४/२६ प्रकाशन बंद – सूचना 📖
कृपया सर्व सदस्यांनी नोंद घ्यावी – – –
काही अपरिहार्य कारणामुळे शनिवार दि. २५/४/२६ ते गुरुवार दि. ३०/४/२६.. असे ६ दिवस ई-अभिव्यक्ति दैनिकाचे प्रकाशन बंद रहाणार आहे. शुक्रवार दि. १/५/२६ पासून प्रकाशन पुन्हा नियमित सुरू होईल.
– संपादक मंडळ
ई – अभिव्यक्ती, मराठी विभाग
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर आचार्य भगवत दुबे जी को सादर चरण स्पर्श । वे आज भी हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते हैं। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया है।सीमित शब्दों में आपकी उपलब्धियों का उल्लेख अकल्पनीय है। आचार्य भगवत दुबे जी के व्यक्तित्व एवं कृतित्व की विस्तृत जानकारी के लिए कृपया इस लिंक पर क्लिक करें 👉 ☆ हिन्दी साहित्य – आलेख – ☆ आचार्य भगवत दुबे – व्यक्तित्व और कृतित्व ☆.आप निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणा स्त्रोत हैं। हमारे विशेष अनुरोध पर आपने अपना साहित्य हमारे प्रबुद्ध पाठकों से साझा करना सहर्ष स्वीकार किया है। अब आप आचार्य जी की रचनाएँ प्रत्येक मंगलवार को आत्मसात कर सकें गे।
आज प्रस्तुत हैं बुन्देली कविता – “सजनइ होन लगी गुड़ियों की“।)
कवितेचा उत्सव 
जीवनरंग 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही 
संपादकीय निवेदन 
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # १४५ ☆
