विभावरी कुलकर्णी
जीवनरंग
☆ सहल ☆ विभावरी कुलकर्णी ☆
पुण्याची सकाळ नेहमीसारखीच धावपळीची होती. पण आजच्या या सकाळी ‘स्नेहबंध’ सोसायटीच्या त्या छोट्याशा आवारात एक वेगळाच उत्साह ओसंडून वाहत होता. एका लक्झरी बसच्या शेजारी पन्नाशी आणि साठीच्या पार गेलेल्या सात-आठ महिला गप्पा मारत उभ्या होत्या. कोणाच्या हातात पाण्याची बाटली होती, तर कोणाच्या खांद्यावर हलकीशी शबनम बॅग. या सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर एक लहान मुलासारखा भाबडा आनंद खेळत होता.
या संपूर्ण उत्साहाच्या केंद्रस्थानी होती अनघा.
पंचविशीत असलेली अनघा, हुशार, समजूतदार आणि अत्यंत संवेदनशील मुलगी. सोसायटीतल्या या सगळ्या काकू, मावशींना तिने लहानपणापासून पाहिलं होतं. त्या साऱ्या जणी तिच्या आईच्या वयाच्या होत्या. प्रत्येकीची स्वतःची एक कहाणी होती. कुणी आयुष्यभर संसाराची गाडी ओढताना स्वतःची स्वप्नं बाजूला ठेवली होती, तर कुणी मुलांच्या करिअर आणि नातवंडांच्या संगोपनात स्वतःचं अस्तित्त्वच विसरून गेल्या होत्या. सकाळी ६ वाजता उठून रात्री ११ पर्यंत स्वतःला घरातील कामांत झोकून देणाऱ्या या स्त्रियांनी “स्वतःसाठी जगणं” म्हणजे काय, हे कधी अनुभवलेच नव्हते.
अनघाने जेव्हा ऑफिसच्या कामातून काही दिवसांची सुट्टी घेतली, तेव्हा तिच्या मनात पहिला विचार आला तो म्हणजे ‘या सगळ्या मावशींना कुठेतरी दूर घेऊन जायचं. त्यांना या रोजच्या चौकटीतून बाहेर काढायचं. ‘ तिने सातारा जिल्ह्यातील प्रसिद्ध ‘कास पठार’ची निवड केली. निसर्गाची अद्भूत किमया, विविधरंगी फुलांचा गालिचा, आणि साताऱ्याची ती प्रसन्न हवा! अनघाला प्रामाणिकपणे वाटत होतं की, निसर्गाच्या या अवर्णनीय सौंदर्यात या साऱ्यांना नेलं, तर त्यांचं मन मोकळं होईल.
पण ही सहल आयोजित करणं सोपं नव्हतं.
सुरुवातीला जेव्हा अनघाने हा प्रस्ताव सोसायटीत ठेवला, तेव्हा अनेकजणींनी नकार दिला.
“छे गं अनघा, आता या वयात कुठे भटकू आम्ही? ” सावित्रीकाकू म्हणाल्या.
“आणि घरचं कोण करेल? आमचे अहो तर माझ्याशिवाय चहासुद्धा घेत नाहीत, ” शांताबाईंची तक्रार होती.
काहींना पैशांची अडचण होती. “हल्ली सहलीचे रेट किती वाढलेत, उगीच कशाला उधळपट्टी? ” असं म्हणणाऱ्या सुमतीकाकूही होत्या.
पण अनघा जिद्दी होती. तिने घरोघरी जाऊन प्रत्येकीची समजूत काढली. “काकू, फक्त एक दिवस! स्वतःसाठी जगा. घरातली कामं रोजचीच आहेत. “
ज्या काकूंची आर्थिक अडचण होती, त्यांच्याकडून अनघाने एक रुपयाही घेतला नाही. तिने स्वतःच्या पगारातून त्यांचे पैसे भरले. जेव्हा तिच्या आईने विचारलं, “तू इतका खर्च का करतेस अनघा? “
तेव्हा अनघा हसून म्हणाली होती, “आई, या मावशींनी आयुष्यभर जो त्याग केलाय, त्यासमोर माझी ही छोटीशी पुंजी काहीच नाही. त्यांना त्यांचा तो आनंद मिळवून देणं, हेच माझ्यासाठी मोठं बक्षीस आहे. “
अखेर तो दिवस उजाडला. अनघाने प्रत्येकीसाठी प्रवासात लागणारा नाश्ता, पाण्याचे जार, आणि प्रथमोपचार पेटी (First Aid Kit) स्वतः तयार केली होती.
बस पुण्यातून साताऱ्याच्या दिशेने निघाली. महामार्गावर गाडी लागताच वातावरणातला संकोच वितळू लागला. अनघाने जुनी, आवडती गाणी लावली.
“झाड लाविले दारी… “, “अरुप रूपी प्रकटली… “, “ये रे घना… ” काकूंच्या गप्पांचा सूर रंगू लागला. आयुष्यभर स्वयंपाकघरात आणि कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्यांमध्ये व्यस्त असणाऱ्या या महिला आज मोकळा श्वास घेत होत्या.
प्रवासात अनघाने सर्वांना गरमागरम पोहे आणि चहा दिला.
शांताबाई डोळ्यात पाणी आणून म्हणाल्या, “अनघा बाळा, आज कित्येक वर्षांनी मला सकाळी उठून कोणासाठी चहा करावा लागला नाही. हातात आयता चहाचा कप मिळणं, यापेक्षा दुसरं सुख काय असू शकतं गं? “
“हो ना गं! रोज सकाळी ‘काय नाश्ता करू? ‘ हा प्रश्न पडायचा. आज हातात आयता गरम पोह्याचा डबा आलाय. स्वर्गासारखं वाटतंय, ” सुमतीकाकू म्हणाल्या.
त्या साऱ्या जणी अनघाला मनोमन आशीर्वाद देत होत्या. रस्त्याच्या दुतर्फा असणारी झाडे, गार वारा आणि गाण्याचा ताल… अनघाला वाटत होतं, तिची मेहनत सार्थकी लागली. तिने मनातल्या मनात कास पठाराच्या त्या सुंदर फुलांची कल्पना केली. ‘जेव्हा त्या हे निसर्गसौंदर्य पाहतील, तेव्हा किती खूश होतील! ‘ या विचारानेच तिचं हृदय आनंदाने भरून येत होतं.
दुपारी १२ च्या सुमारास बस कास पठारावर पोहोचली.
कास पठार – युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केलेलं ठिकाण. निळं, गुलाबी, पिवळं, जांभळं अशा विविधरंगी छोट्या-छोट्या फुलांचा गालिचा पसरलेला. अनघाने सर्वांची तिकिटे काढली आणि त्यांना पठारावर घेऊन गेली. तिची उत्सुकता ताणली गेली होती. ती प्रत्येकीच्या चेहऱ्यावरील आश्चर्याचे आणि आनंदाचे भाव टिपण्यासाठी तयार होती.
“काकू, हे पहा! किती सुंदर आहे ना हे निसर्गाचं रूप! ” अनघा उत्साहाने म्हणाली.
सगळ्या जणी फिरू लागल्या. पण तितक्यात, समूहातील एक ज्येष्ठ आणि जरा मिजासखोर असणाऱ्या सुनंदाकाकू मोठ्याने हसल्या आणि तुच्छतेने म्हणाल्या,
“छ्या! ही रानटी फुले दाखवायला इतक्या लांब आणले होय? ही तर आमच्या शेताच्या बांधावर तुडवत जात असतो आम्ही लहानपणा पासूनच! या बारीक-सारीक गवताच्या फुलांसाठी एवढा त्रास आणि एवढा खर्च? “
त्या शब्दांचा आवाज अनघाच्या कानावर आदळला आणि एखाद्या काचेच्या भांड्यासारखा तिचा सगळा आनंद एका क्षणात चक्काचूर झाला.
सुनंदाकाकूंच्या त्या एका वाक्याने बाकीच्या महिलांच्या उत्साहावरही पाणी फिरवले गेले. काही जणी म्हणाल्या, “हो ना, मला वाटलं खूप मोठी मोठी, बागेत असतात तशी गुलाबाची किंवा झेंडूची झाडं असतील. ही तर अगदीच छोटी रानफुलं आहेत. “
अनघा स्तब्ध झाली. तिचं हृदय पिळवटून निघालं. ज्या निसर्गसौंदर्यासाठी तिने महिनाभर नियोजन केलं होतं, ज्या वनस्पतींच्या दुर्मीळतेची जगभरात चर्चा होती, त्याला या महिलांनी ‘बांधावरचं रानटी गवत’ म्हणून हिणवलं होतं!
तिच्या डोळ्यात नकळत पाणी आलं. पण तिने पटकन स्वतःला सावरलं. तिला समजलं की, दृष्टिकोन आणि पिढीचा फरक इथे आडवा येत होता. ज्या महिलांनी आयुष्यभर शेतात किंवा साध्या बागांमध्ये मोठी फुलं पाहिली होती, त्यांना या दुर्मीळ ‘बायोडायव्हर्सिटी’चं महत्त्व समजावणं कठीण होतं.
पण या एका घटनेमुळे तिची पूर्ण सहल निष्फळ ठरण्याच्या मार्गावर होती. वातावरणात एक प्रकारचा संताप आणि शांतता पसरली होती.
अनघाने समंजसपणा धरला आणि ठरवलं ‘मला निराश होऊन चालणार नाही. मी यांना आनंद देण्यासाठी आणलं आहे. जर त्यांना निसर्गात तो आनंद मिळत नसेल, तर मला मार्ग बदलावा लागेल. ‘
तिने आपली वैयक्तिक नाराजी एका बाजूला ठेवली. चेहऱ्यावर पुन्हा एकदा गोड हास्य आणत ती म्हणाली, “अहो काकू, निसर्गाची आवड प्रत्येकाची वेगळी असते. चला, तुम्हाला जर इथे मजा येत नसेल, तर आपण पुढे जाऊया! “
तिने लगेच सर्वांना बसमध्ये बसवले. साताऱ्यातील एका उत्तम, स्वच्छ आणि प्रसिद्ध हॉटेलमध्ये ती सर्वांना घेऊन गेली.
तिथे तिने सातारची प्रसिद्ध ‘झणझणीत मिसळ’, ‘पिठलं-भाकरी’, आणि सोलकढी’ची ऑर्डर दिली.
जेव्हा हॉटेलमध्ये गरमागरम, चवदार जेवण समोर आलं, तेव्हा सगळ्या महिलांचे चेहरे पुन्हा उजळले.
“अहाहा! काय अप्रतिम चव आहे, ” सावित्रीकाकू म्हणाल्या.
“खरंच, घरी रोज स्वयंपाक करून कंटाळा आला होता. आज अगदी तृप्त वाटलं, ” बाकीच्या जणींनीही मान डोलवली.
जेवण झाल्यावर अनघाने सर्वांसाठी सातारचे प्रसिद्ध ‘ कंदीपेढे’ मागवले. गोड तोंडाने सगळ्यांचा मूड पूर्णपणे बदलला.
जेवण झाल्यावर अनघाने लगेच पुढचा प्लॅन तयार केला. साताऱ्याजवळील प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक ‘सज्जनगड’ आणि ‘शिखर शिंगणापूर’ किंवा स्थानिक ‘पालीचे खंडोबा मंदिर’ आणि ‘अजिंक्यतारा’ परिसरातील ऐतिहासिक देवस्थानांकडे तिने गाडी वळवायला सांगितली.
जेव्हा बस देवस्थानाच्या आवारात पोहोचली, तेव्हा सर्व महिलांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळीच शांती आणि भक्तीभाव दिसून आला.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात जाऊन जेव्हा त्यांनी दर्शन घेतलं, घंटा नाद ऐकला, आणि तीर्थ-प्रसाद घेतला, तेव्हा त्यांच्या मनातील सर्व थकवा निघून गेला.
शांताबाई मंदिराच्या पायरीवर बसून म्हणाल्या, “अनघा, तू आज आम्हाला साक्षात देवाच्या चरणी आणलंस. या वयात आम्हा बायकांना निसर्गापेक्षा देवाचं दर्शन जास्त समाधान देतं गं. खूप छान वाटलं. “
सुनंदाकाकू ज्या कास पठारावर टोमणा मारून गेल्या होत्या, त्याही अनघाजवळ आल्या. अनघाच्या डोक्यावर हात ठेवत त्या म्हणाल्या, “बाळा, मघाशी मी पठारावर काहीतरी भलतंच बोलले, मला माफ कर. पण तू रागवली नाहीस आणि आम्हाला इथे घेऊन आलीस. आज देवाने तुझ्या रूपाने आम्हाला हा आनंदाचा दिवस दाखवला. “
संध्याकाळी जेव्हा बस पुण्याच्या दिशेने परत निघली, तेव्हा बसमधलं वातावरण पूर्णपणे बदललेलं होतं.
सगळ्या काकू-मावशींच्या हातात सातारचे पेढे, मंदिरातला प्रसाद आणि चेहऱ्यावर एक असीम समाधानाचं हास्य होतं. त्या अनघाचे हात हातात घेऊन तिचे आभार मानत होत्या.
“आयुष्यात असे दिवस खूप कमी येतात, जेव्हा स्त्रीला स्वतःसाठी जगायला मिळतं. तू आज तो दिवस आम्हाला दिलास, अनघा! ”
अनघा बसच्या खिडकीतून बाहेर पाहत होती. कास पठारावर पडलेला तो विरजणाचा क्षण आता खूप मागे राहिला होता.
तिला समजलं होतं की, सहलीचं सार्थक निसर्गाच्या चित्रात नव्हतं, तर या साऱ्यांच्या मनाला मिळालेल्या समाधानात होतं. ज्या उद्देशाने तिने ही सहल काढली होती त्या आईसमान महिलांच्या चेहऱ्यावर हसू आणणं तो उद्देश अखेर पूर्ण झाला होता.
पुण्यात पोहोचल्यावर जेव्हा त्या सगळ्या आपापल्या घरी निघून गेल्या, तशी अनघाने एक दीर्घ आणि शांत श्वास घेतला. तिच्या मनात एकच विचार होता ‘कष्ट सार्थकी लागले! ‘
© विभावरी कुलकर्णी
मेडिटेशन,हिलिंग मास्टर व समुपदेशक, संगितोपचारक.
सांगवी, पुणे
– ८०८७८१०१९७
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
गुडघ्याला बाशिंग! 
संजय दृष्टि – मोक्ष
श्री संजय भारद्वाज 
इस साधना का मंत्र होगा – ॐ गं गणपतये नमः।
