☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – ३० ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
गीतांजलीतील कविता वाचत असताना कवी आणि देव यांच्या भावनिक नात्यांतील वैविध्यतेचे पदर जसजसे उलगडत जातात तसतसा एक प्रश्न वाचकांच्या मनात रुंजी घालू लागतो; तो म्हणजे या दोघांचं नातं तरी कोणतं आहे? आणि आश्चर्य म्हणजे हाच प्रश्न टागोरांना देखील पडतो. गीत क्र. ७७ मधे ते देवाला म्हणतात, “तू माझा कोण आहेस? पिता आहेस? बंधू आहेस? सखा आहेस? तू आहेस तरी कोण? समजा मी तुला पिता मानलं तर या नात्यातला जो आदर आहे तो मला तुझ्यापासून लांब ठेवेल. मग मी तुझ्याजवळ कसा येऊ? तुझा हात कसा धरू? तुला जर सखा मानलं तर मी कायमचा तुझ्याजवळ राहू शकणार नाही. तुला जर बंधू मानलं तर माझं जे संचित आहे त्यात तुला वाटणी द्यावी लागेल. ती कशी देऊ? शेवटी कवी म्हणतो मी तुला सरळ माझं जीवन समर्पित करतो. म्हणजे या नात्याचा प्रश्नच निर्माण होणार नाही कारण मग मी तुझ्याशी एकरूप होऊन जाईन. ”
देव पिता म्हणून:-
ते देवाला पिता मानून प्रार्थना करतात की जिथे मनात भीती नसेल, मान ताठ असेल, जिथे ज्ञान मुक्त असेल, अशा स्वातंत्र्याच्या स्वर्गात मला घेऊन चल. तिथे सत्य, शांती, प्रेम, अहिंसा यांचेच राज्य असेल. (गीत ३५)
देव माता म्हणून:-
ते देवाला माता मानतात. त्यांना मातेला काहीतरी अर्पण करण्याची इच्छा होते. पण त्यांच्या लक्षात येतं की, सुख, आनंद, कीर्ती, संपत्ती या गोष्टी तर तिनेच दिल्या आहेत. त्याच तिला कशा परत द्यायच्या. त्यामुळे ते म्हणतात, माझ्या दुःखावर फक्त माझी सत्ता आहे. म्हणून त्या दुःखाश्रूंची माळच मी तुला वाहीन. ती तुझ्या वक्षावर रूळत राहील आणि तुझ्या हृदयाशी हितगुज करेल. (गीत ८३)
देव बालक म्हणून:-
त्यांना कधी कधी देव हा बालकाच्या रूपातही दिसतो. कवीने सागर किनारी वाळूत खेळणाऱ्या बालकांना वैश्विकरूप दिले आहे. त्या बालकांच्या निरागसपणात कवीला देव दिसतो. बालकांच्या हास्यात, नृत्यात, गोबऱ्या गालात त्यांना देवाची किमया दिसते, निसर्ग दिसतो आणि तो सर्व व्यापी परमेश्वर भेटतो. (गीत ६०, ६१)
देव पती म्हणून:-
मधुरा भक्ती ही आपल्या अध्यात्मात महत्त्वाची मानली जाते. त्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे चैतन्य महाप्रभू! या भक्तीमध्ये देव प्रियकर म्हणजे जोडीदार असतो. कवी स्वतः पत्नीच्या भूमिकेत जाऊन प्रियकराच्या रूपात देवाला पाहतो. या कवितेत (गीत ५२) कवीला म्हणजे पत्नीला वाटतं प्रियकराच्या गळ्यात असणारा हार खूप सुंदर आहे. पण त्याला विचारायचं कसं, देतोस कां म्हणून? पण सकाळ झाल्यावर तिला वाटतं तो आपल्यासाठी काहीतरी आठवण म्हणून नक्की ठेवून जाईल. तो जाता क्षणी ती धावत शेजेकडे येते. निदान एखादं फूल, निदान फुलाची पाकळी ठेवून जाईल. प्रत्यक्ष पाहते तो एक तळपणारी तलवार ठेवलेली असते. प्रेयसी/पत्नी (म्हणजे कवी) खूप घाबरते. पण तिच्या लक्षात येतं की ज्याअर्थी प्रियकराने दिलेली वस्तू आहे त्या अर्थी त्यामागे काहीतरी त्याचा उद्देश असेल. या तलवारीने आता आपल्याला पाश तोडण्याची भीती वाटणार नाही आणि एकदा पाश तोडले की आपण आपलं सगळं आयुष्य त्याच्यावर ओवाळून टाकू शकतो. तोपर्यंत ही तलवार जपून ठेवायला हवी.
(अपूर्ण, पुढील भागात)
—–
☆ गीत : ८८ ☆
DEITY of the ruined temple! The broken strings of Vina sing no more your praise. The
bells in the evening proclaim not your time of worship. The air is still and silent about you.
In your desolate dwelling comes the vagrant spring breeze. It brings the tidings of
flowers ⎯ the flowers that for your worship are offered no more.
Your worshipper of old wanders ever longing for favour still refused. In the eventide, when fires and shadows mingle with the gloom of dust, he wearily comes back to the ruined temple with hunger in his heart.
Many a festival day comes to you in silence, deity of the ruined temple. Many a night of worship goes away with lamp unlit.
Many new images are built by masters of cunning art and carried to the holy stream of
oblivion when their time is come.
Only the deity of the ruined temple remains unworshipped in deathless neglect.
ON the day when death will knock at thy door what wilt thou offer to him?
Oh, I will set before my guest the full vessel of my life ⎯ I will never let him go with empty hands.
All the sweet vintage of all my autumn days and summer nights, all the earnings and gleanings of my busy life will I place before him at the close of my days when death will knock at my door.
पहाट होताच मंद धुंद वाऱ्यातून एक एक पाकळी उमले चराचरात
रंगमार्दव पिवळसर हिरवा
भ्रमरही भिरभिरती चाखावया मधुर मकरंद
कधीन हिरमुसता फुले फुलती *
गंधीत व्हावी दुःखे अवघी
रहावी सुखा सवे आनंदी
ओच्यात वेचता नाजूक फुले
ओंजळीत घेता गंधाने वेडावे मन
मोत्या सम नाजूक फुले सुरेख
एकेक फूल ओवताना
बहरात येई गजरा
जपून मनाच्या कुपीत त्याचा गंध
लावे त्याचा तो वेगळाच छंद
येता सर पहिली पावसाची बकुळही मोहरे भरभरून
राधा ही वाट पाहे माधव देईल मज कधी फुल
नाजूक पाकळीत वाटे नक्षत्र अवतरले धरेवर
बहरतो बारमाही, औषधीय गुणधर्म आयुर्वेदात
बारमाही फुलणारं औषधीय गुणधर्माचं आणि पावसाळ्यात अधिकच भरणार बकुळ.
या फुलाला मराठीत बकुळी मालवणी मध्ये ओवळा कोकणी ओमवाल अस म्हणतात तर हिंदीत मौलसरी, बंगाली बकुल, गुजराती बरसोळी तामिळ मगिळहंबू, आदिवासी वोवळ, कानडी मध्ये रंजक, मल्याळम इळन्नी, उर्दू किराकुली.
बकुळ वृक्ष
बकुळीची फुले त्याच्या सुगंधासाठी प्रसिद्ध आहेत मुलांना ही फुले गोळा करायचा छंद असतो त्याचबरोबर धार्मिक ग्रंथात या वृक्षाचा अनेक ठिकाणी उल्लेख आलेला आहे रामायण महाभारत यामध्ये याचे उल्लेख आहेतच पण बुद्ध, जैन धर्मीय सुद्धा या वृक्षाला पवित्र मानतात बकुळीची फुले सुकली तरी त्याचा सुगंध टिकून राहतो तसेच आकारही फारसा बदलत नाही.
हा वृक्ष मूळचा भारतीय उपखंडातील असून ऑस्ट्रेलिया मध्ये ही आढळतो साधारण पाणथळ जागा सोडल्यास उष्णकटिबंधात याची चांगली वाढ होते याचे वनस्पतीशास्त्रीय नाव Minusops elengi linn असून कुळ नाव Sapotaceae आहे इतर नावे बकुल, बोलसरी, चिरपुष्प, ओवळी, इंडियन मेडलर, बुलेट वूड इत्यादी आहेत हा वृक्ष सदाहरित असून 30 ते 50 फूट उंच वाढतो खोड गोलाकार गुळगुळीत असते फांद्या गोलाकार पसरतात पाने चकचकीत हिरव्या रंगाची असतात पाने एक आड एक अशी येतात सुमारे दोन ते चार इंच लांब तर एक ते तीन इंच रुंदीची असून लांबट टोकदार असतात फुले मळकट पांढऱ्या रंगाची असून गोलाकार असतात आतला पुष्प मुगुट उठून दिसतो फुले आकर्षक सुगंधी असतात फळे लांबट गोल मासाल असतात त्यांचा रंग भगवा पिवळा असतो फुले व फळे साधारण जानेवारी ते जुलै या कालावधीत येतात फळे खाण्यासाठी वापरतात त्यामध्ये अनेक औषधी गुणधर्म आहेत फळे चवीला तुरट गोड असतात
या वृक्षाचे अनेक औषधी उपयोग आहेत दंतविकार, वेदना नाशक, ज्वरनाशक, डांग्या खोकला, आव या विकारांमध्ये या वनस्पती पासून औषधे बनवली जातात तसेच फुलांपासून अत्तर बनविले जाते तसेच फुलांपासून हार व गजरे बनवितात लाकूड टणक टिकाऊ असल्यामुळे बांधकामात त्याचा वापर केला जातो दाट सावली व सुगंधी फुले यामुळे हा वृक्ष मंदिर, बागा, तसेच सावलीसाठी रस्त्याच्या कडेला लावला जातो अशा आपल्या संस्कृतीशी जोडले गेलेला हा वृक्ष.
☆
लेखिका : सुचिता पाटील
संग्राहिका आणि प्रस्तुती : प्रभा हर्षे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ तो गजराज अजून जिवंत आहे… – कवी : श्री. ग. दि. माडगूळकर ☆ प्रस्तुती – श्री सुहास रघुनाथ पंडित ☆
पंचवटीतला फोन खणखणला, समोरून कुठल्यातरी वृत्तपत्राचा पत्रकार बोलत होता, विचारणा झाली ‘ग. दि. माडगूळकर’ यांचे निधन झाले ही बातमी खरी आहे का? . फोन उचलणारे दुसरे तिसरे कोणी नाही तर स्वतः गदिमा होते! . स्वतःची मरणवार्ता स्वतःच ऐकत होते. मंगरुळकर, माडखोलकर अथवा मंगुडकर नावाच्या एका कवींचे निधन झाले होते, नाव साधर्म्यामुळे ‘कविवर्य माडगूळकर’ यांचे निधन झाले अशी वार्ता पसरली होती. गदिमा नुकतेच कॅन्सर सारख्या दुर्धर आजारातून सावरत होते, त्यात पुण्यातील साहित्य संमेलनातील दुर्गाबाई भागवत यांच्या अनाठायी टीकेमुळे ते व्यस्थित होते, त्यातूनच त्यांच्या लेखणीतून झरझर कविता कागदावर उतरली… “तो गजराज अजून जिवंत आहे… “
☆ तो गजराज अजून जिवंत आहे ☆
तो गजराज अजून जिवंत आहे
आपल्याविषयी,
अशा अफवा का अकारण पिकतात,
याचीच त्याला खंत आहे.
त्याचा देह पहाडासारखा.
रंग आकाशीच्या आषाढासारखा.
त्याचा एकेक दात दधिचीच्या हाडासारखा.
दृष्टी गरुडासारखी.
कान,
अनाहत ऐकतील असे,
शक्तिशाली.
त्याचे पाऊलच मोठे
म्हणून चाल संथ आहे.
तो गजराज अजून जिवंत आहे.
वाऱ्यावर वार्ता वावरत होत्या,
की
अपघाती मरणाने तो मेला.
कोणा एका अवघड घाटातल्या,
वानरांच्या वेडावण्याने,
त्याचा तोल गेला.
तो बावचळला.
खोल खोल,
दरीत खाली कोसळला.
त्याचे गंडस्थल फुटले.
कान फाटले.
दात तुटले.
दरीच्या गवताळ तळात,
रक्ताच्या थारोळ्यात,
त्याचे गवसले,
केवळ कलेवर.
असत्य,
पांढरे स्वच्छ असत्य.
त्याच्या जितेपणी त्याने त्याची,
मरणवार्ता ऐकली (लोकोक्तीनुसार)
त्याचे आयुष्य अनंतआहे.
तो गजराज अजून जिवंत आहे.
एक सत्य, की
अथांग अरण्यात मनसोक्त हिंडणारा
तो चतुर चतुष्पाद,
एका कसरतीच्या खेळात,
शिक्षिका शिकविल तसे वागतो.
रिंगणातल्या रिंगणातच स्वातंत्र्य भोगतो.
त्याच्या चिटुकल्या डोळ्यात
एक अनामिक अग्नी मात्र ज्वलंत आहे.
तो गजराज अजून जिवंत आहे.
┉❀꧁꧂❀┉
कवी : श्री. ग. दि. माडगूळकर
(पूरिया काव्यसंग्रहातून)
प्रस्तुती : सुहास रघुनाथ पंडित
सांगली (महाराष्ट्र), मो – 9421225491
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
बिब्याच्या बिब्बोट्या फुला… 
कवितेच्या प्रदेशात # ३२० 
इंद्रधनुष्य 
