मराठी साहित्य – मनमंजुषेतून ☆ गुलाबभाई… ☆ डॉ. नेहा भटकर ☆

डॉ. नेहा भटकर

 मनमंजुषेतून 

☆ प्राजक्त सडा… ☆ डॉ. नेहा भटकर ☆

परवा पहाटे अंगणातील पारिजातकाच्या हसऱ्या नाजूक फुलांचा सडा अंगणभर पसरलेला बघितला अन् पाय आपोआपच तिकडे वळले. मन उगाचचं या फुलांची नी आपली पहिली भेट नेमकी कधी झाली हे आठवायला लागलं तशी एक नवीनच गोष्ट ध्यानी आली. ती अशी की या फुलापानांच्या झाड झाडोऱ्याच्या रंगीबिरंगी दुनियेशी माझा परिचयच मुळी पारिजातामार्फत झाला. माझ्या आठवणीतील फुलांच्या परिचयाचा विचार करता, मला जितकं आठवतं, त्यानुसार अगदी पहिल्याप्रथम फुल म्हणून जे माझ्या समोर आलं ते पारिजातकाचचं फुल होतं. त्याआधी भलेही कितीतरी फुलं आणि झाडं बघितली असतीलही पण जाणिवेच्या स्तरावर झालेली प्रथम अनुभूती ही प्राजक्ताचीच. सरकारी नोकरीमध्ये असलेल्या माझ्या वडिलांच्या क्वार्टरच्या भल्यामोठ्या आवारवजा अंगणात अगदी दारासमोरची भली थोरली दोन पारिजाताची झाडं, श्रावण भाद्रपदात बहरली की प्रत्येक पहाट दूर दूर पर्यंत सुगंधी सुबक गर्द केशरी दांड्यांच्या चांदणंफुलांची उधळण करायची. त्या बालवयात कधी भिजलेली तर कधी कोरडी प्राजक्त फुलं एक एक करून अलगदपणे फ्रॉकच्या ओच्यामध्ये वेचता वेचता पहाट अपुरी पडे. अंमळ जराशाने जरी दिवस वर आला की त्या दिवसातली कोवळी सूर्यकिरणे सुद्धा प्राजक्त फुलांना सोसवेनात. या सगळ्या उद्योगात आवारातील अनेक जण असायचे. आमच्या चिमुकल्या हातातील सुवासिक हसऱ्या फुलांच्या ओंजळींच्या आठवणीने परवाची पहाट अधिकच प्रसन्न करून टाकली. तेव्हापासून मधली काही थोडी वर्षे शिक्षणानिमित्त घराबाहेर राहण्याचा काळ वगळता अगदी आजतागायत घराच्या अंगणात पारिजात माझ्या सोबतीला आहे. पारिजात आपल्या अंगणात नसला तरीही श्रावण भाद्रपदात दरवळणारा तो, कुण्या घराच्या आवाराच्या भिंतीवरून डोकावणाऱ्या डहाळीवरील शुभ्र नाजूक पाकळ्या आणि केशरी दांड्यांच्या मोहक इवल्या फुलांचा सडा रस्त्यावर जाता येता दिसला की क्षणभर तरी तिथे घुटमळायला लावणारा वा तिथून जाताना पावलांची गती तरी मंदावणारा, नकळत सुवासाच्या लालसेने एक दिर्घ श्वास घ्यायला लावणारा. असं हे त्याचं बहरणं, दरवळण आणि लागोलाग तो सुंदर सुवासिक फुलांचा खजिना सर्वत्र उधळूण, त्याच्या अस्तित्वाची नोंद घ्यायला भाग पाडणारं त्याचं वागणं.

हा जादुई पारिजात वृक्ष पूढे पुराणकथांमधून भेटला. समुद्रमंथनातून उपजलेला एक अलौकिक असा स्वर्गलोकीचा वृक्ष म्हणून त्याची ओळख. सत्यभामेच्या हट्टाखातर श्रीकृष्णाने मोठ्या पराक्रमाने इंद्राला पराजित करून भूलोकी आणलेला. या कथेचा संदर्भ घेऊन बालकवी त्यांच्या सुप्रसिद्ध ‘श्रावणमास’ कवितेत लिहितात ‘पारिजातही बघता भामा रोष मनीचा मावळला’ आणि या कवितेच्या निमीत्त्याने पारिजात पुन्हा आम्हाला क्रमिक पुस्तकाच्या पानावर एका वेगळ्या छापील रूपात व गंधात भेटला. आमच्या इयत्ता चौथीच्या शाळकरी वयात मराठी बालभारतीमधील बालकवींचा हा बहरलेला पारिजात आणि हर्षोल्हासित भामा वाचून फार आनंद व्हायचा. पण पुढे असे कळले की कसलं काय, सत्यभामेचा रोष पुन्हा उफाळून आला. ‘पारिजात माझ्या दारी, फुले का पडती शेजारी’ हे ‘बहरला पारिजात’ या नाटकातील ग. दि माडगूळकर यांनी रचलेलं आणि माणिक वर्मा यांनी गायलेलं हे नाट्यपद जेव्हा ऐकलं, तेव्हा कुठे भामेच्या रोषाचा उलगडा झाला. त्यायोगे पुन्हा एक पारिजात, त्याची आणखी एक खासियत आणि त्यासंबंधीची एक वेगळी पुराणकथा कळली. पारिजात सत्यभामेच्या दारी पण फुलांचा सडा शेजारच्या अंगणात अर्थात रुक्मिणीच्या. त्यामुळे भामेने मनाचा त्रागा करून घेणे हे ओघाने आलेच.

पुराणकथा आणि कवितांमधून बाहेर पडलेला पारिजात महाविद्यालयीन अभ्यासक्रमात पुन्हा एकदा त्याच्या शास्त्रीय आणि सौंदर्यपूर्ण तपशिलासह डोकावला. जागतिक स्तरावर विचार करता पारिजाताच घराणं हे मूळचं भारतीय उपखंड आणि दक्षिणपूर्व आशिया या भागातलं. भारतामध्ये तर हा सर्वदूर आढळणारा, अत्यंत देखणेपणाने फुलणारा, एकूणच शुभंकर म्हणून सर्वज्ञात. पारिजाताच शास्त्रीय नाव निक्टेन्थिस आर्बोर्ट्रिस्टिस’ (Nyctanthes arbor-tristis) म्हणजेच रात्री फुलणारा आणि पहाटेच्या अंधुक प्रकाशात सूर्योदयापूर्वीच फुलोराचं जमिनीवर शिंपण करणारा. जो रात्रीला असंख्य सुगंधी फुलांनी दरवळतो जणू काही आकाशातल्या शुभ्र चांदण्या आपल्या अंगाखांद्यावर केशरी कुपीतील सुगंधाचे लेणे लेवून मिरवतोय आणि उजाडायला लागलं की एक एक करून सगळी फुलं अलगदपणे जमिनीवर झरायला लागतात व संपूर्ण झाड पुन्हा पुढल्या रात्री फुलायला मोकळं. रात्रीला बहरणाऱ्या या झाडाला इंग्लिशमध्ये नाईट ब्लूमिंग जास्मिन (Night blooming Jasmine आणि उजाडायच्या आधीच फुलांच्या होणाऱ्या गळतीमुळे त्याला ट्री ऑफ सारो (Tree of sarrow), सागरी प्रवाळासारख्या केशरी मोहक दांडीमुळे त्याला कोरल जास्मिन (Coral Jasmine) असेही म्हणतात. इथे शास्त्रीय दृष्ट्या जस्मिन या शब्दाचा इतर अनेक जस्मिन कुळातील सुगंधी फुलझाडांचा दुरान्वयानेही संबंध नाही. विविध भारतीय भाषांमध्ये त्याची अनेक नावं आहेत जसे हिंदी व गुजराती मध्ये हरसिंगार, तमिळ मध्ये पवळा मल्लिगाई, मराठी मध्ये पारिजातक वा पारिजात, मल्याळममध्ये पारिजातकम, बंगाली व संस्कृतमध्ये शेफालीका वा शिऊली, प्राजक्त… वगैरे. पौराणिक कथांमध्ये स्वर्गलोकीचा वृक्ष म्हणून ओळखला जाणारा प्राजक्त, गंध आणि सौंदर्यामध्ये ज्याचं नाव अग्रक्रमाने घेतले जातं, औषधी शास्त्रातील त्याची महत्ता आणि उपयुक्तता सुद्धा जगनमान्य आहे. फुलांच्या गंध आणि रूप सौंदर्याशिवाय पारिजातक अनेक औषधी गुणधर्म देखील बाळगून आहे. आसाम आणि बंगालमध्ये पारिजात फुलांनी अनेक पाककृतींमध्येही प्रवेश केलायं आणि त्यांच्या खाद्य संस्कृतीचा भाग झालीत. फुलांच्या केशरी दांड्या बऱ्याचदा पदार्थाला रंग येण्यासाठी महागड्या केशरला पर्याय म्हणूनही वापरतात असेही ऐकिवात आहे. दांड्यांचा गर्द केशरी नैसर्गीक रंग हा तर आपल्या रेशमी कापड उद्योगात अगदी अग्रक्रमाने वापरला जातो. झाडावरून जमिनीवर पडलेलं फुल देवपूजेत नको हा संस्कार पण त्याला अपवाद आहे तो केवळ पारिजात फुलांचा, ती वेचायची त्यावर पाणी शिंपावे व खुशाल देवाला वाहायची.

आकोटजवळील सातपुड्याच्या पर्वतरांगांमध्ये वसलेल्या धारगडच्या निसर्गरम्य परिसरातील भटकंतीत असाच एकदा ध्यानीमनी नसताना, अगदी धारगडच्या महादेवाच्या गुंफेच्या खडकाळ डोंगर माथ्यावर उभा असलेला पारिजात, श्रावणात महादेवाला फुलांचा अभिषेक करीत असताना दिसला आणि कोण आनंद झाला हे शब्दात सांगणं कठीणच. हा वन्य परिसरात भेटलेला पारिजात न विसरणाजोगाच.

आज घडीचा हा अंगणात फुललेला पारिजात, काहीवर्षांपूर्वी मी नोकरीनिमित्ताने राहत असलेल्या माझ्या आकोटच्या घरातील पारिजाताच्या तिसऱ्या पिढीचा प्रतिनिधी. त्याचं झालं असं की आकोट येथील पारिजाताखाली उगवलेलं इवल्यासं रोपटं, आमच्या मित्र परिवारातील अमरावती निवासी कुटुंबाला भेटीदाखल दिलं. त्यांच्या अमरावतीच्या घरी त्याचा छान बहारदार वृक्ष झाला. पूढे जेव्हा आम्ही आमचं बिऱ्हाड आकोटहून अमरावती मुक्कामी हलवलं, तेव्हा त्यांनी त्याचं मैत्रीच्या नात्याने त्यांच्याकडील पुढल्या पिढीचा नवजात पारिजात आमच्या अंगणी लावायला आता पंधरा वर्षांहून जास्त काळ लोटला. कुठलेही फुलण्याचे निश्चित वेळापत्रक नसलेली, वर्षभरात केव्हाही ढगाळ दमट वातावरण जमून आले की लगेच पानोपानी पिवळसर पांढऱ्या हलक्या पोपटी छटेच्या असंख्य घमघमत्या सुगंधीत फुलांनी फुलून येणारी, स्वतःला डेरेदार करण्याच्या नादात चहुकडे विस्तारणारी कुंती वा कामिनी एकीकडे तर आकाशाशी स्पर्धा करणारा शेवगा दुसरीकडे, या दोघांच्या मध्ये माझ्या अंगणातील सध्याचा पारिजात, जमेल तसा अगदी निमूटपणे स्थिरावलाय. त्याची मुळी कुणाशीही स्पर्धा नाही.

जवळपास वर्षभर टपोऱ्या फुलांनी फुलणाऱ्या कोपऱ्यातील ऐटबाज चाफ्यासारखा तो डौलदारही नाही की कोवळ्या वा कडक उन्हाच्या तिरीपाचे कलाबूत लिलया अंगावर खेळवित चमचमणाऱ्या रुपेरी पानांनी भरारलेल्या समोरच्या सळसळत्या पिंपळासारखा देखणाही नाही. पारिजातकाकडे एरवी कुणाच्या कौतूकभरल्या नजरा वळणे तसे कठीणच. तो आपला वर्षभर निव्वळ खरखरीत पाने ओबडधोबड सालीच्या मातकट खोडानिशी ऊभा. जेव्हा दरवर्षी नित्यनेमाने श्रावण भाद्रपदातील दरेक रात्री त्याची फांदीनफांदी अगणित वेधक केशरी दांड्यांच्या नाजूक सुगंधित शुभ्र फुलांनी, जणू आकाशातील तारकाच, लगडून जाते तेव्हा हे स्वर्गीय सौंदर्य बघून अवघा भवताल नक्कीच चकित आणि पुलकित होत असणार यात शंका नाही. त्याला मात्र त्याच्या या अप्रतिम सौंदर्याचे काहीही नाही. ते विलक्षण सुवासिक, नाजूक आणि तितकंच रेखीव पांढऱ्या केशरी रंगाचं वैभव तो अंगावर मिरवीतही बसत नाही. अगदी पहिलं सूर्यकिरण अंगावर पडायच्या आत तो आपलं एक एक विलोभनिय सुगंधित आभूषण धरणीला अर्पण करायला लागतो, एक प्रकारचं अर्घ्य दानचं जणू. त्यासाठी तो वाऱ्याच्या हलक्याशा झुळकेची देखील वाट बघत नाही. फांदीवरून एकेक फुल गळताना बघणे, केवळ स्वर्गीय आनंद, त्यासाठी आपली पहाट मात्र मोकळी असायला हवी. बहुगुणी पारिजाताचं श्रावण भाद्रपदातील दरवळलेल दर्शन खरोखरीच विलोभनीय तर आहेच आणि आपसुकच त्याला बघून मनात दातृत्व, मांगल्य, शुचिता अशा भावनांचा उन्मेष उमटल्यास नवल ते काय. पारिजाताला मात्र सुंदर सुगंधी फुलांच्या ओंजळींची मुक्त्तहस्ते उधळण करणे एवढंच ठाऊक.

 ┉❀꧁꧂❀┉

©  डॉ. नेहा विनोद भटकर

अमरावती