☆ गजानन — एका नावात सामावलेले आकाश…☆ संगीता कुलकर्णी ☆
काही नावे उच्चारण्यासाठी ओठांची गरज नसते ती मनाच्या खोल तळाशी उतरतात आणि तिथे एखाद्या शांत सरोवरावर उमटलेल्या वर्तुळांसारखी बराच वेळ हलत राहतात. ‘गजानन’ हे असंच एक नाव… चार अक्षरांचा हा उच्चार पण त्याच्या अंतरंगात कित्येक जन्मांची श्रद्धा, असंख्य प्रार्थनांची ओल, न बोललेल्या अश्रूंची भाषा आणि अनंत आकाशाची निळाई सामावलेली.
‘गजानन’ म्हटलं की प्रथम डोळ्यांसमोर येतं ते त्याचं प्रसन्न मुख. हत्तीचं मस्तक, विशाल कपाळ, करुणेने ओथंबलेले नेत्र, मोठे कान आणि वक्र सोंड.. या रूपाकडे केवळ देवतेचं रूप म्हणून पाहिलं तर कदाचित आपण त्याच्या प्रतीकांच्या is गाभ्यापर्यंत पोहोचू शकणार नाही कारण गजाननाचं खरं रूप कदाचित दगडात, मातीत किंवा धातूत नसून आपल्या अंतर्मनात लपलेलं आहे…
देवळातला गजानन आपण रोज पाहतो पण मनातला गजानन आपण कितीदा शोधतो ?
हा प्रश्नच कदाचित अध्यात्माची पहिली पायरी आहे..
जीवनाच्या गर्दीत आपण सतत बाहेर काहीतरी शोधत असतो यश, मान, समाधान, प्रेम, प्रतिष्ठा, सुरक्षितता हातात आलेल्या गोष्टी मोजत राहतो आणि हातातून निसटलेल्या गोष्टींची गणितं करत राहतो. दिवस सरतात, ऋतू बदलतात, चेहरे बदलतात पण मनाच्या एका कोपऱ्यात मात्र एक पोकळी तशीच राहते.. त्या पोकळीच्या दारावर गजानन शांतपणे उभा असतो.. तो काही मागत नाही. तो फक्त विचारतो
‘तू स्वतःपासून किती दूर गेलास?’
आणि हा प्रश्न ऐकण्यासाठी बाहेरची सारी गर्दी शांत करावी लागते..
गजाननाच्या मोठ्या कानांकडे पाहताना मला नेहमी वाटतं देव आपल्याला ऐकण्यासाठी इतका सज्ज आहे पण आपण स्वतःला ऐकण्यासाठी कधी थांबतो का? जगाच्या आवाजांना उत्तर देताना आपण आपल्या अंतरात्म्याची हाक कित्येकदा दडपून टाकतो.. दुसऱ्यांच्या अपेक्षांमध्ये जगताना स्वतःच्या इच्छेचा आवाज हरवतो.. चेहऱ्यावर हसू ठेवताना मनातील थकवा लपवतो..
गजाननाचे कान जणू सांगतात
“जग तुला ऐकून घेईलच असं नाही पण तू स्वतःला ऐक.’” कारण स्वतःला ऐकण्याची सुरुवात झाली की अंतर्मनातली प्रार्थना जन्म घेते.. त्याचं विशाल मस्तक म्हणजे केवळ बुद्धीचं प्रतीक नाही ते विचारांच्या विशालतेचं आकाश आहे.. आपण किती लहानसहान गोष्टींमध्ये अडकून पडतो..! कोणीतरी काय म्हणालं, कोणीतरी काय केलं, कोण पुढे गेला, कोण मागे राहिला या क्षणभंगुर गोष्टींमध्ये मन गुंततं. आणि मग गजानन जणू आपल्या कपाळावर हात ठेवून सांगतो
“दृष्टी मोठी कर.
ज्या गोष्टी आज पर्वत वाटतात,
त्या काळाच्या आकाशात कदाचित धुळीच्या कणांइतक्याही नसतील.’”
अध्यात्म म्हणजे जग सोडून जाणं नव्हे तर जगाच्या मध्यभागी उभं राहून त्याच्या क्षणभंगुरतेची जाणीव होणं…
गजाननाच्या सोंडेंत मला जीवनाचं अद्भुत तत्त्व दिसतं. ती सामर्थ्यवान आहे पण कोमलही आहे. ती जड वस्तू उचलू शकते आणि नाजूक फुलालाही स्पर्श करू शकते. मनुष्यानेही असंच असावं.. परिस्थितीसमोर कठोर पण माणसांशी वागताना कोमल…
आयुष्य आपल्याला अनेकदा कठीण बनवतं.. फसवणूक, अपयश, विरह, अपेक्षाभंग, एकटेपण हे सगळं मनाभोवती अदृश्य कवच चढवत जातं. आपण स्वतःला वाचवताना स्वतःतील कोमल माणूसच हरवून बसतो.. तेव्हा गजाननाची सोंड जणू सांगते
“सामर्थ्यवान हो, पण संवेदनाहीन होऊ नकोस”.’
त्याच्या एका हातातील पाश मला आपल्या आसक्तींची आठवण करून देतो माणूस वस्तूंना, व्यक्तींना, आठवणींना, अपेक्षांना, स्वतःच्या प्रतिमेलाही घट्ट धरून ठेवतो आणि मग ज्याला धरून ठेवणं प्रेम वाटतं, तेच कधी कधी दुःखाचं कारण बनतं.. दुसऱ्या हातातील अंकुश मात्र अंतर्मनाला दिशा देतो…
मनाला हवं ते मिळणं म्हणजे स्वातंत्र्य नव्हे मनाला हवं तेव्हा थांबवता येणं हे खरं स्वातंत्र्य…
गजाननाचा अंकुश जणू आपल्या चंचल मनावर ठेवलेला एक मूक प्रश्न आहे
‘तू तुझ्या इच्छांचा स्वामी आहेस की त्यांचा दास?’
त्याच्या पायाशी बसलेला मूषक पाहताना ही जाणीव अधिक गहिरी होते. मूषक म्हणजे चंचल मन, सतत इकडून तिकडे धावणाऱ्या इच्छा, क्षणाक्षणाला बदलणाऱ्या आकांक्षा.. गजानन त्याच्यावर आरूढ आहे म्हणजेच विवेकाने वासना आणि चंचलतेवर स्वार व्हावं त्यांच्यापुढे शरण जाऊ नये…
कदाचित म्हणूनच गजानन हा विघ्नहर्ता आहे पण विघ्नहर्ता म्हणजे आपल्या वाटेतील प्रत्येक अडथळा दूर करणारा देव, एवढाच त्याचा अर्थ नाही. कधी कधी तो अडथळा दूर करत नाही उलट आपल्याला त्या अडथळ्यापेक्षा मोठं करून जातो कारण नदीला समुद्राकडे जाण्यासाठी दगड नसलेली वाट मिळाली तर तिच्या प्रवासाला अर्थ किती ? दगडांवरून उड्या मारत, वळणं घेत, स्वतःचा मार्ग शोधत ती जेव्हा समुद्राला भेटते, तेव्हा तिच्या प्रवासाची कथा पूर्ण होते… तसंच जीवनाचंही आहे. गजानन आपल्या संकटांना नेहमी दूर करेलच असं नाही पण त्या संकटांतून अर्थ शोधण्याची दृष्टी देतो आणि मग प्रार्थनेचा अर्थही बदलतो.. आपण म्हणतो ‘देवा, माझं दुःख दूर कर.’”
नंतर कधीतरी मन परिपक्व होतं आणि म्हणतं
‘”देवा, दुःख समजून घेण्याइतकी बुद्धी दे.’” मग आपण म्हणतो “माझ्या इच्छा पूर्ण कर.’
नंतर मन म्हणतं
‘माझ्यासाठी योग्य काय आहे, हे ओळखण्याची दृष्टी दे.’” हीच कदाचित भक्तीची परिपक्व अवस्था…
गणेशोत्सवात आपण गजाननाला घरात आणतो. फुलांनी सजवतो, आरती करतो, मोदक अर्पण करतो. काही दिवस घरात चैतन्य भरून राहतं पण विसर्जनाच्या क्षणी मन अचानक ओलावतं… मूर्ती पाण्यात विलीन होते
आणि त्या क्षणी एक गूढ सत्य जाणवतं ज्याला आपण आणलं होतं तो कुठे गेला ?
माती मातीमध्ये मिसळते.. रूप विरतं… रंग वाहून जातात.. सजावट नाहीशी होते पण श्रद्धा ? ती कुठे विसर्जित होते ?
कुठेच नाही कारण देवाचं विसर्जन पाण्यात होत नाही देवाचं रूप आपल्या अंतर्मनात विरघळतं म्हणूनच गजाननाचं आगमन आणि विसर्जन ही केवळ परंपरा नाही ती जीवनाचीच उपमा आहे . आपणही मातीपासून येतो आणि मातीमध्ये विलीन होतो.. मध्ये जे काही घडतं ते यश, अपयश, प्रेम, विरह, संपत्ती, कीर्ती ते सगळं क्षणभंगुर.. शेवटी उरतं ते काय ?
काही चांगले स्पर्श.
काही दिलेली माणुसकी..
काही न बोललेले प्रेम..
काही क्षमा.
काही प्रार्थना..
आणि अंतर्मनात साठलेला शांत प्रकाश..
गजानन म्हणजे कदाचित हाच प्रकाश..
देव्हाऱ्यातील ज्योतीकडे पाहताना आपण अनेकदा बाहेरचा अंधार विसरतो पण खरी ज्योत तेव्हा पेटते, जेव्हा मनातील अहंकार, मत्सर, भीती आणि असुरक्षिततेच्या सावल्या हळूहळू विरघळू लागतात.
गजाननाला नमस्कार म्हणजे केवळ हात जोडणे नाही… तो आपल्या अहंकाराला थोडं खाली ठेवणं आहे..
तो आपल्या चुकांकडे करुणेने पाहणं आहे..
तो दुसऱ्याला क्षमा करणं आहे..
तो स्वतःलाही क्षमा करणं आहे..
तो गर्दीत असूनही स्वतःच्या अंतरंगाशी संवाद साधणं आहे.
आणि कदाचित म्हणूनच ‘गजानन’ हे नाव उच्चारताना मनात एक अनामिक शांतता उतरते..
ग — गतीला दिशा देणारा,
जा — जागृतीचा दीप पेटवणारा,
न — नादातून निःशब्दतेकडे नेणारा,
न — नश्वरतेतून शाश्वताची जाणीव करून देणारा.
ही अक्षरांची फोड कदाचित व्याकरणात नसेल पण भक्तीच्या भाषेत प्रत्येक अक्षराला एक विश्व असतं..
गजानन म्हणजे आकाश… पण बाहेर पसरलेलं आकाश नव्हे
आपल्या आत उघडणारं आकाश..
जिथे विचारांना सीमा नाही,
करुणेला तळ नाही,
शांततेला शब्द नाहीत आणि आत्म्याला कोणताही आकार नाही..
कधी कधी जीवनाच्या कोलाहलात आपण थांबावं.. डोळे मिटावेत.. श्वास आत घ्यावा आणि मनाच्या अगदी तळाशी उतरावं..
तिथे कदाचित कुठलीही मूर्ती नसेल.. नसेल घंटानाद… नसेल फुलांचा साज…
नसेल धूपाचा सुगंध.
फक्त एक शांत शून्य असेल..आणि त्या शून्यातून हळूच एक नाव उमटेल
“गजानन”…’
त्या एका नावासोबत मनातील अनेक गाठी सैल होतील.. प्रश्न संपणार नाहीत पण प्रश्नांकडे पाहण्याची दृष्टी बदलेल.. दुःख नाहीसं होणार नाही; पण दुःखाला सामोरं जाण्याची करुणा मिळेल.. जग बदलणार नाही पण जगाकडे पाहणारा आपला अंतर्मनाचा आरसा स्वच्छ होईल.. तेव्हाच कदाचित उमगेल
गजानन बाहेर शोधायचा देव नाही
तो आत जागवायची जाणीव आहे…
तो संकटं टाळण्याची प्रार्थना नाही.. तो संकटांतून स्वतःला ओळखण्याचा प्रकाश आहे…
तो इच्छा पूर्ण करणारा चमत्कार नाही.. तो इच्छांच्या पलीकडे नेणारा विवेक आहे…
तो एका मूर्तीत सामावलेला देव नाही.. तो एका नावात सामावलेले अनंत आकाश आहे आणि त्या आकाशाकडे पाहताना शेवटी मनात एकच भावना उरते
‘”देवा, माझ्या आयुष्याला काही देण्यापूर्वी
माझं मन इतकं विशाल कर,
की जे मिळालं त्याबद्दल कृतज्ञ राहता येईल
जे निघून गेलं त्याला शांतपणे निरोप देता येईल आणि जे अजून आलेलं नाही
☆ मुद्दल… लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनील देशपांडे ☆
☆
दर महिन्याच्या पाच तारखेला त्या आजी पोस्टात यायच्या.
काउंटरवर शंभरची नोट ठेवायच्या, आरडीच्या पासबुकात नोंद करून घ्यायच्या, आणि जाताना एकच प्रश्न विचारायच्या.
“जाधवांचा पत्ता लागला का रे? “
अक्षयची या पोस्ट ऑफिसात बदली होऊन तीन महिने झाले होते आणि तिन्ही महिने त्याने हे न चुकता बघितलं होतं. पाऊस असो, ऊन असो, पाच तारीख चुकली नाही. एकदा पाच तारखेला रविवार आला, तर आजी सहा तारखेला सकाळी दार उघडायच्या आत हजर. सगुणाबाई नाव त्यांचं. ऐंशीच्या घरातल्या. जुन्या पोस्टमास्तरांनी चार्ज देताना सांगून ठेवलं होतं, “त्या आज्जी येतील. शंभर भरतील. जाधवांचं विचारतील. नाही म्हणायचं आणि चहा विचारायचा. चाळीस वर्षं चाललंय हे. “
चाळीस वर्षं? अक्षयला राहवलं नाही. चौथ्या महिन्याच्या पाच तारखेला नोंद करून झाल्यावर त्याने विचारलंच.
“आजी, हे जाधव कोण? आणि पत्ता कशाला हवाय तुम्हाला? “
सगुणाबाईंनी क्षणभर त्याच्याकडे बघितलं. मग त्या काउंटरजवळच्या बाकावर बसल्या आणि पासबुक मांडीवर ठेवून बोलायला लागल्या.
“मुद्दलाचा शोध चाललाय रे बाबा. चाळीस वर्षं झाली. ” त्यांनी पासबुकावरून हात फिरवला. “पंच्याऐंशी साल. आम्ही सांगलीला होतो. हे गोडाऊनवर कामाला आणि मी घरोघरी धुणीभांडी करायचे. पहिलं बाळंतपण अवघड झालं माझं. दवाखान्याने पाचशे रुपये मागितले. पाचशे म्हणजे तेव्हा यांचे दोन महिन्यांचे पगार. हातात फुटकी कवडी नव्हती. आणि यांच्याबरोबर गोडाऊनवर काम करणारा गणपत जाधव नावाचा गडी होता. कोकणातला. त्याने त्या रात्री स्वतःच्या पगाराचं पाकीट जसंच्या तसं यांच्या हातात ठेवलं. म्हणाला, “ पोरगं आधी, हिशोब नंतर. ” आजींचा आवाज जरासा कापला. “माझा मुलगा त्या पाचशेमुळे जगात आला रे. “
“आणि मग? “
“मग महिन्याभरात गोडाऊन बंद पडलं. गणपतभाऊ गावी निघून गेले. जाताना पत्ता लिहून दिला होता एका कागदावर. पावसाळ्यात आमच्या पत्र्याच्या खोलीत पाणी शिरलं आणि त्या कागदाचा लगदा झाला. यांना गाव आठवतं ते अर्धवट. देव.. देवरुख, देवगड, देवळे.. काहीतरी देवाचं नाव होतं म्हणतात. आम्ही शोधत राहिलो, सापडले नाहीत. मग हे म्हणाले, जोवर सापडत नाही, तोवर त्याचे पैसे वेगळे साठवत जा. वाढवत ठेव. देणं ठेवून मरायचं नाही. “
त्यांनी मांडीवरचं पासबुक उघडून दाखवलं. आणि त्याच्याखाली पिशवीतून अजून पाच जुनी पासबुकं काढली. चाळीस वर्षांची चवड. पहिल्या पुस्तकावरची शाई उडालेली, शेवटचं करकरीत.
“दर महिन्याला शंभर. आधी दहा भरायचे, मग परवडेल तसे वाढवले. मुदत संपली की पुन्हा नवीन खातं. व्याजासकट सगळं मिळून एक लाख बहात्तर हजार झालेत. ” आजी शांतपणे म्हणाल्या. “मुद्दल पाचशेच आहे रे. बाकी सगळं व्याज आहे. उपकाराचं व्याज मोठं असतं. “
अक्षय पासबुकांच्या चवडीकडे बघत राहिला. मग त्याने एक गोष्ट केली, जी चाळीस वर्षांत कुणाला सुचली नव्हती.
पोस्टमनला गावातलं प्रत्येक घर माहीत असतं. अक्षयने त्याच संध्याकाळी देवरुख, देवगड, देवळे आणि आसपासच्या सगळ्या पोस्ट ऑफिसांना मेसेज टाकले. नाव गणपत विठोबा जाधव. वय नव्वदच्या आसपास. पंच्याऐंशी साली सांगलीच्या गोडाऊनवर होता. कुणाच्या बीटमध्ये असे आजोबा असतील तर कळवा.
आठवडा गेला. दुसरा गेला. देवगडहून नकार आला, देवळ्याहून नकार आला. अक्षयला वाटलं, चाळीस वर्षांत जे झालं नाही ते आपल्याला दहा दिवसांत कसं जमेल.
… आणि अकराव्या दिवशी देवरुखजवळच्या साखरप्याहून फोन आला. तिथला जुना पोस्टमन हसत म्हणाला, “जाधव आजोबा? अरे, आमच्या बीटमधले. अजून ठणठणीत आहेत. पारावर बसून पोरांना सांगलीच्या गोडाऊनच्या गोष्टी सांगत असतात. “
पुढच्या पाच तारखेला सगुणाबाई नेहमीप्रमाणे आल्या. शंभराची नोट काढली. आणि अक्षयने काउंटरवरून मोबाईल पुढे केला. स्क्रीनवर व्हिडीओ कॉल चालू होता. पलीकडे साखरप्याच्या पोस्टात एका बाकावर एक नव्वदीचे आजोबा बसले होते.
“आजी, तुमच्या यजमानांना घेऊन याल का? जाधव सापडलेत. “
त्या दिवशी संध्याकाळी काठी टेकत रामभाऊ पोस्टात आले. स्क्रीनवर दोघं जुने दोस्त एकमेकांना बघत राहिले. चाळीस वर्षं मधे होती, पण ओळखायला दोन सेकंद लागले.
“गणप्या.. “
“रामा.. अरे तू जिवंत आहेस? “
… पोस्ट ऑफिसातली रांग थांबली. कारकून उठून उभे राहिले. हसणं आणि रडणं एकदमच झालं. सगुणाबाई डोळे टिपत बाजूला उभ्या होत्या, आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर चाळीस वर्षांचं ओझं उतरताना अक्षयला स्पष्ट दिसत होतं. रामभाऊंनी सगुणाबाईंच्या हातातली पासबुकं स्क्रीनसमोर धरली. “तुझे पाचशे परत करायचे राहिले होते. बायकोने चाळीस वर्षं साठवलेत. एक लाख बाहत्तर हजार झालेत. नातवाचा खाते नंबर दे, उद्या भरतो. “
पलीकडे गणपत जाधव बराच वेळ गप्प होते. मग म्हणाले, “माझे पाचशेच होते रे. ते तेवढे पाठव. बाकीचे तुझ्या सुनेच्या हातचे लाडू समजून साखरप्याच्या शाळेला दे. पोरांची फी भरायला. पाचशेने एक पोरगं जगलं, आता लाखाने शंभर शिकू देत. “
… रामभाऊंनी स्क्रीनकडे बघून हात जोडले आणि एवढंच म्हटलं, “आजची रात्र चाळीस वर्षांनी शांत झोपेन. “
महिन्याभराने साखरप्याच्या शाळेत नवीन खोलीचं काम सुरू झालं. भिंतीवरच्या पाटीचा फोटो अक्षयच्या मोबाईलवर आला. “गणपत जाधव आणि रामभाऊ साळुंखे यांच्या मैत्रीच्या स्मरणार्थ. “
… आणि पुढच्या पाच तारखेला सगुणाबाई पुन्हा पोस्टात आल्या. अक्षयने चमकून बघितलं. त्यांनी काउंटरवर शंभराची नोट ठेवली आणि नवीन खात्याचा फॉर्म मागितला.
“आता कशासाठी आजी? देणं तर फिटलं.. “
“सवय राहिली रे चाळीस वर्षांची, ” आजी हसल्या. “आता साठवीन ते साखरप्याला जायच्या तिकिटासाठी. गणपतभाऊंच्या हातचा चहा प्यायचाय एकदा. “
“जेवणात आणि जीवनात ठेचा खाल्ल्याशिवायमज्जाच येत नाही. ”
आज माझ्याकडे सत्यनारायण पूजा आहे. माझ्या सासरचे सर्व येणार आहेत. ताई भाऊजी, माझा भाऊ वहिनी सर्वांना आमंत्रण आहे. सासर माहेर दोन्ही घरचे एकत्र येणार, म्हणजे थोडं टेंशन असतंच मला. सर्वजण मिळून एकंदर पंधरा जण तरी सहज होतातच.
आता माझ्याही लग्नाला तीस वर्ष झालेच. जावई आलाय. सून आणायची तयारी सुरू केली आहे. सांगायचा उद्देश्य हा की माझा पण ‘ Work Experience ‘ भरपूर आहे.
त्याप्रमाणे मी सर्व व्यवस्थित केलं. अगदी छान मराठी स्वयंपाक तयार झाला.
बटाटा भाजी, आळुचे फदफद, खमंग काकडी, चटणी, भजी, कढी, वरण भात, पापड कुरडया, प्रसादाचा शिरा होताच. तरी पुरणपोळ्याही होत्या.
पंधरा वीस जण जेवणार, म्हणजे तीस पस्तीस पुरणपोळ्या सहज लागतील, तेंव्हा सर्वांना गरम पोळी वाढणे शक्यच नाही. माझ्या अनुभवावरून मी हे शिकले होते. म्हणून पंचवीस पोळ्या मी करून ठेवल्या व बाकी वेळेवर गरम करू असं ठरवलं. कोणाला पोळी मिळालीच नाही, असं व्हायला नको. आपण सर्वांना आमंत्रण दिलं आहे. तर सर्वांचा मान राखणे, हेही आपलेच काम आहे. सासर माहेर एकत्र असणार म्हणजे सर्वच महत्वाचे. बरे असो,
मी खूप खुश होते. सर्व वेळेवर, व्यवस्थित काम झाले. पूजा पण गुरुजींनी छान शांतपणे सांगितली.
ताट वाट्या भांडी चमचे सर्व रेडी. प्रत्येक लहान सहान गोष्टींवर लक्ष देऊन मी जय्यत तयारी केली. कालपासूनच कामाला लागले होते, म्हणून सर्व व्यवस्थित वेळेवर झाले. आपल्या घरी कधीतरीच सर्व एकत्र येणार, तेंव्हा व्यवस्थित करायलाच हवं.
ताई भाऊजी आले. ताई लगेच म्हणालीच, काही करायचे आहे का ग??
मी म्हंटल, अग नाही.
Everything is ready.
थोड्याच वेळात नेहा वन्स आल्या.
म्हणाल्या
अग!! काही करायचे आहे का??
एवढा घाट घातलाय. मला काळजीच वाटत होती. जमेल का तुला म्हणून??
अग! ! मागच्या वेळेस तू भाजीत मीठ घालायला विसरली होतीस. यावेळेस सर्व ठीक ना. बघ बाई. एकदा बघून घे, नाही तर वेळेवर फजीती व्हायची.. असं म्हणून त्यांनी सर्व चेक केलं. म्हणजे बघूनच, बरं तर दिसतय. असा रिमार्क ही दिला.
अशाप्रकारे सर्वांसमोर माझ्या परफोरम्नस चे प्रगती पुस्तक वाचल्या गेले.. बरोबर आहे एकदा भाजीत मीठ घालायचे राहून गेले होते. ही काय खुप मोठी चूक झाली का?? कोणाकडून असं कधीच होत नाही का??
नेहा वन्सची कधी काही चूक झालीच नसेल का?? जास्त प्रयत्न न करता मीच त्यांची दहा पंधरा उदाहरण सहज देऊ शकते.
“हे असं वागणं ” मला कधी कळलंच नाही. या अशा स्वभावाचे काय कारण असावे?? घरचे मोठे आधार देतात. परिस्थितीला सांभाळतात. चारचौघात असं बोलत नाही. सर्वांसमोर तर नक्कीच नाही. या अशा वागण्याचे मला कमी मार्क्स पडले की त्यांना?? हा विचार करण्यासारखा मुद्दा आहे.
हे नेहमीचेच आहे. मला आता विशेष फरक पडत नाही. सवय झाली आहे. असं काही झाल नाही, तरच आश्चर्य वाटत. एका कानाने ऐकायचे आणि दुसऱ्या कानाने सोडायचे. समोरचा बदलत नाही. आपणच बदलायचे. उलट उत्तर द्यायचे नाही. एवढं फक्त लक्षात ठेवायचे. हा नियम पाळायचा एवढं नक्की.
काय करणार??
नज़र का ऑपरेशन किया जा सकता हैं। नजरिये का नहीं ।
तेथे उपस्थित असलेल्या मंडळीला नक्की काय?? ते कळत. सर्वांना बघता येत. ऐकता येत. ‘ता’ वरून ‘ताकभात’ ओळखणारे हे जेष्ठ हुशार आहेत. सर्व समजत त्यांना.
अगदी मोठ्या महत्वाच्या प्रसंगी / कार्यक्रमात पण एखादी चूक होताना आपण बघतोच. अगदी एखादे मंत्री भाषण द्यायला उभे राहतात, आणि माईकच काम करत नाही. आधीपासून चेक केल्यावरही असं होऊ शकतं. अशा वेळी हे ज्याला समजत तो बाऊ करत नाही. समोरच्याला समजून घेतल तर रंगाचा बेरंग होत नाही. वातावरण खराब होत नाहीं. बरे असो,
“चला वाढायला घेऊया.”मी म्हंटल,
सर्वांची जेवण झाली. सर्वांनी आपापल्या परीने जेवणाचे, पुरणपोळ्यांचे कौतुक केले. सर्वांना गरम पोळी पण मिळाली.
चला म्हणजे “गंगेत घोडं न्हायल म्हणायचं” मी हळूच ताईच्या कानात म्हंटल.
ताई म्हणाली,
अग! ! असे लोक असतात, जे नेहमी काही तरी बोलून तुमचा आत्मविश्वास कमी करतात. त्यांचा स्वतः बद्दल (गैर) समज असतो की
“I am the Best. ” त्यांच सर्व Perfect असत. अशा लोकांशी बोलण्यात काहीच फायदा नसतो. त्यांना त्यांच्या अहंकारात जगू द्यावे.
एक गोष्ट नक्की की तू तुझ्या घरी आहेस ना मग,
You are the ‘ BOSS’ of your house.
ताई म्हणाली,
”जेवणात आणि जीवनात ठेचा खाल्ल्याशिवाय मज्जाच येत नाही ग. ” चालायचंच.
“अग ताई! ! हे नेहमीचेच झाले आहे. आधी तर मुद्दाम यांच्या समोर मला काय येत नाही?? माझं कुठे कुठे चुकतं?? याची चर्चा व्हायची. तेंव्हा मात्र मी स्टँड घेतला होता. तेंव्हा मी ठासून यांना सांगितले की ” हे मला चालणार नाही. माझ्या संसारात दुसऱ्यांची लुडबुड मला चालणार नाही. ” मी ‘मी ‘ आहे. आणि मी दुसऱ्यांसारख कसं वागू शकते??? ” यांनी मात्र नेहमीच मला साथ दिली.
माझं मत असं आहे की,
आयुष्य दुसऱ्याच्या धाकात नाही, स्वतः च्या थाटात जगायचे असते.
काही जण परिस्थिती सांभाळतात, चूक न व्हावी त्याकरिता आधीच मार्गदर्शन करतात, चूक झालीच तर मोठ्या मनाने परिस्थिती सांभाळतात. आणि काही तूमची चूक व्हावी याची वाट बघतात. सर्वांसमोर त्यावर चर्चा करतात.
म्हणतात ना. ,
“स्पर्धक आणि निंदक दोन्ही प्रकारचे लोक आजूबाजूला असले तर बरं असतं. आपल्यात आपोआपच ‘perfection’ येत. जिद्द निर्माण होते. “
जेंव्हा माझ्या लक्षात आले की कोणाच्याही कमेन्ट्स ने / बोलण्याने अस्वस्थ होण्याचे मुख्य कारण माझी कमजोर मानसिकता आहे. मी मनाला लावून घेते आणि मला त्रास होतो. तेंव्हा मी स्वतः ला मजबूत केले. दुर्लक्ष करणे सुरू केले. त्यांचे महत्व आपल्या आयुष्यात कमी केले की आपल्या जीवाला त्रास होत नाही. आता आपलीच माणसं ती, तेंव्हा, संबंध तोडणे पण बरे नाही.
म्हणतात ना,
बात को छोड़ना होता है। और हाथ को पकड़े रखना होता है।
नुकतीच घडलेली घटना आहे. एका परिचितांनी रस्त्यात थांबवून मला विचारलं, “तुमच्या नवऱ्याची केमिकलची फॅक्टरी आहे म्हणे? ” मी म्हटलं, “हो. “
“मग आता कोण चालवतं? “
“माझा मुलगा”
“तो केमिकल इंजिनियर आहे? “
“हो”
“तुम्हाला सांगू का? केमिकल ही सगळ्यात फालतु ब्रँच समजली जाते! आमच्यावेळी मेकॅनिकलला सगळ्यात जास्त भाव असायचा. तिकडे ॲडमिशन नाही मिळाली, तर मुलं केमिकलला जायची”
मी म्हटलं, “बरं” आणि हसून तिथून निघाले. मनात म्हटलं, फिल्टर गेलाय यांचा!
माझ्या डॉक्टर भाच्याचे शब्द आठवले. त्याने मला एकदा सांगितलं होतं की वय वाढलं की माणसाचा फिल्टर जातो!
फिल्टर जाणे किंवा नसणे म्हणजे वय झाल्यावर, आपल्या बोलण्यावर, विचारांवर किंवा वागण्यावर नियंत्रण न राहणे! असं बऱ्याच ज्येष्ठ व्यक्तींच्या वागण्यात दिसून येतं. समोरच्या माणसाच्या मनस्थितीचा विचार न करता, स्वतःला वाटेल ते बोलून टाकायचं! जर आपण त्यांना त्यांची चूक दाखवून दिली तर ते म्हणतात की मी आता कोणाला घाबरत नाही! माझं मत मांडतो. काही वेळेला तर “मी असं बोललोच नाही” असंही ते म्हणतात.
का? कशासाठी दुसऱ्याला दुखवायचं? मीच कसा बरोबर आहे किंवा मलाच कसा जास्त अनुभव आहे, हे सांगत बसायचं? यावर माझा भाचा म्हणाला की आपण असे वागतो आहे हेच या लोकांना समजत नाही म्हणूनच ‘फिल्टर गेला आहे’ असं म्हणतात. उतार वयात होणाऱ्या शारीरिक आणि मानसिक बदलांचा हा परिणाम असतो. यात मनात जे काही आलेलं असतं, ते विचार न करता थेट बोलून टाकलं जातं. राग वाढलेला असतो. दुसऱ्याचं बोलणं ऐकून न घेता, आपणच सतत बोलत बसणं हा बदलही दिसून येतो. ज्येष्ठ नागरिकांच्या ग्रुप मध्ये एकतरी व्यक्ती अशी दिसते की ती इतरांपेक्षा जास्त किंवा सतत बोलत असते. आणि एखादा विषय सुरू केला की गाडी कुठल्या विषयाकडे जाईल ते सांगता येत नाही. आपल्याला सगळ्यातलं सगळं कळतं, अशी एक धारणा या वयात झालेली असते. त्यामुळे राजकारणाकडून सुरू झालेली गाडी, किडनी स्टोन पर्यंत कधी येऊन पोहोचते ते त्यांनाही समजत नाही!
आमच्याकडे एक आजोबा, आजूबाजूला माणसं दिसली की बोलायला सुरुवात करतात. तुम्ही ऐका, नका ऐकू, उत्तर द्या, नका देऊ! त्यांना काही फरक पडत नाही. म्हणजे ते काही मानसिक रोगी नसतात. कोणत्याही विषयावर “चर्चा” करायची आणि त्यात माझच कसं बरोबर हे पटवून द्यायचा प्रयत्न करायचा! हे ही फिल्टर गेल्याचं लक्षण आहे.
वय खूप वाढलेलं असेल तर त्या व्यक्तीला हे कळत नसेलही. पण जेव्हा तुम्ही ज्येष्ठ नागरिक असता आणि “अती ज्येष्ठ” वर्गात गेलेले नसता, तेव्हा तुम्हाला हे नक्कीच समजत असतं. त्याच वेळेला, आपल्या वागण्यावर किंवा बोलण्यावर ताबा ठेवायचा प्रयत्न केला तर अती ज्येष्ठ वर्गात गेल्यावरही फिल्टर जात नाही. यात अर्थातच डिमेन्शिया सारख्या आजाराने ग्रस्त असलेल्या पेशंटना धरता येत नाही.
एक सहज गंमत आठवली. जवळची घटना आहे. एका सुनेने सासूला विचारलं की गाजर हलवा कसा झाला आहे? सून सुगरण आणि ज्येष्ठ नागरिक, सासू अती ज्येष्ठ!
सासू म्हणाली, ” चांगला कसा होणार? डाएट म्हणून तुम्ही साखर कमी घालणार, खवा वापरणारच नाही! केशर नाही, वेलदोडा कमी! मग काय चव येणार? ” आपले टेस्ट बड्स सुद्धा गेले आहेत हे सासूने मान्य केलेलं नाही. आणि ते मान्य न करता, सुनेला दुखावलं! काय मिळालं? सुनेनी परत कधीही पदार्थ कसा झाला आहे हे विचारलं नाही. निदान आपण ज्या व्यक्तीवर शारीरिक दृष्ट्या अवलंबून आहोत त्यांना दुखावू नये एवढा फिल्टर पण राहत नाही.
एक वयस्कर बाई (मी वयस्करच आहे. पण त्या माझ्यापेक्षा मोठ्या होत्या! ) एका “लेडीज ओन्ली” ट्रीपला आल्या होत्या. वयाचा आधार घेऊन त्या सगळ्यांना सतत धारेवर धरत होत्या. त्या टूर मॅनेजरला तर त्यांनी वेठीस धरलं होतं. बसमध्ये मी मला हवं तिथेच बसणार, मला सांभाळायचं तुझंच काम आहे, माझं सामान उचल, मला तुझा “हॉटस्पॉट” दे, इतर बायकांना हे काय घातलय, तिथे कशाला बसलात असं करून भंडावून सोडलं होतं. शेवटी मी सगळ्या मैत्रिणींना “फिल्टर जाणे” म्हणजे काय ते सांगितलं आणि तो त्यांचा परवलीचा शब्द झाला. आजी दिसल्या की त्या एकमेकांना सांगायच्या, “पळा पळा, फिल्टर आला! “
थोडक्यात काय तर सामाजिक शिष्टाचार सुद्धा विसरले जातात.
आपला फिल्टर आपल्या ताब्यात ठेवणं आपल्याच हातात आहे. आम्ही मैत्रिणी एकमेकांना सांगत असतो, “माझा फिल्टर गेला असं वाटलं तर मला सांग बरं का! “
तुमचा फिल्टर तुमच्या ताब्यात आहे का? तुम्हीच तपासा.
लेखिका : संध्या घोलप
प्रस्तुती : उज्ज्वला केळकर
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक १११ आणि ११२ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. १११ – –
हिताकारणे बोलणे सत्य आहे ।
हिताकारणे सर्व शोधूनि पाहे ।
हिताकारणे बंड पाषांड वारी ।
तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।१११।।
अर्थ : समर्थ म्हणतात, ” हितासाठी जे सत्य आहे ते मी तुला सांगतो. आपल्या हितासाठी तू स्वतःच हितकारक गोष्टींचा शोध घे. धर्माच्या विरुद्ध असणारे पाखंडी किंवा नास्तिक विचार बाजूला सार. ज्या चर्चेतून शंकांचे निरसन होते अशी चर्चा किंवा संवाद हितकारक असतो. “
(हिताकारणे – आत्महितासाठी, बंड – विचारातील विरोध, पाषांड – देव व धर्म विरोधी वागणे किंवा नास्तिकता, वारणे – दूर सारणे)
विवेचन : आत्मतत्वाचा शोध घेणे किंवा आत्मसाक्षात्कार करून घेणे हे प्रत्येक मनुष्याचे ध्येय असले पाहिजे असे समर्थांचे सांगणे होते. हेच आपल्या हिताकरिता त्यांनी सांगितलेले सत्य. परंतु काही लोक हे खरोखरच आपल्या हिताचे आहे यावर विश्वास ठेवायला तयार नसतात. म्हणून समर्थ म्हणतात की या गोष्टीचा तू स्वतःच शोध घे. त्यासाठी सर्व मार्गांचा वापर कर. साधू संत काय सांगतात किंवा ग्रंथांमध्ये काय म्हटले आहे हे तपासून पहा. एखादी गोष्ट माणूस जेव्हा स्वतः समजून घेतो, तेव्हा त्यावर त्याचा जास्त विश्वास बसतो. म्हणून समर्थांनी मी सांगतो तेवढेच खरे असे न मानता तुम्ही स्वतःच सत्याचा शोध घ्या असा कळकळीने उपदेश केला आहे.
राम लक्ष्मणादि भावंडांचे गुरु वसिष्ठांच्या आश्रमातील शिक्षण जेव्हा पूर्ण झाले, तेव्हा त्यांना निरोप देताना ते म्हणाले, ” मी माझ्याजवळ असणारे सर्व ज्ञान तुम्हाला दिले आहे. परंतु तरीसुद्धा तुम्ही आपल्या आयुष्यात मी सांगितलेले तेवढेच खरे असे मानून चालू नका. तुमच्या विचारांना आणि विवेकबुद्धीला जे योग्य वाटेल त्याप्रमाणे वागा. ” वसिष्ठांसारखी किंवा समर्थांसारखी अधिकारी व्यक्ती जेव्हा असे म्हणते, तेव्हा आपण तर सामान्य माणसे! आपल्या ज्ञानाचा उगीच गर्व करण्यात काय अर्थ आहे? त्यामुळे अशा व्यक्ती जे सांगतात त्यामागे त्यांची साधना असते. सांगण्याचा अधिकार असतो. ‘ आधी केले मग सांगितले ‘ अशा या व्यक्ती असतात.
सत्याची एक वेगळी व्याख्या महाभारतात फार छान आहे. जे हितकारक आहे, ते सत्य असे त्यात म्हटले आहे. एखादी गोष्ट आपल्या मुलाच्या आरोग्यासाठी घातक आहे असे जेव्हा आईला वाटते, तेव्हा ती त्याला ते देत नाही. तुझे पोट दुखेल, दात किडतील असे सांगून त्याला ती तो पदार्थ देत नाही. इथे तिचे बोलणे असत्य जरी असले तरी तिच्या मुलासाठी ते हितकारक आहे. काही वेळा कटू बोलणे आपल्या हितासाठी असते. परंतु आजच्या काळात जेव्हा गोड बोलून किंवा वेगळ्या प्रकारे ट्विस्ट करून एखादी गोष्ट सांगितली जाते तेव्हा मात्र ती आपल्या हिताची असेलच असे नाही. टीव्ही वरील मालिकांतून नको त्या गोष्टी नकळत आपल्या गळी उतरवण्याचा प्रयत्न केला जातो. म्हणूनच सत्य काय आहे हे आपणच तपासून घ्यायला हवे.
आपण सामान्य माणसे मात्र व्यवहारात बुद्धिभेद करणाऱ्या माणसांच्या वक्तृत्वाला भुलून आपल्या साधुसंतांनी सांगितलेल्या मौल्यवान गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो. अशा माणसांच्या नास्तिक, पाखंडी विचारांचा स्वीकार करतो. आपल्याच चांगल्या गोष्टींवर टीका करू लागतो. त्यातून द्वेष तयार होतो. माणूस आपले नीतीधर्माचे आचरण सोडून देतो. क्षुद्र विकार, वासनांना बळी पडतो. काही रूढी, परंपरा कालबाह्य झाल्या असतील, काही गोष्टी चुकीच्याही असतील. पण सगळ्याच गोष्टी कालबाह्य किंवा टाकाऊ झालेल्या नसतात. अर्थात प्रत्येकाला आपले विचार मांडण्याचे, लिहिण्याचे स्वातंत्र्य आहे. परंतु त्यामुळे सामान्य माणसांची मात्र दिशाभूल होते, गोंधळ उडतो. म्हणूनच समर्थांनी आपल्या हितासाठी अशा विचारांना दूर सारून सत्य काय आहे ते जाणून घ्या असे सांगितले आहे.
स्वसंवाद
१. संतांनी किंवा गुरूंनी सांगितले म्हणून मी आंधळेपणाने विश्वास ठेवतो, की समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे स्वतःच्या विवेकबुद्धीने ‘हितकारक गोष्टींचा शोध’ घेण्याचा प्रयत्न करतो?
२. महाभारतातील सूत्राप्रमाणे, माझे बोलणे केवळ वरवरचे ‘गोड’ असते की ते समोरच्या व्यक्तीच्या आणि माझ्या स्वतःच्या ‘परम हिताचे’ (सत्य) असते?
३. टीव्ही, मोबाईल किंवा समाजमाध्यमांवरील आकर्षक वक्तृत्वाला भुलून, मी माझ्या संस्कृतीतील चांगल्या आणि सात्त्विक विचारांकडे दुर्लक्ष तर करत नाहीये ना?
४. मनातल्या शंका दूर करून निःशंक होण्यासाठी मी व्यर्थ वाद घालतो, की एखाद्या अधिकारी व्यक्तीशी माझ्या आत्महितासाठी ‘हितकारक संवाद’ साधतो?
=====
श्लोक क्र. ११२ – –
जनीं सांगता ऐकता जन्म गेला ।
परी वाद वेवाद तैसा चि ठेला ।
उठे संशयो वाद हा दंभधारी ।
तुटे वाद संवाद तो हीतकारी ।।११२।।
अर्थ : अनेक वर्षांपासून जगात हिताच्या गोष्टी सांगितल्या आणि ऐकल्या जातात. पण एवढे होऊनही वादविवाद निर्माण करणारे मतभेद कायमच आहेत. संशयापोटी निर्माण होणारा वाद हा अहंकार वाढवणारा असतो. ज्या संवादातून शंका फिटून काही तत्व हाती लागते असा संवाद हितकारक असतो.
(ठेला – तसाच राहिला, दंभ – व्यर्थ अहंकार/अभिमान)
विवेचन : या श्लोकात मानवी स्वभाव आणि प्रवृत्तीवर समर्थांनी अचूक बोट ठेवले आहे. आपण अनेक वर्षांपासून चांगल्या हितकारक गोष्टी ऐकत आलो आणि सांगतही आलो. संतांनी समाजाच्या आणि आपल्या हितासाठी आपले सारे आयुष्य झिजवले. ग्रंथातून, प्रवचनातून आपले विचार आपल्यापर्यंत पोचवले. परंतु दुर्दैव हे आहे की एवढया सगळ्या खटाटोपानंतर देखील आपल्या शंका आणि वादाचे विषय कायम राहिले. भगवद्गीता, ज्ञानेश्वरी, दासबोध, मनाचे श्लोक, तुकाराम गाथा यासारख्या अनेक ग्रंथांना शेकडो वर्षांची परंपरा आहे. हे अक्षर वाङ्मय आहे. या ग्रंथांमध्ये एवढे ज्ञान आहे की खरे तर कोणत्याही शंकाच शिल्लक राहायला नको.
खरी ज्ञानी माणसे नम्र असतात पण मी विद्वान आहे या जाणिवेतून अहंकार जन्मतो. मला सगळेच माहिती आहे या जाणिवेतून संतांनी जे काही हितकारक सांगितले त्याबद्दल संशय निर्माण होतो. ईश्वर आहे हे कशावरून, पुनर्जन्माचा काही पुरावा आहे का, ईश्वराला कोणी पाहिले आहे का… वगैरे वगैरे अनंत गोष्टींबद्दल मानवी मनात संशय अनंत काळापासून आहे आणि तो तसाच राहणार आहे. शंका असणे रास्त आहे, चांगली गोष्ट आहे. पण एखाद्या अधिकारी माणसाकडून किंवा वर उल्लेख केलेल्या ग्रंथातून जेव्हा आपल्याला आपल्या प्रश्नाचे उत्तर मिळते, त्यावेळी निःशंक मनाने ‘ राघवाच्या अनंत पंथावर ‘ चालण्यास सुरुवात करावी.
बऱ्याच माणसांची प्रवृत्ती अशी असते की संतांनी सांगितलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा एखादी संशयाची सुई त्यांच्या मनात जास्त घर करून बसते. मग आपल्या हिताचे कळूनही त्यांना त्या मार्गाने जाण्याची बुद्धी होत नाही. अशा लोकांच्या बाबतीत ‘ पालथ्या घड्यावर पाणी ‘ ही म्हण सार्थ ठरते. सगळे समजते आहे पण पोकळ दंभ किंवा अहंकार त्यांना या मार्गावर जाण्यापासून परावृत्त करतो. “मी जप करू? कीर्तनाला जाऊ? छे! छे! मी एवढा विद्वान! मला इतकी माहिती आहे! मग लोक काय म्हणतील? ” यासारख्या खोट्या प्रतिष्ठेच्या कल्पना अशा व्यक्तींना परमार्थ मार्गावर चालण्यासाठी प्रतिबंध करतात.
परंतु समाजमान्यता असणाऱ्या काही विद्वानांनी बुद्धिभेद केला की सर्वसामान्य माणसे देखील गोंधळतात. मग अशी माणसे राम आणि कृष्ण यासारख्या वंदनीय महापुरुषांच्या चरित्रात देखील दोष दाखवतात. राम आणि कृष्णासारख्या महापुरुषांनी आपल्या जीवनकार्यातून कोणता महत्वाचा संदेश दिला आहे याकडे मात्र त्यांचे दुर्लक्ष होते. या सगळ्या गोंधळात आपल्याला आपल्या आत्मतत्वाचा शोध घ्यायचा आहे ही मूळ गोष्ट ते विसरतात. वादविवाद कुठे होत नाहीत असे नाही पण जिथे मूळ तत्वाचा शोध घेण्यापेक्षा आपल्या अहंकाराला जास्त जोपासले जाते असा वाद काय कामाचा? ज्यातून काही जीवनोपयोगी तत्व गवसते आणि मन परमार्थ मार्गाकडे ओढ घेते असा सुखसंवाद महत्वाचा असेच समर्थांना यातून सांगायचे आहे.
स्वसंवाद
१. अनेक वर्षांपासून संतांचे विचार, ग्रंथ आणि निरूपण ‘ऐकून व वाचूनही’ माझे आयुष्य ‘पालथ्या घड्यावर पाणी’ या म्हणीसारखेच कोरडे राहिले आहे का?
२. “मी एवढा शिकलेला, मी नाम कसे घेऊ? ” अशा प्रकारच्या कुठल्यातरी पोकळ दंभामुळे (अहंकारामुळे) किंवा खोट्या प्रतिष्ठेमुळे मी स्वतःला आत्महितापासून दूर ठेवत नाहीये ना?
३. महापुरुषांच्या किंवा संतांच्या चरित्रातील आणि विचारांमधील केवळ ‘दोष’ शोधण्यात मी माझी बौद्धिक ऊर्जा वाया घालवतो, की त्यांच्याकडून ‘जीवनोपयोगी तत्त्व’ शिकण्याचा प्रयत्न करतो?
४. मनात शंका असणे स्वाभाविक आहे, पण ग्रंथांच्या वाचनातून किंवा अधिकारी व्यक्तींच्या ‘सुखसंवादातून’ उत्तर मिळाल्यावर, मी निःशंक मनाने भक्तीच्या मार्गावर चालण्यास सुरुवात करतो का?
☆ काळ मोजणारे मंदिर.. – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे☆
“घड्याळाचा शोध लागण्याच्या कित्येक शतकं आधी,
अंतराळात डोकावणाऱ्या दुर्बिणी तयार होण्याच्याही आधी,
इतकंच काय, युरोपला एक वर्ष 365 आणि सव्वा दिवसांचं असतं हे कळण्याच्याही फार आधी,
भारताच्या दक्षिण टोकावर, जिथे समुद्र आणि आकाश एकमेकांना भेटतात, तिथे एका महान आश्चर्यकारक मंदिराचा उदय झाला.
ते म्हणजे पद्मनाभस्वामी मंदिर.
अनंत नावाच्या नागावर चिरनिद्रेत पहुडलेल्या त्या प्रभूचे मंदिर.
ते केवळ भक्तीचे ठिकाण नाही;
तो दगडात कोरलेला एक महान टाइम मशीन आहे!
भाग १. दिवस मोजणारे खांब
मंदिराच्या लांबलचक कॉरिडॉरमध्ये प्रवेश करा आणि पहा.
तुमच्या समोर 365 खांब दिमाखात उभे आहेत.
ते बोलत नाहीत, ते हलत नाहीत.
पण ते काळ मोजत आहेत.
रोज सकाळी जेव्हा पूर्वेला सूर्य उगवतो, तेव्हा त्याचा प्रकाश पूर्वेकडील प्रवेशद्वारातून आत येतो आणि दररोज एका खांबाला स्पर्श करतो.
एका दिवसाला एक खांब, असे ते खांब वर्षाचे 365 दिवस मोजतात.
– – पण, तिथे एक ‘सव्वा खांब’ आहे.
तो अगदी लहान आहे, लपलेला आहे.
तीन वर्षे तो खांब सावलीतच राहतो.
पण केवळ चौथ्या वर्षी, म्हणजेच लीप वर्षात, सूर्याची किरणे त्या खांबाला पूर्णपणे प्रकाशमान करतात.
एक हजार वर्षांपूर्वीच आपल्या पूर्वजांनी दगडात गणित करून ठेवले होते की सौर वर्ष केवळ 365 दिवसांचे नाही, तर त्यात अतिरिक्त 6 तास आहेत!
भाग २. प्रभूच्या चरणांना स्पर्श करणारा सूर्य
वर्षातून दोनदा सूर्य एक चमत्कार घडवतो.
– 22 डिसेंबर (हिवाळी संक्रांती): सूर्याची किरणे गर्भगृहात प्रवेश करतात आणि पहुडलेल्या पेरुमलच्या डाव्या पायावर पडतात.
– 21 जून (उन्हाळी संक्रांती): तोच सूर्यप्रकाश सरकतो आणि पेरुमलच्या उजव्या पायाला स्पर्श करतो.
– विषू (संपात दिन): ज्या दिवशी दिवस आणि रात्र समान असतात, त्या दिवशी सूर्यप्रकाश पेरुमलच्या अंगठ्यावर पडतो – ना डावीकडे, ना उजवीकडे, अगदी मध्यभागी!
यासाठी किती अचूक गणित लागले असेल याचा विचार करा.
– – ही केवळ भक्ती नाही; ही स्थलाकृति आणि खगोलशास्त्राच्या विज्ञानाची सर्वोच्च पातळी आहे!
भाग ३. दरवाजे नसलेल्या 49 खिडक्या
मंदिराच्या गोपुराकडे पहा.
त्याला सात मजले आहेत.
आपल्या पूर्वजांनी त्याची रचना पर्वतासारखी केली आहे.
.. तो तुमच्या मणक्याचा नकाशा आहे!
जे खाली आहे ते मूलाधार आहे, जे वर आहे ते सहस्रार आहे.
या सात मजल्यांवर, प्रत्येक मजल्यावर सात खिडक्या, अशा एकूण एकोणपन्नास खिडक्या आहेत.
पण या खिडक्यांना दरवाजे नाहीत, पडदे नाहीत, काच नाही.
त्या नेहमी उघड्याच असतात.
यामागचे तत्त्वज्ञान काय आहे?
जेव्हा मनुष्य ज्ञानामध्ये जागृत होतो, तेव्हा त्याच्या संवेदनांचे दरवाजे (49 दरवाजे) दरवाज्यांशिवाय उघडे असले पाहिजेत.
काहीही अडवले जाऊ नये, काहीही नाकारले जाऊ नये.
संपूर्ण जग जसे आहे तसे स्वागत करणारी ही एक जागरूकता आहे.
भाग ४. पावसातही न भिजणारे गर्भगृह
केरळमध्ये मुसळधार पाऊस पडतो तेव्हा वारा जोरात वाहतो.
गोपुरातील सर्व एकोणपन्नास खिडक्या उघड्या असूनही, पाण्याचा एक थेंबही गर्भगृहात प्रवेश करत नाही!
हे कसे शक्य आहे? मंदिराची रचना तशी आहे.
बाहेरील हवा आणि आतील हवा यांच्यात दाबाचा फरक निर्माण करून, आपल्या पूर्वजांनी ‘व्हॅक्यूम बॅरियर’ तयार केले.
ते पावसाला आत येऊ देत नाही.
आतील रहस्य: बाहेरच्या जगात कितीही संघर्षाचा पाऊस पडला तरी, तुमच्या आतले ‘चित्सभा’ (गर्भगृह) नेहमीच कोरडे आणि शांत राहिले पाहिजे – हेच हे मंदिर शिकवते.
भाग ५. साप हा तुमचा शत्रू नाही
गर्भगृहात, पद्मनाभ स्वामी आदिशेषावर पहुडलेले आहेत.
त्या नागाला पाच फणे आहेत.
तो प्रभूच्या चरणाशी नाही; तो प्रभूच्या संपूर्ण शरीराला धारण करून आहे.
आपल्याला शतकानुशतके काय शिकवले गेले? की ‘साप’ ही खाली गुंडाळलेली एक शक्ती आहे, आपण तिला दाबून वर आणले पाहिजे.
पण हे मंदिर एक वेगळे रहस्य सांगते:
– – साप हा तुमचा शत्रू नाही; तो तुमचा पाया आहे!
तुमचा मणका हाच तो सर्प आहे.
तुमची जागरूकता हाच तो प्रभू आहे.
केवळ जेव्हा तुम्ही तुमच्या मणक्याला (सापाला) शत्रू न मानता, त्यावर विश्वास ठेवून विसंबता, तेव्हाच तुमच्या आतले ते परम ज्ञान जागृत होईल.
भाग ६. आपल्या काळाचे साक्षीदार
१. जागृत मुत्सद्दी
23 सप्टेंबर 2025 च्या पहाटे शशी थरूर त्या मंदिरासमोर उभे होते.
ते भक्त म्हणून आले नव्हते; ते एक आधुनिक माणूस म्हणून आले होते.
सूर्य उगवताना आणि गोपुराच्या प्रत्येक खिडकीतून क्रमाक्रमाने प्रकाश आत येताना पाहून ते आश्चर्यचकित झाले.
ते म्हणाले:
“यासाठी आजच्या तंत्रज्ञानाची गरज नाही, आपल्या पूर्वजांचे अचूक गणितच पुरेसे आहे.
हा चमत्कार नाही, हे अचूकता (Precision) आहे! “
२. सत्याचा शोध घेणारा अधिकारी
डॉ. अलेक्झांडर जेकब, एक निवृत्त गुप्तचर अधिकारी आणि या मंदिराचा अनेक वर्षे अभ्यास केलेले एक ख्रिश्चन अधिकारी, यांनी एक प्रश्न विचारला…
“युरोपला 1554 मध्येच कळले की एक वर्ष 365 आणि सव्वा दिवसांचे असते.
पण हजार वर्षांपूर्वीच ते या मंदिरात कोरलेले होते.
हे किती हिंदूंना माहित आहे? ” त्यांनी वेदनेने विचारले.
“हे मंदिर केवळ दगडांनी बनलेले नाही;
– – तो तुमच्या शरीराचा नकाशा आहे.
तुमचा मणका हाच सात मजली गोपुर आहे.
तुमचा श्वास हाच तो सूर्य आहे.
जर तुम्ही तुमच्या खिडक्या उघड्या ठेवून तुमच्या मणक्यावर विश्वास ठेवून विश्रांती घेतली, तर तुमच्या सभोवताली कितीही पाऊस पडला तरी, तुमच्या आतले गर्भगृह नेहमीच शांत आणि कोरडे राहील! ”
☆
लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती – श्री सुनीत मुळे
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ “जे हवं ते मिळवा” – लेखक : गौर गोपाल दास ☆ परिचय – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
पुस्तक : जेहवंतेमिळवा
लेखक : गौर गोपाल दास
प्रकाशक : मायमिरर पब्लिशिंग हाऊस, पुणे
पृष्ठ : ३२०
मूल्य: ३५०₹
आपल्यापैकी अनेक जण, आनंद, प्रेम, उत्तम आरोग्य, आर्थिक स्वातंत्र्य, सुरक्षितता… अशी असंख्य स्वप्नं पूर्ण करण्यासाठी आपलं आयुष्य खर्ची घालतात. पण, खरंच हे सगळं आपण मिळवू शकतो का?
नोव्हेंबरच्या थंडीतील एका सकाळी गौर गोपाल दास जैसलमेरमध्ये आपला मित्र राकेश अरोरा यांच्या मुलाच्या तीन दिवस चालणाऱ्या लग्नसमारंभासाठी पोहोचतात. एक अनपेक्षित पाहुणा येतो आणि दोन कुटुंबांमध्ये फूट पाडण्याची शक्यता असलेले वादळ निर्माण होत असल्याचे गौर गोपाल दास यांच्या लक्षात येते.
गौर गोपाल दास चर्चेद्वारे यजमानांना आणि पाहुण्यांना शांत करतात. तसेच त्यांच्या आतमध्ये दडून बसलेल्या भीती आणि इच्छांनाही उलगडून दाखवतात. एवढंच नाही तर, स्वतःच्या जीवनामधील चढउतारांच्या माध्यमातून केलेल्या प्रवासाद्वारे ते लोकांना योग्य आणि समजेल अशा सोप्या भाषेत मार्गदर्शनही करतात.
‘जे हवं ते मिळवा’ हे गौर गोपाल दास यांचं वैयक्तिक आणि गहन कथन आहे. महत्त्वाकांक्षा आणि समाधान, तसेच खरं असणं आणि केवळ भासवणं यांमध्ये अडकलेल्या प्रत्येकासाठी हे पुस्तक नवा दृष्टिकोन देणारं आहे. त्यांच्या खास विनोदबुद्धी, सहानुभूती आणि प्रभावी ज्ञानाने समृद्ध असलेलं हे पुस्तक ‘आपला दृष्टिकोनच आपलं जीवन घडवतो’ हे सांगतं. तसेच स्वतःच्या मर्यादा ओळखून त्यांच्यावर मात कशी करावी आणि जीवनप्रवासात स्वतःबद्दल करुणा कशी विकसित करावी, याचंही मार्गदर्शन करतं.
लेखकाचेमनोगत––
या पुस्तकात जीवन बदलवून टाकणारी दहा तत्त्वं एका रंजक कथेत गुंफलेली आहेत. या कथेमधील पात्रांमध्ये तुम्हाला कदाचित स्वतःचाच काही अंश दिसेल.
प्रत्येक प्रकरण वास्तविक कथा, भावना आणि अनुभवांवर आधारित आहे. या कथेची वाचनीयता टिकवून ठेवण्यासाठी काही तपशीलांमध्ये बदल करण्यात आले आहेत आणि गोपनीयतेच्या दृष्टिकोनातून बहुतेक नावं व ठिकाणं बदलली आहेत; परंतु त्यामागील सार आणि सत्य मात्र अबाधित आहे.
तुम्ही या कथांचा आणि त्यामधील ज्ञानाचा आनंद खुल्या मनाने घ्या. तसंच या अनुभवाचा व्यक्तिगत स्तरावर उपयोग करायचा असल्यास तसंच या तत्त्वांवर चिंतन करायचं असल्यास आणि ती आयुष्यामध्ये लागू करायची असल्यास मदत करतील अशा माहितीपत्रिकाही तुम्हाला या पुस्तकात मिळतील. वाचन प्रवास अखंडित राहावा याचीही काळजी घेतली आहे. जे लोक पेन आणि कागद यांचा वापर करतात अशा लोकांसाठी पुस्तकाच्या शेवटी या प्रकारची पत्रकं दिली आहेत. हे पुस्तक तुम्हाला मार्गदर्शन करण्यासाठी, प्रेरणा देण्यासाठी तुमचा आंतरिक विकास आणि स्वतःला शोधण्याच्या यात्रेमध्ये मदत करण्यासाठी लिहिलं आहे
या पानांवरील चिंतन, सराव आणि कथा प्रेमाने व प्रामाणिकपणे तुमच्यासमोर मांडल्या आहेत त्या तुमच्या प्रवासाला पूरक ठराव्यात या उद्देश्याने, तुमचा स्वतःचा निर्णय किंवा तज्ज्ञांचं मार्गदर्शन यांची जागा घेण्यासाठी नव्हे. जे तुमच्या मनाला पटते ते स्वीकारा, जिथे गरज वाटेल तिथे थांबा आणि या प्रक्रियेला शांतपणे उलगडू द्या.
परिचय : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो.9619800030
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही 
