Dr. Suresh Kumar Mishra, known for his wit and wisdom, is a prolific writer, renowned satirist, children’s literature author, and poet. He has undertaken the monumental task of writing, editing, and coordinating a total of 55 books for the Telangana government at the primary school, college, and university levels. His editorial endeavors also include online editions of works by Acharya Ramchandra Shukla.
As a celebrated satirist, Dr. Suresh Kumar Mishra has carved a niche for himself, with over eight million viewers, readers, and listeners tuning in to his literary musings on the demise of a teacher on the Sahitya AajTak channel. His contributions have earned him prestigious accolades such as the Telangana Hindi Academy’s Shreshtha Navyuva Rachnakaar Samman in 2021, presented by the honorable Chief Minister of Telangana, Mr. Chandrashekhar Rao. He has also been honored with the Vyangya Yatra Ravindranath Tyagi Stairway Award and the Sahitya Srijan Samman, alongside recognition from Prime Minister Narendra Modi and various other esteemed institutions.
Dr. Suresh Kumar Mishra’s journey is not merely one of literary accomplishments but also a testament to his unwavering dedication, creativity, and profound impact on society. His story inspires us to strive for excellence, to use our talents for the betterment of others, and to leave an indelible mark on the world.
Some precious moments of life
Honoured with ‘Shrestha Navayuvva Rachnakar Samman’ by former Chief Minister of Telangana Government, Shri K. Chandrasekhar Rao.
Honoured with Oscar, Grammy, Jnanpith, Sahitya Akademi, Dadasaheb Phalke, Padma Bhushan and many other awards by the most revered Gulzar sahab (Sampurn Singh Kalra), the lighthouse of the world of literature and cinema, during the Sahitya Suman Samman held in Mumbai.
Meeting the famous litterateur Shri Vinod Kumar Shukla Ji, honoured with Jnanpith Award.
Got the privilege of meeting Mr. Perfectionist of Bollywood, actor Aamir Khan.
Meeting the powerful actor Vicky Kaushal on the occasion of being honoured by Vishva Katha Rangmanch.
Today we present his Article – The Tragic Death of the Grinding Stone.
☆ Witful Warmth# 71 ☆
☆ Satire ☆ The Tragic Death of the Grinding Stone… ☆ Dr. Suresh Kumar Mishra ‘Uratript’ ☆
The other day, in the creepiest corner of the store-room where spiders are building their own little kingdoms, a total disaster happened. The new bride of the house was cleaning junk and kicked a heavy, rectangular stone. That stone used to be the Grandpa of the Kitchen. My grandma spent her whole life scrubbing it, and the smell of the spices it crushed was so good it made even the street dogs hungry. But today, in the house of its own kids, it’s treated like it has cooties. A grinding stone (silbatta) doesn’t die; it just goes quiet. And honestly, that silence is pretty sad if you actually have feelings. In today’s world of shiny glass kitchens—where friendships break faster than two-minute noodles—that stone is like an old, loyal worker who got fired and forced to sleep on a tiny cot in the garage.
Losing the grinding stone is basically the end of Mom’s love. I remember when Mom would “deal” with red chillies and garlic on it. The sound of the stone hitting the base was like a holy concert. Swoosh-swoosh… clink-clink… She wasn’t just crushing spices; she was crushing all her tiredness, her anger, and her love into that paste. Because she vented all her frustration on the stone, she didn’t feel like fighting with us! That chutney wasn’t just food; it was Mom’s “blood pressure regulator” that made our tummies feel awesome. Today’s mixer-grinder? It’s a cancer machine. It sounds like an electric saw. The noise is so loud it makes everyone grumpy and ready to fight over nothing. Mixers don’t grind spices; they murder their dreams. The blades chop coriander so violently they probably change its DNA! The real taste was in the friction, which you’ll now only find in history books.
It gets even worse. Now, this legendary stone is only used as a prop in weddings. Seeing the grinding stone sitting next to old baskets for a ceremony is heartbreaking. It’s like taking a grandpa out of an old-age home for just one hour so he can be in a wedding selfie to look “traditional.” On the wedding day, they bathe the stone in turmeric and tie strings around it like it’s a hero going to war. The bride and groom touch it and make promises, basically saying, “Hey stone, look at us today, because tomorrow we’re just ordering pizza and using the blender.” As soon as the party ends, the stone gets a “divorce” and is tossed back into the dark room where lizards hold their secret meetings.
The grinding stone taught us patience. Today’s “Generation Fast” wants everything snap-of-a-finger fast. Fast food, fast success, fast breakups. The stone told us: “If you want flavor, you gotta scrub.” It taught us that you only shine when you work hard. The mixer made us lazy and bratty. It does the work with one button, so we don’t value effort. It’s funny (and sad): today’s brides are scared they’ll get a back injury if they use a grinding stone, but they’ll go to the gym and lift 5kg dumbbells for the “aesthetic.” What a joke! We threw away our heritage like trash and called plastic our new identity.
You can fill your stomach with a mixer, but you’ll never get that “soul-satisfaction” of licking the last drop of chutney off a stone. That stone was the family’s therapist. It turned the women’s sorrows into tasty food. Now we have fancy chimneys and microwaves, but the “blessing” is gone. Because the blessing was in the sweat that dripped while working the stone. Next time you press the “on” button on your blender, listen closely. You’ll hear the spices screaming as they get burned by the motor. Then, remember that quiet, brave stone waiting in the dark. The grinding stone is dead. And here we are, acting all “modern” while eating tasteless delivery food. Real flavor isn’t in pushing a button—it’s in putting your heart (and hands) into it.
वरिष्ठ पत्रकार, लेखक श्री प्रतुल श्रीवास्तव, भाषा विज्ञान एवं बुन्देली लोक साहित्य के मूर्धन्य विद्वान, शिक्षाविद् स्व.डॉ.पूरनचंद श्रीवास्तव के यशस्वी पुत्र हैं। हिंदी साहित्य एवं पत्रकारिता के क्षेत्र में प्रतुल श्रीवास्तव का नाम जाना पहचाना है। इन्होंने दैनिक हितवाद, ज्ञानयुग प्रभात, नवभारत, देशबंधु, स्वतंत्रमत, हरिभूमि एवं पीपुल्स समाचार पत्रों के संपादकीय विभाग में महत्वपूर्ण दायित्वों का निर्वहन किया। साहित्यिक पत्रिका “अनुमेहा” के प्रधान संपादक के रूप में इन्होंने उसे हिंदी साहित्य जगत में विशिष्ट पहचान दी। आपके सैकड़ों लेख एवं व्यंग्य देश की विभिन्न पत्र-पत्रिकाओं में प्रकाशित हो चुके हैं। आपके द्वारा रचित अनेक देवी स्तुतियाँ एवं प्रेम गीत भी चर्चित हैं। नागपुर, भोपाल एवं जबलपुर आकाशवाणी ने विभिन्न विषयों पर आपकी दर्जनों वार्ताओं का प्रसारण किया। प्रतुल जी ने भगवान रजनीश ‘ओशो’ एवं महर्षि महेश योगी सहित अनेक विभूतियों एवं समस्याओं पर डाक्यूमेंट्री फिल्मों का निर्माण भी किया। आपकी सहज-सरल चुटीली शैली पाठकों को उनकी रचनाएं एक ही बैठक में पढ़ने के लिए बाध्य करती हैं।
प्रकाशित पुस्तकें –ο यादों का मायाजाल ο अलसेट (हास्य-व्यंग्य) ο आखिरी कोना (हास्य-व्यंग्य) ο तिरछी नज़र (हास्य-व्यंग्य) ο मौन
आज प्रस्तुत है आपका एक विचारणीय व्यंग्य “डुप्लीकेट जिंदाबाद”।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ ☆ प्रतुल साहित्य # २५ ☆
☆ हास्य-व्यंग्य ☆ “डुप्लीकेट जिंदाबाद” ☆ श्री प्रतुल श्रीवास्तव ☆
बहुत सबेरे कोई मेरे घर का दरवाजा लगातार खटखटाए जा रहा था। मैं भी बिस्तर में दुबका उसके धीरज की परीक्षा ले रहा था, किंतु लंबे समय के बाद भी जब दरवाजे पर खटखटाहट बंद नहीं हुई तो मैं समझ गया कि दरवाजे पर मेरे पड़ोसी वर्मा जी के सिवा और कोई नहीं हो सकता। कहीं दरवाजा न टूट जाए इस आशंका से मैंने तुरंत चादर फेंका और दरवाजा खोल दिया। मेरा अनुमान सही था बाहर वर्मा जी खड़े थे। उन्होंने मुझे एक ओर करते हुए घर के अंदर प्रवेश किया और सोफे पर पसरते हुए कहा – “भाई साहब, अख़बार पढ़ा आपने, अब डुप्लीकेट ताजमहल भी बन गया !”
मैंने आंखें मलते हुए कहा, वर्मा जी मुझे अख़बार पढ़ने की जरूरत कहां पड़ती है, आप ही सारी खबरें सुना जाते हैं और रही डुप्लीकेट ताजमहल की बात तो वह तो मेरे घर की आलमारी में भी बंद है। वर्मा जी बोले – “भाई साहब मैं आपकी आलमारी वाले ताजमहल की बात नहीं कर रहा, मैं तो उस विशाल डुप्लीकेट ताजमहल की बात कर रहा हूं जो एक पंजाबी उद्योगपति ने कुछ समय पहले 40 लाख अमरीकी डॉलर खर्च करके दुबई में बनवाया है। मैंने कहा भाई साहब इससे आपको क्या परेशानी हो रही है ? आजकल तो जमाना ही डुप्लीकेट का चल रहा है, वह समय गया जब किसी वस्तु या व्यक्ति का डुप्लीकेट होना सम्मानजनक नहीं समझा जाता था अब तो डुप्लीकेट की मांग ने ओरिजनल को पछाड़ दिया है। साबुन से लेकर सिंदूर तक सब डुप्लीकेट मिल रहा है। टी वी, कैमरा, सीडी की बात तो छोड़ो अब तो गीत और संगीत भी डुप्लीकेट मिलने लगे हैं और पसंद किए जा रहे हैं। डुप्लीकेट सामान के निर्माण में लोगों ने इतनी तरक्की कर ली है कि अब ओरिजनल के पहले डुप्लीकेट सामग्री बाजार में आ जाती है। दुकानदार ग्राहक को ओरिजनल सामान दिखाने की कोशिश करता है तो वह डुप्लीकेट चाहिए कहकर दुकान से बाहर हो जाता है। डुप्लीकेट सामान बेचना दुकानदारों की भी मजबूरी बन गई है। बाजार में डुप्लीकेट की बढ़ती मांग के कारण देश के न जाने कितने उद्योगपतियों ने ओरिजनल वस्तुओं की जगह डुप्लीकेट का कारोबार शुरू कर दिया है। ओरीजनल समान बनाने और बेचने वाले अलसेट (मुसीबत) में हैं, डुप्लीकेट बनाने और बेचने वाले चांदी पीट रहे हैं।
लंबा बोलने के बाद जैसे ही मैंने सांस ली, वर्मा जी ने तुरन्त फायदा उठाया। बोले भाई साहब “आपने तो डुप्लीकेट पर भाषण ही दे डाला। मैं तो डुप्लीकेट ताजमहल की बात कर रहा था। ” मैने कहा – भाई जी आप ताजमहल को पकड़ का क्यों बैठे हैं ? अपने चारों ओर देखिए, हर तरफ डुप्लीकेट की माया है। आपको देश में दूध, दही, घी, तेल, सौंदर्य प्रसाधन, टी वी, कैमरा, रेडियो, कपड़ों से लेकर दवाएं तक डुप्लीकेट मिल जाएंगी। डुप्लीकेट गोविंदा, शाहरुख, सलमान, अमिताभ बच्चन, ऐश्वर्या, करीना तो हैं ही डुप्लीकेट गांधी और मोदी भी घूम रहे हैं। “डुप्लीकेट जिंदाबाद” बोलिए और विदा लीजिए।
(वरिष्ठ साहित्यकार श्री प्रदीप शर्मा जी द्वारा हमारे प्रबुद्ध पाठकों के लिए दैनिक स्तम्भ “अभी अभी” के लिए आभार।आप प्रतिदिन इस स्तम्भ के अंतर्गत श्री प्रदीप शर्मा जी के चर्चित आलेख पढ़ सकेंगे। आज प्रस्तुत है आपकी कविता – “मदर्स डे…“।)
अभी अभी # ९८७ ⇒ कविता – मदर्स डे श्री प्रदीप शर्मा
(ई-अभिव्यक्ति में संस्कारधानी जबलपुर से श्री राजेंद्र तिवारी जी का स्वागत। इंडियन एयरफोर्स में अपनी सेवाएं देने के पश्चात मध्य प्रदेश पुलिस में विभिन्न स्थानों पर थाना प्रभारी के पद पर रहते हुए समाज कल्याण तथा देशभक्ति जनसेवा के कार्य को चरितार्थ किया। कादम्बरी साहित्य सम्मान सहित कई विशेष सम्मान एवं विभिन्न संस्थाओं द्वारा सम्मानित, आकाशवाणी और दूरदर्शन द्वारा वार्ताएं प्रसारित। हॉकी में स्पेन के विरुद्ध भारत का प्रतिनिधित्व तथा कई सम्मानित टूर्नामेंट में भाग लिया। सांस्कृतिक और साहित्यिक क्षेत्र में भी लगातार सक्रिय रहा। हम आपकी रचनाएँ समय समय पर अपने पाठकों के साथ साझा करते रहेंगे। आज प्रस्तुत है आपका एक भावप्रवण कविता ‘माँ…‘।)
(श्री श्याम खापर्डे जी भारतीय स्टेट बैंक से सेवानिवृत्त वरिष्ठ अधिकारी हैं। आप प्रत्येक सोमवार पढ़ सकते हैं साप्ताहिक स्तम्भ – क्या बात है श्याम जी । आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “एक अधूरा ख्वाब…”।)
☆ वस्तू वस्तू जपून ठेव – ६ – ढिंचणीया – ☆ विभावरी कुलकर्णी ☆
काही दिवसापूर्वी एका जुन्या घरात जाण्याचा योग आला. त्या घरातील वयस्कर व्यक्तीने खूप जुन्या वस्तू एका पत्र्याच्या पेटीत ठेवल्या होत्या. त्यात एक लाकडी वस्तू सापडली. ती काय असेल? हे काहीच समजेना. मग त्या गावात जरा वयस्कर, जाणकार व्यक्तींकडे चौकशी करताना काही माहिती मिळाली. तर या वस्तूचे नाव होते, ढिंचणीया किंवा गुडघवणी या वरूनही काही संदर्भ लागेना. पण जरा सखोल चौकशी करता, या बहुउपयोगी वस्तूची काही माहिती मिळाली.
‘ढिंचणीया’ हे प्राचीन भारतीय संस्कृतीतील, विशेषतः मराठा आणि राजस्थानी दरबारी परंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण साधन आहे. हे मुख्यत्वे गुडघा किंवा कोपर टेकण्यासाठी वापरले जात असे.
शिष्टाचार म्हणून जुन्या काळी राजदरबारात किंवा मोठ्या व्यक्तींसमोर बसताना जमिनीवर गुडघे टेकून बसण्याची पद्धत होती. बराच वेळ या स्थितीत बसल्यामुळे गुडघ्यांना त्रास होऊ नये, म्हणून या ‘ढिंचणीया’चा आधार घेतला जात असे. हे केवळ एक साधन नसून ते वापरणाऱ्याच्या प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जात असे. राजा-महाराजांचे ढिंचणीया हस्तिदंती, चांदीचे किंवा महागड्या लाकडावर नक्षीकाम केलेले असायचे.
याचे वेगवेगळे आकार असतात. त्या नुसार त्याचे उपयोग बदलतात.
काहींचा वरचा भाग चंद्राकार असतो, ज्यावर गुडघा व्यवस्थित स्थिरावतो. खालचा भाग रुंद आणि जड असतो जेणेकरून ते हालू नये.
ढिंचणीयावर अतिशय सुंदर मणी काम आणि झालर लावलेली असे. अशा वस्तूंवर सहसा रेशमी कापड, मखमलीचे अस्तर किंवा बारीक धातूचे काम केलेले असते.
हे महाराष्ट्रातील जुन्या घरांमध्ये वापरले जाणारे एक लहान आसन किंवा आधार आहे. याचा आकार डमरूसारखा किंवा पेला उलटा ठेवल्यासारखा असतो. पूर्वीच्या काळी जेव्हा लोक जमिनीवर बसून जेवण करत किंवा इतर कामे करत, तेव्हा गुडघ्याला किंवा हाताला आधार देण्यासाठी याचा वापर केला जात असे.
ढिंचणीया विविध प्रकारात पाहायला मिळते.
लाकडी व संखेडा प्रकार:
‘संखेडा’ शैलीतील ही गुजरातमधील एक प्रसिद्ध लाकडी कोरीवकाम आणि रंगकाम करण्याची कला आहे, ज्यामध्ये गडद लाल, मरून आणि सोनेरी रंगांचा वापर करून सुंदर नक्षीकाम केले जाते.
पितळी सजावट: लाकडी ढिंचणीयावर पितळी फुले लावून त्याला अधिक आकर्षक बनवलेले असते. हे विशेषतः श्रीमंत किंवा सरंजामी थाटाच्या घरांमध्ये पाहायला मिळत असे.
हे साधारणपणे ४ ते ६ इंच उंचीचे असतात, जेणेकरून बसलेल्या स्थितीत हाताचा कोपर किंवा गुडघा त्यावर टेकवता येईल. त्या मुळे गुडघ्या वरचा ताण कमी होतो. मांडी लॉक व्हायला मदत होते, ज्या मुळे दीर्घकाळ ताठ बसता येत असे. या मुळे रक्ताभिसरण सुरळीत रहाते. आणि सांधेदुखीचा त्रास कमी होतो. काशाचे ढिंचण आरोग्यासाठी चांगले असते.
यावर नक्षीकाम, छिद्रे असतात. त्या मुळे हवा खेळती रहाते. आणि घाम येत नाही.
काही लाकडी ढिंचण बुद्धीळातील प्याद्याच्या आकाराचे असायचे. त्याने शरीराच्या काही भागावर मसाज करण्यासाठी वापर केला जायचा. काहीवर जप करताना कोपर टेकवला जात असे. त्यामुळे हाताला रग लागत नसे.
हे केवळ उपयोगाची वस्तू नसून घराच्या सौंदर्यात भर घालणारे एक शोभेचे साधनही मानले जात असे.
आजच्या काळात या वस्तू केवळ संग्रहालयात किंवा जुन्या घराण्यांच्या वारशात पाहायला मिळतात. पण कोणाच्या घरात असेल तर त्याची काळजी घेऊन शोभेच्या वस्तूंची नक्कीच शोभा वाढवेल.
सफाई आणि निगा राखण्यासाठी काही गोष्टी कराव्यात.
धुळीपासून संरक्षण करण्यासाठी यावर बारीक मणी आणि धागे असल्याने ओल्या कापडाचा वापर टाळावा. मऊ ब्रशने (उदा. पेंट ब्रश) हळुवारपणे धूळ झटकून घ्यावी.
पाण्याचा वापर टाळावा. जर यामध्ये लाकूड किंवा पुठ्ठा असेल, तर पाणी लागल्याने ते फुगू शकते किंवा मणी सुटू शकतात.
धातूची चकाकी टिकवण्यासाठी जर त्यावर चांदीचे किंवा पितळेचे मणी असतील, तर त्यांना हलक्या हाताने कोरड्या सुती कापडाने पुसावे. कोणत्याही प्रकारचे तीव्र केमिकल वापरू नका.
या वस्तूचा वापर केवळ प्रदर्शनासाठी म्हणून करावा. हवेतील ओलाव्यापासून वाचवण्यासाठी काचेच्या कपाटात (Showcase) ठेवणे सर्वोत्तम ठरेल.
अशाच काही पूर्वी उपयुक्त पण आता काळाच्या ओघात हरवलेल्या व दुर्मिळ वस्तूंची माहिती घेऊ या.
उशीर झाला म्हणून जीजा लगबगीने आत शिरली,.. बाहेरच्या उकड्यातून ह्या एसी खोलीत शिरल की जीव कसा गारेगार होऊन जातो ना अस मनात म्हणत ओढणी खोचून चपला रॅकमध्ये चढवून,.. हळूच नकली असून अगदी खऱ्याखुऱ्या वाटणाऱ्या फुलांना तिने लहान मुलीसारखा हात लावला त्या वेलवेट फुलांच तिला उगाच आकर्षण वाटायचं,.. त्याचवेळी तिच्याकडे पाहात पार्लरवालीने उगाच घसा खाकरला,.. तशी जरा घाबरत दबकत ती आत छोट्याशा किचनकडे पळाली,.. टू बी एच के मध्ये आलिशान सजवलेलं हे पार्लर,.. अगदी राजवाड्या सारखंच वाटायचं तिला,.. मोठे मोठे आरसे, चकचकीत भिंती,.. फुलांच्या सुंदर आरास,.. शाही फर्निचर,.. सगळी सुगंधी सौंदर्य प्रसाधन,.. आणि इथे येणाऱ्या बायका त्याही तेवढ्याच सुंदर अगदी राणी सारख्या आणि इथून जाताना तर अगदी महाराणी दिसायच्या,.. तुकतुकीत अंग दिसायचं त्यांचं,.. चमकणारे हात, ओठ आणि सळसळणारे केस,.. ती सुंदर आकर्षक नखं,.. सतत यायच्या अश्या राण्या इथे,.. आपली मालकीण अगदी गोड बोलत हसत त्यांना मस्त, मालिश, केसांच्या स्टाईल, कधी कोरीव भुवया,.. कधी तर पायांना मस्त घासून गोरपान करून द्यायची,… आधी या कशाची माहिती नव्हती आपल्याला,.. लग्नात काय ते बाजूच्या सुमिने बळजबरी तोंडाला काहीतरी लावून दिलं पण त्या लेपाच्या सुगंधाने मनात काय शहारे उठले होते आपल्या,.. इथ तर पायाच्या नखापासून डोक्याच्या केसापर्यंत सगळे महागडे क्रीम लावून ह्या बायका नुसत्या सुगंधी होऊन जातात,.. बायका तर बायका लहान सहान पोरी देखील काय काय करून घेतात ग बाई,.. पण मलाही फार वाटत पर्समध्ये एक गड्डी घ्यावी इथे मॅडमच्या टेबलवर टाकावी आणि म्हणावं फुल बॉडी राणीवाणी करून दे,… आणि माझी अशी सगळी सेवा केल्यावर,.. मॅडमनी किंवा तू,.. मी रोज जशी सगळ्यांना कॉफी देते तशी मला कॉफी आणून द्यावी,.. मी पण मग स्वतःला आरश्यात निरखत कॉफिचे एक एक घोट घ्यावे,.. तिच्या वाक्यावर हसत तिच्या सोबत काम करणाऱ्या शमीने तिला डोक्यात एक टपली मारली,.. “ए वेडे पटापट कप बाहेर नेऊन दे आधीच तुला यायला उशीर झाल्याने मॅडम चिडलेली आहे,.. आणि तू मॅडमनी किंवा मी तुला कॉफी द्यायचे स्वप्न बघतेस होय,.. तिने ऐकल तर काढून टाकेल नोकरीवरून,.. “
शमीच्या वाक्यावर जिजा म्हणाली,.. अग स्वप्न बघायला,.. मोठा विचार करायला काय पैसे लागतात व्हय,.. फुकट आहे तर बघू दे की,.. अन् माझा नवरा म्हणतो,.. असं छान आयुष्य बघत राहायचं,.. त्याला काय म्हणतात बघ आपल्या मॅडम पण सांगतात ना आपल्याला नेहमी,.. थिंक पॉझिटिव्ह,.. तस ग,.. झालं स्वप्न पूर्ण तर झालं नाहीतर तो बघण्याचा आनंद तर मिळतो ना,..
त्यावर चिडून शमी म्हणाली, “आता जातेस का,.. सांगू मॅडमला,.. “तशी जीजा म्हणाली,.. “हो ग बाई जाते. ” म्हणत जीजा कॉफीचे कप घेऊन बाहेर पळाली,..
चार जणींचे वेगवेगळे पार्लर सुरू होते,.. कुणाची हेअर स्टाईल, कुणाची फेस मसाज,.. कुणाचं व्हाक्सिंग आणि कुणाचा मेकअप,.. जीजाने कॉफीचे कप प्रत्येकीला दिले आणि निघाली तेवढ्यात मॅडम म्हणाली, “जीजा जरा इथे मेकअप करताना हे पकड आज ती चिंगी आली नाही त्यामुळे माझी धावपळ होत आहे,.. “मॅडमची अज्ञा ऐकवीच लागली,.. जीजा तिथेच उभी राहिली,.. ती मॅडमची मैत्रीण होती हे जीजाला माहित होत,.. ती मैत्रीण मॅडमला म्हणत होती,.. “जरा फेअर टोन घे माझ्या नवऱ्याला माझ्या काळया रंगाची फार लाज वाटते,.. कारण आज अगदी फॉरेनर येणार आहेत आमच्याकडे. “
समोरची बाई चांगली गव्हाळ गोरी होतीच की अगदी आपल्यासारखी काळी नव्हती तरी तिचा नवरा असा म्हणतो म्हणजे नक्की आंधळा असेल अस उगाच जीजाच्या मनात आलं,..
तेवढ्यात त्या मैत्रिणीला फोन आला,.. तो फोन जीजाने तिच्या कानाशी लावला कारण तिचे हात नेलपेंट लावलेले होते,.. ती फोनवर बोलत होती आणि ती एकदम ओरडलीच,.. “काय,.. अग असं कस तू वेळेवर सांगतेस,.. घरची पार्टी मोठी आहे,.. तू कोणाला तरी ऍडजस्ट कर पण ये ग बाई,.. नाही जमत शीट ठेव फोन,.. एवढं बोलत फोन बाजूला करण्याचा तिने जीजाला इशारा केला,.. आणि ती एकदम पार्लरमॅडमलाच म्हणाली,.. “मधु मला मदत हवी आहे तुझी,.. प्लीज मला काही काळासाठी तुझी जीजा दे ना,.. पैसे तुला देते आणि तिलाही,.. पण अगदी गरज आहे ग आज”
मॅडम म्हणाली, “आधी जरा सांगशील नेमक काय काम आहे आणि काय झालं,.. ?त्यावर ती मैत्रीण म्हणाली, “माझ्या नवऱ्याचे फॉरेन क्लायंट येणार आहेत,.. तिघी लेडी आहेत,.. त्यांना दोन तास आमच्या घरी घालवायचे आहेत,.. पण काही पर्सनल गोष्टी असल्याने,.. इंग्रजी न येणारी पण स्मार्ट अशी कामवाली त्यांच्या फक्त अवती भवती हवी आहे आणि मी ठरवलेली कामवाली तिच्या मुलीला अपघात झाला म्हणून ती आता नाही म्हणते,.. आता माझ्याकडे वेळ पण नाही इथूनच मी आता त्यांना घ्यायला विमानतळावर जाणार होते,.. तुला म्हंटले होते ना आणखी एक जणीच पार्लर करून द्यायचे आहे,.. तिला आपण अर्ध्यातासाने बोलवले होते,.. तीच आता नाही म्हणते,.. मधु प्लीज हिला समजवून सांग आणि पाठव दोन तास,.. प्लीज.. “
जीजा ऐकत होती पण जरा घाबरली होती,.. पण मॅडम पुढे काही चालणार नाही हे ही जीजाला माहित होत,.. मॅडमने तिला बाजूला घेतलं आणि समजावल मध्येच ती मैत्रीण खुर्चीवरून उठून जीजाकडे येत म्हणाली, “नाही म्हणू नकोस प्लीज ग,.. आता वेळेवर बाई मिळणार नाही मला,.. मी तुला दोन तासांचे दोन हजार रुपये देईल ग,.. “जीजाने मॅडम कडे बघितलं,.. मॅडम म्हणाल्या, “जा माझी विश्वासाची मैत्रीण आहे,.. “जीजा म्हणाली, “पण ते चहा, कॉफी द्यायचं,.. कोण बघेल,.. “मॅडम हसत म्हणाली, “करेल आज शमी ऍडजस्ट आणि मी आहे मदतीला तू आता पटकन खुर्चीत बस.. म्हणत मॅडमने तिच्याकडे पार्लर गाऊन फेकला,.. तो घालताना जीजा लाजली,.. तिला रोज बायकांना अश्या गाऊन मध्ये बघून लाज वाटायची,.. तिने पडद्याआड जाऊन गाऊन घातला आणि ती त्या सिंहासनासारख्या खुर्चीत रेलली,.. मॅडम तिच्या मैत्रिणीला म्हणाल्या, “फेशियल आणि मेकअप करते,.. त्यावर,.. “मैत्रीण म्हणाली, “हे बघ एकदमच vip गेस्ट आहेत त्या फॉरेनर,.. अगदीच स्मार्ट वाटली पाहिजे,.. ड्रेस तर आहेच बॅगमध्ये पण ते हात, पाय सगळच क्लीन करून घे अजून चार तास आहेत ना आपल्याकडे,..
जीजा मघाच आपल स्वप्न पूर्ण झाल म्हणून आनंदली होती आणि मनातून घाबरली देखील होती,.. दोन तास तसे अवघड जाणार होते,.. ती ह्या विचारात डोळे बंद करून बसली होती आणि तेवढ्यात मॅडमचे गार, मऊ हात तिच्या चेहऱ्यावर फिरायला लागले,.. तो क्रिमचा सुगंध,.. तिला अगदी स्वप्नातल्या परीसारखं वाटायला लागलं,.. तिने हळूच डोळे उघडुन आरश्यात बघण्याचा प्रयत्न केला,.. ती जरा लाजली,.. उघडे पडलेले खांदे,.. तो चमकणारा चेहरा,.. मॅडमने मसाज करताना चेहऱ्यावर प्रेमाने केलेले स्पर्श,.. सगळ सगळ अगदी स्वप्नवत,.. मॅडम मध्येच दुसऱ्या खोलीत गेल्या मस्त गाणी सुरू होती आणि खोलीत मंद प्रकाश,.. जीजाला आवडणारच गाणं सुरू होत,.. “आज मैं उपर आस्मा नीचे,.. “
गाण्याच्या मध्येच तिला हाक आली,.. “कॉफी घ्या बाईसाहेब,.. ए तुझ थिंक पॉझिटिव्ह तर काम करून गेलं ग,.. ” जीजा शमीला बघून एकदम गळ्यात पडत म्हणाली,.. “खरच ना काय मज्जा असते ग हे सगळ सुख आ हा हा,… शमे मला पैसे मिळणार ना त्यातून तुझ क्लीनप तरी माझ्याकडुन करून घेऊ उद्या आपण,.. आणि मी तुला कॉफी घेऊन येईल बघ तुला पण कळेल हे सुख,.. शमीला आपल्या ह्या मैत्रिणीच कौतुक वाटल,.. ही आपला पण विचार करते,.. शमी तिच्या गळ्यात पडली आणि म्हणाली तू मनाने सुंदर आहेस म्हणून आता आणखी सुंदर दिसशील,.. कारण मी इथे गेल्या कित्येक वर्षापासून काम करते,.. इथे आलेल्या सगळ्याच बायका सुंदर होऊन जातात अस नाही,… कारण आपण चहा, कॉफी देताना बघतो ना,.. ज्या सगळ्यांना प्रेमाने वागणूक देतात, आपली श्रीमंती मिरवत नाही त्या जास्तच सुंदर दिसतात ना,.. तशी तू आता सगळ्यात सुंदर दिसत आहेस.
जीजा म्हणाली, “हे सगळ ठीक आहे ग, पण आता पुढे कठीण आहे,.. ही सगळी आपली हौस होती ग पण आता हे मेकअपचं बेगडीपण मिरवता येईल का.. ?मला त्याची सवय नाही ना,.. शमी म्हणाली, “आपण काही वेगळ केलं आहे ह्याची जाणीवच नको ठेवुस अगदी प्रामाणिक आणि सहजपणे वावरलीस की सोपं जाईल सगळ,.. जीजाने स्वतःच रूप आरश्यात न्यहाळत कॉफी घेतली,.. शमिला आज जास्तच काम पडलं हे मात्र तिला मनोमन जाणवत होत,..
वेळ भरभर पुढे गेली आणि पार्लर मधून बाहेर पडताना जीजा अगदी जोजो दिसायला लागली,.. सावळी असली तरी सगळी त्वचा तुकतुकीत दिसत होती,.. केसांना वॉश करून केलेली हेअर स्टाईल, मेकअप सगळ जीजाच रूप पालटून टाकणार होत,. आणि विशेष म्हणजे तो फ्रॉक अगदी मस्त वेलवेटचा,.. त्या कोपऱ्यातल्या फुलांसारखा ज्याच्या स्पर्शाने जीजा आनंदून जायची,.. आज तर अगदी तसा ड्रेस अंगभर गुदगुल्या करत होता,.. मॅडमनी जीजाला जवळ घेतल,.. तुला चार चौघात वावरता येतं तेवढी तू हुशार आहेस म्हणून मी ही जबाबदारी घेऊ दिली आहे तुला,.. जा नीट काम कर,.. जीजा मॅडमच्या गळ्यातच पडली,.. गावाकडे नवीन लग्न झालेलं हे जोडपं निव्वळ वेळ घालवत आयुष्य जगत होत म्हणून मॅडमने सहा महिन्यापूर्वी जीजा आणि तिच्या नवऱ्याला इथे आणल होत,.. त्याला कंपनीत कामाला लावून दिलं आणि जीजाला इथे आणल,.. पण अगदी चालण्या बोलण्या पासुन सगळ त्यांनी जीजाला शिकवल होत,.. कितीतरी नवे शब्द जीजा शिकली होती,.. कोणी म्हणणार देखील नाही की खेड्यात रिकामी हिंडणारी ही पोरगी असेल,.. इतकं चंट आणि चटपटीत त्यांनी तिला केलं होत,.. खरतर पुढे शिक्षण देऊन तिला चांगली नोकरी लावावी अस मॅडमला वाटत होत,.. जीजा सासरी पैसे पाठवते त्यांना पैसे पुरत नाहीत तरी कुठली तक्रार न करता अगदी उत्साहाने फिरणारी ही जीजा मॅडमची लाडकी होती,.. ती मैत्रिणीच्या गाडीत बसून गेली आणि मॅडम शमीला म्हणाल्या, “हुशार आहे पण नशीब घेऊन नाही आली,.. “त्यावर शमी म्हणाली, “स्वप्न मात्र घेऊन आली आहे ती,.. मॅडम तुम्ही आम्हाला जे थिंक पॉझिटिव्ह शिकवता ते ती पक्क डोक्यात ठेवते,.. कदाचित म्हणून आज तिचं छोटं स्वप्न पूर्ण झालं,.. “
चार तासांनी जीजा आलीच अगदी हवेवर स्वार होऊन,.. ती ते दोन तास जिंकून आली,.. सोबत पैसे, तो अनुभव ती खुश होती,.. पार्लर मध्ये आल्यावर तिने आपला जुना ड्रेस घातला,.. मॅडमला नमस्कार केला,.. मॅडम म्हणाल्या, “जीजा तो मेकअप काढून देते चेहऱ्यावरचा,.. तर जीजा म्हणाली, “नको मॅडम आज माझ्या राजाला ही राणी अशी वेगळी बघू द्या की,… पण,.. एक सांगू मॅडम असं चकचकीत तोंड केलं की भीती असते हो आतले आपण हरवून जाऊ की काय,.. “यावर मॅडम हसून म्हणाल्या, “जीजा अग, असे तर किती तरी प्रसंग असतात की ते आपल्याला हरवू पाहतात नुसता तोंडावर मेकअप लावल्याने अस होइल अस नाही ग,.. आयुष्य जगताना कितीदा तरी तुम्ही हरू शकता, बदलू शकता,.. तेंव्हा एक लक्षात ठेवायचं जीजा,.. थिंक पॉझिटिव्ह,.. जे होईल ते चांगल्यासाठीच ते होईलच,.. “
तेवढ्यात शमी कॉफी घेऊन आली,.. पार्लर बंद करण्याची वेळ होती,.. तीन कप कॉफीचे एकमेकावर किंणकिणले थिंक पॉझिटिव्ह.. “
नरसिंह म्हटलं की सगळ्यात प्रथम डोळ्यापुढे येते ती अत्यंत नम्रपणे हात जोडून लीन आणि कृतज्ञ भावनेने उभी असलेली भक्त प्रल्हादाची मूर्ती. आणि त्यानंतर मग आठवायला लागते ती भक्त प्रल्हाद, हिरणकश्यपू, आणि नरसिंह यांची सुप्रसिद्ध गोष्ट. लहानपणापासून अनेकदा गोष्टी रुपात वाचलेली, कधी प्रवचनात ऐकलेली ही गोष्ट मनावर इतकी बिंबली गेली आहे की नुसतं नरसिंह म्हणलं तरी संपूर्ण गोष्ट पटकन आठवते. लहानपणापासूनच आजही या गोष्टीचा माझ्या मनावर असलेला प्रभाव किंवा पगडा हा तसाच आहे. फक्त याच्यामध्ये केवळ शब्दशः भाव न पाहता, त्याच्या चमत्काराकडे न पाहता त्या घटनेची व्यक्तिगत जीवनाशी कशी सांगड घालता येईल असा विचार मनात सुरू झाला. एखाद्या परंपरागत गोष्टीचे किंवा कथेचे, प्रसंगाचे, नंतरच्या येणाऱ्या पिढ्यांमधले संदर्भ हे जसेच्या तसे राहतातच असे नाही. तर ते त्या त्या काळाप्रमाणे प्रवाही होत राहतात किंबहुना रहायला हवेत तरच ती श्रद्धा किंवा तो भाव हा टिकून राहू शकतो.
आतापर्यंत वेगवेगळ्या उदाहरणांमधून परमेश्वराचं अस्तित्व हे चराचरात व्यापलेलं आहे, अणूरेणूत आहे असे आपण अनेकदा ऐकलेलं आहे. त्यामुळे खांबामधून नरसिंह प्रगट होणं ही गोष्ट आपल्याला चमत्कारी वाटली तरी त्याचा सद्यस्थितीत काय महत्त्व असेल. हिरण्यकश्यपूने खांबाला लाथ मारली यामध्ये खांबच का? असा प्रश्न मनात निर्माण झाला. केवळ भक्त प्रल्हादाने ‘होय इथेही आहे’ असे सांगितले म्हणून की या खांबाचं काही वेगळं महत्त्व असावं. हा विचार करताना जाणवलं की खांब ही गोष्ट म्हणजे कुठल्याही इमारतीचा सगळ्यात महत्त्वाचा घटक आहे. खांबाच्या जोरावर संपूर्ण इमारत व्यवस्थितरित्या तोलली जाते. तिला एक सौंदर्य प्राप्त होतं. खांब जितके अधिक तितकी ती वास्तू बळकट मानली जाते. त्यामुळे हा खांब हा फक्त एक वास्तू मधला घटक नसून तो त्याला सौंदर्य देणारा, आधार देणारा असा त्याचा कणाच मानला गेला पाहिजे. आता इथे हा खांब जर प्रतिकात्मकरित्या मानायचं झाला तर तो श्रद्धेचा खांब म्हणता येईल.
मानवी जीवनामध्ये श्रद्धेशिवाय कोणत्याच गोष्टी साध्य होत नाही. इथे श्रद्धा हा शब्द फक्त धार्मिक किंवा आध्यात्मिक अर्थाने न घेता तो एक वेगळा आणि व्यापक स्वरूपात घ्यायला हवा. तो म्हणजे श्रद्धा ही प्रत्येक कृतीमध्ये असते. अमुक एक प्रकारची घटना घडेल असं मानून वर्षानुवर्षे प्रयोग करत राहणाऱ्या शास्त्रज्ञाच्या मनातसुद्धा आपल्या प्रयोगाबद्दल सश्रद्ध भावच असतो. अन्यथा यातून यश मिळेल किंवा नाही याची खात्री नसताना वर्षानुवर्ष एखाद्या गोष्टीवर चित्त केंद्रित करून प्रयोग करण्यात कुणालाही काय स्वारस्य वाटलं असतं. श्रद्धाच असते की जी परिणाम काय होईल याचा विचार न करता तुम्हाला आतून सतत कार्यरत ठेवते. त्यामुळे तिला कुठल्याही एका दृष्टीतून बघणं म्हणजे तिच्यावर आणि पर्यायाने स्वतःवरही अन्याय केल्यासारखं आहे.
तर हा श्रद्धा रुपी खांब भक्त प्रल्हादाचा डळमळीत करणं हा हिरण्यकश्यपूचा मुख्य उद्देश होता. म्हणून त्याने त्या श्रद्धेच्या खांबालाच लाथ मारून तो पाडण्याचा, नाहीसं करण्याचा प्रयत्न केला. पण इथे प्रल्हाद इतका अढळ, अचल होता की त्याच्या श्रद्धेनेच परमेश्वराला किंवा त्या ईश्वरी शक्तीला आवाहन केलं आणि ती साक्षात प्रगट झाली. म्हणजे इथे महत्त्वाची गोष्ट काय तर श्रद्धा ही इतकी दृढ हवी, ठाम हवी की एखाद्या गोष्टीच्या प्रत्यक्षात असण्यानसण्याने ती नाहीशी व्हायला नको. आणि जेव्हा अशी श्रद्धा अढळ असते तेव्हा आपल्याला त्यातून अपेक्षित ते ध्येय गाठता येतं, साध्य साधलं जातं. माझ्यासाठी गोष्टीतलं हे सार फार महत्त्वाचं आहे.
गोष्टीमध्ये भक्त प्रल्हाद असो वा हिरण्यकश्यपू या दोन्हीही फक्त व्यक्तिरेखा असल्या तरी केवळ त्यादृष्टीने न पाहता त्या स्वतंत्र वृत्ती म्हणून पहिल्या तर जाणवतं की यांचा झगडा अनंत काळापासून चालू आहे. आणि या दोन्ही वृत्तींचा अंश प्रत्येकामध्ये थोड्याफार प्रमाणात का होईना आहे. त्यामुळे आपल्या एखाद्या सत्कार्यात काही अडचणी निर्माण झाल्या आणि आपण त्या अडचणींचाच विचार करून निराशेच्या गर्तेत चुकीच्या दिशेने जाऊ लागलो, तर समजावं आपल्या मधला हिरण्यकश्यपू जागा झाला आहे. आणि त्याला नाहीसा करण्यासाठी चांगल्या सकारात्मक विचारांशी, श्रद्धेची, कृतज्ञतेची भावना मनात निर्माण करणे गरजेचे आहे. जी भावना प्रल्हादाच्या मनात होती आणि त्यामुळेच तो आपल्या संकटावर मात करू शकला. माझ्यासाठी चमत्कार याचा अर्थ मोठ्या प्रमाणावरती घडून येणार परिवर्तन. जे दीर्घकाळ टिकतं. प्रल्हादाच्या जीवनावरच्या संकटाच्या समयी त्याच्या या दृढ भावनेने प्रत्यक्षात तो घडला आणि त्याचा जीव वाचला. पण असा हा चमत्कार एकाएकी घडलेला नसून तो त्याच्या अढळ, अविचल आणि निरंतर असणाऱ्या श्रद्धेमुळे घडला आहे ही गोष्ट महत्त्वाची आहे. त्यामुळे नरसिंहांनी येऊन संकटाचा नाश करावा असं जर मनापासून वाटत असेल तर भक्त प्रल्हाद होण्याला पर्याय नाही. ते होता यावं हीच इच्छा!
☆
अभी अभी # ९८७ ⇒ कविता – मदर्स डे 
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
– ८०८७८१०१९७
जीवनरंग 
