डॉ. शोभना आगाशे
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – २१ ☆ डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
निसर्गातील विविधता, आकर्षकता, चकित करणारे बदल जे क्षणोक्षणी, दिवसा रात्री, ऋतुनुसार, भौगोलिक परिस्थिती नुसार वेगवेगळे व बऱ्याचदा अनपेक्षित असतात, नेत्रसुखद असतात, मानवाच्या बुद्धीच्या, शक्तीच्या पलिकडचे असतात. हे बदल अनुभवताना साहजिकच ही निसर्ग निर्मिती करणाऱ्या शक्ती पुढे आपण नतमस्तक होतो. ‘हे असं का’ हा प्रश्न आपल्याला पडतो तसा तो टागोरांना देखील पडतो. पण आपण त्याची शास्त्रीय, भौगोलिक कारणं शोधण्याचा प्रयत्न करतो पण टागोरांचे हळुवार कवी मन वेगळाच विचार करतं ज्याने आपण चकित होतो.
हे सगळं नेमकं असंच का आणि कसं? म्हणजे फुलात इतके रंग का? फुलांमध्ये मकरंद का? फळात गोड रस का? समुद्राच्या लाटांना गाज का? पानांना सळसळ का? याची उत्तरं त्यांना लहान मुलांकडे पाहिल्यावर मिळतात. या सगळ्या गोष्टींचा संबंध लहान मुलांच्या आनंदाशी असल्याचा त्यांना साक्षात्कार होतो म्हणजे अचानकच हा विचार त्यांच्या मनात चमकून जातो आणि मग त्यांच्या कवी मनाला त्यातली सगळी संगती उलगडत जाते. आणि या कविता वाचल्यावर आपल्याला पूर्णपणे पटतं की, “जे न देखे रवी, ते देखे कवी”
ते म्हणतात, रंगीत वस्तू बघितली की मुलांना खूप आनंद होतो म्हणून देवानं निसर्गात रंग निर्माण केले. गोड खाऊ मिळाला की मुलं खुश होतात म्हणून त्यानं मकरंद निर्माण केला, फळांमध्ये निरनिराळे रस निर्माण केले. मुलांना गाणी खूप आवडतात त्यावर ती आपसुकच नृत्य करायला लागतात. त्यासाठीच देवानं सूर निर्माण केले, पानांच्या सळसळीतून, समुद्राच्या लाटांमधून! निसर्गाची कोमलता आणि लहान बाळाची कोमलता यात काही नातं असलं पाहिजे असं टागोरांना वाटतं.
त्यांना असेही कांहीं प्रश्न पडतात की लहान मुलाच्या पापणीत नीज कुठून येत असेल? किंवा झोपेत बाळ कां हसत असेल? बाळाच्या अंगाची मऊ, लुसलुशीत, टवटवी कशी निर्माण होत असेल? ह्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे टागोरांना निसर्गात सापडतात. याबाबतीत तर त्यांच्या कल्पना भन्नाट आहेत. आपण अशा कल्पना करूच शकणार नाही.
रानात, काजव्याच्या प्रकाशात, लाजाळूच्या दोन कळ्या डुलत असतात; तिथून नीज येते आणि बाळाची पापणी चुंबून जाते.
तसंच शरदामध्ये चंद्राचे किरण पावसाळी मेघांना स्पर्श करतात आणि त्यामुळे दंव पडतं. या दंवाच्या वर्षावामध्ये उषा नहाते. त्यावेळी तिला स्वप्न पडतं. त्या स्वप्नात बाळाचं झोपेतलं हास्य जन्म घेतं. आणि मग उषा काय करते, ते हास्य अलगद बाळाच्या गालावर ठेवते.
मऊ लुसलुशी मात्र त्यांच्या मते आईच्या तारुण्यात, तिच्या हृदयातल्या हळुवार प्रेमातूनच निर्माण होते आणि ती बाळाला गर्भातच मिळते. आहेत ना कधी न ऐकलेल्या कल्पना!
टागोरांचं मन किती संवेदनशील असेल की, त्यांना इतक्या नाजूक हळुवार कल्पना सुचाव्यात!
अशा निसर्गाची स्तुती करणं, भक्ती करणं, त्याच्यात एकरूप होऊन जाणं, हे सुद्धा सृजनाच्या निर्मिती मागचं अध्यात्मच आहे. यातून एक जाणवतं ना की, परमात्म्याच्या अस्तित्वाची जाणिव होण्यासाठी कुठल्याही अध्यात्मिक अनुभवाची गरज नाही फक्त या लहान मुलांमध्ये समरस झालात की तुम्हाला त्यांच्यातच देव दिसतो, निसर्ग दिसतो. आणि आपण त्या निर्मात्यासमोर नतमस्तक होतो.
—–
☆ गीत : ६१ ☆
THE sleep that flits on baby’s eyes ⎯ does anybody know from where it comes? Yes,
there is a rumour that it has its dwelling where, in the fairy village among shadows of the
forest dimly lit with glow-worms, there hang two timid buds of enchantment. From there it comes to kiss baby’s eyes.
The smile that flickers on baby’s lips when he sleeps ⎯ does anybody know where it was born? Yes, there is a rumour that a young pale beam of a crescent moon touched the edge of a vanishing autumn cloud, and there the smile was first born in the dream of
a dew-washed morning ⎯ the smile that flickers on baby’s lips when he sleeps.
The sweet, soft freshness that blooms on baby’s limbs ⎯ does anybody know where it was hidden so long? Yes, when the mother was a young girl it lay pervading her heart in
tender and silent mystery of love ⎯ the sweet, soft freshness that has bloomed on
baby’s limbs.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ६१ ☆
*
तान्हुल्याच्या पापणीत नीज,
कुठून येते बाई?
*
रानाच्या सावली, परीच्या त्या देशी,
लुकलूकणाऱ्या काजव्या प्रकाशी,
लाजाळूच्या दोन कळ्या डुलती गं
नीज येई तेथून चुंबाया पापणी गं॥
*
ओठांवर हसू, झोपेत पिल्लूच्या,
कुठून येते बाई?
*
शारदी मेघा, रश्मी चंद्राची स्पर्शी
उषाही नाहते, त्या दहिवर वर्षी
झोपेतले हास्य, जन्मे स्वप्नी तिच्या
अलगद ठेवी, ते गाली सानुल्याच्या॥
*
गात्रात बाळाच्या, मऊलुस टवटवी, कुठून येते बाई?
*
मखमाली तारुण्या, प्रवेशते आई
हळुवार प्रीती, गात्रे भारून जाई
तीच मिळे बाळा, गर्भात असता
धन्य होते आई, रूप देखणे पाहता॥
*
भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९८५०२२८६५८
——
☆ गीत : ६२ ☆
WHEN I bring to you coloured toys, my child, I understand why there is such a play of colours on clouds, on water, and why flowers are painted in tints ⎯ when I give coloured
toys to you, my child.
When I sing to make you dance I truly know why there is music in leaves, and why waves send their chorus of voices to the heart of the listening earth ⎯ when I sing to make you dance.
When I bring sweet things to your greedy hands I know why there is honey in the cup of
the flower and why fruits are secretly filled with sweet juice ⎯ when I bring sweet things to your greedy hands.
When I kiss your face to make you smile, my darling, I surely understand what the
pleasure is that streams from the sky in morning light, and what delight that is which the
summer breeze brings to my body ⎯ when I kiss you to make you smile.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ६२ ☆
*
नभांत रंगबावरे इंद्रधनू कां?
फुलांत इतुक्या रंगछटा कां?
*
रंगीत खेळणी तुजसाठी आणतो,
तेंव्हा कळते!
*
पर्णांची सळसळ गीत गात कां?
लाटांची गाज धरणी ऐकत कां?
*
मम गीतावर तव नृत्य पाहतो,
तेंव्हा कळते!
*
मधुघट भरले पुष्पहृदी कां?
फळात मधुरस भरे कोण कां?
*
गोड खाऊ तुजसाठी आणतो,
तेंव्हा कळते!
*
प्रभात किरणे सुखवित जग कां?
वातझुळुक शांतवित तनमन कां?
*
तव भाल चुंबितो अन् तू हसतो,
तेंव्हा कळते!
*
निसर्ग निर्मिता जे सुख हरीला
तेच लाडक्या मिळते मजला!
*
भावानुवाद © शोभना आगाशे
संपर्क: ९४५०२२८६५८
—–
☆ गीत : ६३ ☆
THOU hast made me known to friends whom I knew not. Thou hast given me seats in
homes not my own. Thou hast brought the distant near and made a brother of the stranger.
I am uneasy at heart when I have to leave my accustomed shelter; I forget that there abides the old in the new, and that there also thou abidest.
Through birth and death, in this world or in others, wherever thou leadest me it is thou, the same, the one companion of my endless life who ever linkest my heart with bonds of joy to the unfamiliar.
When one knows thee, then alien there is none, then no door is shut. Oh, grant me my prayer that I may never lose the bliss of the touch of the one in the play of the many.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत:६३ ☆
*
अपरिचित जागी जन्मा घालिसी
अनोळखींना भाऊ बनविसी
*
बेचैन मन हे तिथेच गुंती
सोडूनि जाता नाती गोती
*
नव्यात जुनेही सारे वसते
अस्तित्व तुझे सोबत असते
*
अनंत जन्म साथ तू देशी
अन् प्रेमबंध तू नवे निर्मिशी
*
जे तुला जाणती, परके नसती
त्यांच्यासाठी सारी दारे खुलती
*
एकच वर दे, जाईन जेथे
अनेकात तू एकचि तेथे
*
– क्रमशः भाग २१..
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © शोभना आगाशे
सांगली
दूरभाष क्र. ९८५०२२८६५८
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
