Category: इन्द्रधनुष्य

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “This is the Indian Army… Once again!” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

मेजर डॉक्टर रोहित बच्वाला

This is the Indian Army…. once again! We deliver!

जन्मगावापासून दूरच्या शहरात राहणारी ती पोटुशी बाळंतपणासाठी बहुदा माहेरी निघाली होती. नऊ महिने भरलेले होतेच… फक्त उरलेल्या नऊ दिवसांचा प्रश्न होता. निसर्गाचा हिशेब कुणाला कधी कळलाय का? तिला वाटलं होतं… बाळ घरी पोहोचल्यावर येईल या जगात त्याला हवं तेंव्हा. पण तसं व्हायचं नव्हतं. प्रत्येक जीवाची या जगात येण्याची घटका आणि स्थळही ठरलेलं असतं. जगाचा पोशिंदा नाही का कारावासात प्रगटला?

१५०६६ डाऊन पनवेल-गोरखपूर एक्स्प्रेस रेल्वेगाडीत तिला बी-३ बोगीत आसन मिळाले होते. सोबत अर्थात तिचे नातलगही होतेच. आणि तिला अस्वस्थ वाटू लागले. काहीतरी गडबड होणार असे ध्यानात येताच तिच्या नातलगाने भारतीय रेल्वेच्या रेल मदद या हेल्पलाईनवर तात्काळ मदत मागितली आणि झांशी रेल्वे स्टेशनवर आपत्कालीन वैद्यकीय यंत्रणा सज्ज झाली. वीरांगना राणी लक्ष्मीबाई रेल्वेस्टेशनवर डॉक्टर सुजित राय आणि त्यांचे वैद्यकीय साहाय्य पथक तयार झाले. गर्दीतून वाट काढत ही सेवाभावी मंडळी बी-३ बोगीत पोहोचली. डॉक्टर सुजित राय यांनी तिला तपासले आणि सांगितले की प्रवास इथेच थांबवा… कोणत्याही क्षणी प्रसूती होऊ शकते. पण तिच्या नातेवाईकांना वाटले की औषधे मिळाली तर त्याच्या जोरावर घरापर्यंत जाता येईल. परंतु डॉक्टरसाहेबांनी त्यांना समजावले. व्हीलचेअरवरून तिला लिफ्टपर्यंत आणण्यात आले. रेल्वेस्टेशनवर रुग्णवाहिका तयार होती. परंतु व्हीलचेअर दादरवर आणली जात असतानाच तिने जोरदार किंकाळी फोडली. कुणाला क्षणभर काही सुचेना! पण ‘भगवान के हिसाब’ एक देवदूत तिथूनच जात होता. देवदूताचे नाव होते भारतीय सैनदलाच्या वैद्यकीय विभागाचे मेजर डॉक्टर रोहित बच्वाला.. झांशी येथील सैन्यकेंद्रावर कर्तव्यावर होते. आणि त्यावेळी ते त्यांच्या मूळगावी हैदराबादला सुट्टीवर येथे निघाले होते… त्यांच्या रेल्वेगाडीला आणखे काही मिनिटे अवकाश होता!

मेजर डॉक्टर साहेबांनी ती किंकाळी ऐकली आणि ते अक्षरश: वायुवेगाने त्या महिलेच्या दिशेने धावले.. साध्या वेशात असलेल्या मेजरसाहेबांनी संबंधित डॉक्टर आणि कर्मचा-यांना त्यांची ओळख सांगितली आणि तो रुग्ण हाती घेतला.

ती होऊ घातलेली माता आणि जन्माला येऊ घातलेले बालक… दोघांच्याही जीवाला प्रचंड धोका होता… तिथून तिला हलवणे अशक्यप्राय होते. अगदी काही क्षणांतच बाळ या जगात प्रवेश करणार होतं… पण त्याचा मार्ग सुकर नव्हता! निष्णात वैद्यकीय हातांची गरज होती… अन्यथा दोन्ही जीव या जगाचा निरोप घेणार होतेच.

मेजर डॉक्टर रोहित… रोहित म्हणजे सूर्याचे पहिले किरण… लालबुंद लोहगोल. या दोघांच्याही जीवनात यांच्या रूपाने सूर्योदय होणार होता… असा भगवान का हिसाब होता!

मेजरसाहेबांनी त्याच ठिकाणी तात्पुरते रुग्णालय, शस्त्रक्रियागृह उभारले. रेल्वे वैद्यकीय पथक आणि रेल्वे पोलिस मदतीला होतेच. मेजरसाहेबांनी त्यांच्याजवळचा pocket knife चाकू उपयोगात आणायचे ठरवले… आणि केस एकत्रित ठेवण्यासाठी महिला वापरतात त्या क्लिप्स. रेल्वेतील बेडशीट्स पडद्यासारख्या उभारल्या गेल्या… बघे हटवले गेले… आणि सुरु झाली वेळ आणि काळ यांच्यातील शर्यत. देर से आनेवाली गाडीयां कुछ समय मिला सकती है.. या चालीवर मेजरसाहेबांनी अत्यंत वेगवान हालचाली केल्या. त्यांनी प्राप्त केलेले सर्व वैद्यकीय कसब आणि मुख्य म्हणजे सैनिकांच्या अंगी बाणवलेलं धैर्य, समयसूचकता प्रत्यक्ष या ;operation’ मध्ये दाखवायला विलंब लावला नाही. काही क्षणांतच झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाई यांच्या नगरीत कन्यारत्न अवतरले… पण रडण्याचा आवाज काही कानी येईना! मेजरसाहेबांनी पुन्हा जोरदार प्रयत्न केले आणि त्या बालिकेने तिच्या येण्याची ललकारी सबंध platform दणाणून गेली. दूरवर उभ्या असलेल्या लोकांनी बहुदा टाळ्याही वाजवल्या असतील…. पण फक्त डॉक्टर साहेबांनाच समजू शकेल अशी वैद्यकीय गुंतागुंत झाली होती… कोणतीही साधने हाताशी नसताना त्यांनी कशीबशी त्या महिलेची सुटका केली होती खरी… मुलगी वाचली होती… पण आईचे प्राण तिच्या गर्भात अडकून राहिले होते. तोवर कुणीतरी हातमोजे आणून दिले… आणि केवळ हातांनी मेजर साहेबांनी तिचा जीव मोकळा केला. नाळ कापण्यासाठी तो चाकू आणि नाळ बांधण्यासाठी हेअरपिन… क्लिप्स! एका अर्थाने त्यांनी त्या मुलीची आणि भारतीय सेनेची नाळ जोडून दिली होती.

आता सांगायला सोपे वाटत असले तरी तेवढी मिनिटे म्हणजे एक लढाईच होती… आणि मेजर साहेबांनी त्यात फत्ते हासील केलीच. डॉक्टर साहेब नेमक्या वेळी नेमक्या ठिकाणी उपस्थित होते… ही तर देवाचीच कृपा असे ते म्हणालेत… सब कूच भगवान के हिसाब से हुआ असे त्यांनी आवर्जून सांगून श्रेय स्वत:कडे घेतले नाही. बाळाच्या, मातेच्या चेह-यावरील हास्य हेच धन्यवादाचे द्योतक मानून मेजर डॉक्टर रोहित बच्वाला तिथून निघाले… त्यांची रेल्वे निघण्याच्या बेतात होती! त्यांने अक्षरश: चालती गाडी पकडली! जणू आपण काही केलेच नाही, अशा अविर्भावात त्यांनी प्रवास सुरु केला.

.. भारतीय सैन्यदलाचे चीफ ऑफ आर्मी स्टाफ माननीय श्री. उपेंद्रजी द्विवेदी साहेब यांच्यापर्यंत या ‘Operation Jhaansi’ ची माहिती आणि महती गेली… आणि त्यांनी अर्थातच मेजर डॉक्टर रोहित बच्वाला यांचा विशेष पुरस्कार (commendation) प्रदान करून गौरव केला! मेजर साहेबांचे वडील भारतीय वायुसेनेतून निवृत्त झाले आहेत.

मेजर साहेबांनी त्यांना साहाय्य केलेल्या सर्वांनाच धन्यवाद दिले… लिली कुशवाहा या रेल्वे कर्मचारी महिलेनेही या कामी त्यांना मोठी मदत केली. नवजात बालिकेला त्यांनी नवे कपडे घेऊन दिले.. माता आणि नातलग यांची व्यवस्था पहिली. महिलेचे नातलग मोहम्मद जुबैर कुरेशी यांच्याकडे तर मेजर साहेबांचे आभार मानायला पुरेसे शब्दही नव्हते.

– – भारतीय सैन्य जीव देतेही, घेतेही, वाचवतेही आणि जन्मालाही घालते, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही!

…. मेजर डॉक्टर रोहित बच्वाला साहेब… आम्हांस आपला अभिमान वाटतो. जय हिंद!

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सौ अंजली दिलीप गोखले

 इंद्रधनुष्य 

☆ आमच्या डोळ्यांनी जग बघाल? – लेखक : श्री हर्षद जाधव ☆ प्रस्तुती – सौ अंजली दिलीप गोखले ☆

 (१५ ऑक्टोबर हा “ जागतिक पांढरी काठी दिन “ म्हणून पाळला जातो. त्यानिमित्त….)

अंधत्व हा दैवी शाप आहे, पूर्वजन्मीचे पाप आहे, अशा पूर्वापार समाजधारणा होत्या. समाज अंध व्यक्तींना तुच्छतेची, तिरस्काराची वागणूक देत असे. पापक्षालनार्थ प्रार्थना स्थळांसमोर प्रार्थना करून भिक्षा मागणे हाच काय तो उपजीविकेचा मार्ग त्या काळात अंधांकडे होता. अंधांना दानपात्र म्हणूनही बघितले जाई. मध्ययुगात विदुषकांसारखा किंवा इतिहास कथेकऱ्यांसारखाही अंधांचा उपयोग केला जात होता.

१६व्या शतकात अंधांच्या या दयनीय परिस्थितीचा विचार काही विचारवंत करू लागले होते. ‘अंध व्यक्तींची बुद्धीमत्ता, इतर इंद्रियांची कौशल्ये व कार्यक्षमता ओळखल्या गेल्या पाहिजेत, ‘ असे विचार वॉल्टेअर यांनी मांडले होते. १७४९ मध्ये पॅरिसचे डॅनेस डिडेरो यांनी दृष्टिवान व्यक्तींसाठी दृष्टिहीनांशी संबंधित एक लेख प्रसिद्ध केला. त्यातून त्यांनी अंधांची बुद्धिमत्ता, कार्यक्षमता आणि इतर इंद्रियांच्या कुशलतेकडे समाजाचे लक्ष वेधले आणि त्याबरोबरच समाजाला आवाहनही केले. या लेखात ते म्हणतात, ‘दृष्टीअभावी अंधजनांची इतर इंद्रिये अधिक तीक्ष्ण बनत नाहीत, तर अंधत्व त्यांना आपल्या उर्वरित इंद्रियांना अधिक प्रयोगशील बनण्यासाठी प्रवृत्त करते. परिणामी, ती नक्कीच कार्यक्षम व कुशल बनतात. त्यामुळे जे काही अंध व्यक्तीकडे आहे, त्या आधारे त्याला शिकवले गेले पाहिजे, जे नाही त्याची चिंता करण्यात अर्थ नाही. दृष्टिवान समाजासोबत दृष्टिहीन व्यक्तींचे सक्रिय संबंध निर्माण झाले पाहिजेत.

आज आपण एकविसाव्या शतकात आहोत. परिस्थिती बदलली आहे, पण अंधांविषयीचे समज-गैरसमज मात्र बऱ्याच प्रमाणात आजही टिकून आहेत. वॉल्टेअर आणि डिडेरोला जे सोळाव्या शतकात समजले होतं, ते आपल्याला आजही पुरेसे समजलेले नाही. म्हणूनच आपण अंध-अपंगांना, ‘दिव्यांग’ असा एक अतार्किक, अवैज्ञानिक आणि अर्थशून्य शब्द त्यांनी न मागताच बहाल केला आहे. या दिव्यांग शब्दामागे दडलेले एक धादांत खोटे वाक्य म्हणजे, ‘अंधांना सहावे इंद्रिय, सिक्स्थ सेन्स असतो. ‘ हा एक फार मोठा गैरसमज आहे. असे कुठलेही अधिकचे इंद्रिय किंवा सिक्स्थ सेन्स आमच्याकडे नसतो. डोळ्यांनी पाहता न येण्याची मर्यादा भरून काढण्यासाठी आम्हाला अत्यंत प्रयत्नपूर्वक इतर इंद्रियांना अधिक कार्यक्षम बनवावे लागते.

आमच्या एकूणच जगण्याचे अविभाज्य अंग असलेली ब्रेल लिपीच घ्या. ही लिपी शिकायची म्हटले म्हणजे बोटांच्या स्पर्श संवेदना तीक्ष्ण असणे अत्यावश्यक ठरते. त्यासाठी मग लहानपणापासूनच प्रयत्न केले जातात. एका वाटीत विविध कडधान्यांचे दाणे देऊन त्यांतून मूग, मसूर, मटकी, वेगळी करण्याच्या कृतींसारख्या अनेक कृती करवून घेतल्या जातात. मला स्वतःला सुरुवातीला ब्रेल नीट लिहिता-वाचता न आल्यामुळे दोनवेळा नापास व्हावे लागले होतं. पण नंतर मात्र एमएपर्यंतच्या शिक्षणात आणि आजही मी ब्रेल लिपी स्वतःला स्वावलंबी आणि कार्यक्षम ठेवण्यासाठी वापरतोच. आज लांब पल्ल्याच्या रेल्वे गाड्यांतील माझे आरक्षित आसन मी याच ब्रेल लिपीच्या सहाय्याने सहज शोधू शकतो, कारण आसनाच्या मागील भिंतीवर ब्रेल लिपीत आसन r क्रमांक लावलेले आहेत. मुंबईतल्या काही रेल्वे स्थानकांवरील पुलांवर अंधांना फलाट क्रमांक समजावेत म्हणून पुलांच्या रेलिंग्सना फलाट क्रमांकांच्या ब्रेल पट्ट्या लावल्या आहेत. अलीकडे काही लिफ्ट्समध्येही बटनांवर ब्रेल लिपीत क्रमांक व नावे लिहिलेली असतात. मुंबईच्या रेल्वे फलाटांवर पिवळ्या रंगाच्या मूळ पृष्ठभागापेक्षा थोड्या ठळक पृष्ठाच्या लांबलचक पट्ट्या टाकलेल्या असतात. या पट्ट्या आमच्यासारख्या अंध प्रवाशांना फलाटावर सरळ रेषेत चालता यावे, फलाटाच्या कडेला जाऊन आम्ही खाली पडू नये, यासाठी आहेत. तसेच, आमच्यासाठीचा विशेष डबा जिथे येतो, त्या ठिकाणीही लादी लावलेली आहे. पायांना सहज जाणवेल, अशा ठळक पृष्ठभागाची

अंधांना ऐकूही येत नाही, असा अनेकांचा गैरसमज असतो. खरे तर डोळ्यांची उणीव भरून काढण्यासाठी आम्हाला सतत ऐकण्यावाचून पर्याय नाही. शालेय शिक्षणानंतर पुढील शिक्षणाची पुस्तके ब्रेल लिपीत उपलब्ध नसल्यामुळे आमच्या शिक्षणाचे साधन हे रेकॉर्ड केलेले ऐकणे हेच होऊन जाते. संवाद आणि पार्श्वसंगीताच्या आधारे चित्रपट, नाटक, टीव्ही मालिकांचा आस्वाद घेणे, रस्त्यावर चालताना रहदारीचा अंदाज घेणे, यासाठी आम्हाला आमची श्रवण संवेदना सतत जागती ठेवावी लागते. रेल्वे फलाटावर आपल्यासाठीचा डबा कुठे येणार, हे जसे पायाखालच्या फरशीवरून समजते, तसेच त्या ठिकाणी लावलेल्या बीपरमुळेही समजते. आता डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून आम्ही मोबाइल, कम्प्युटरसारखी साधने त्यातल्या ‘टेक्स्ट टू स्पीच सिंथेसिस सिस्टीम’च्या म्हणजेच आवाजाच्याच आधारे सहज वापरतो.

आता इतकी सततची श्रवणसाधना करून तयार झालेल्या आमच्या कानांना, पीठ खाणाऱ्या कुत्र्याचा आवाज ऐकू येणार नाही का? ‘हत्ती आणि आंधळे’ सारख्या अनेक जुन्या लोककथा, ‘आंधळं दळतय कुत्रं पीठ खातंय’, ‘आंधळीपेक्षा तिरळी बरी’, किंवा ‘आंधळा मारतोय डोळा’ यांसारख्या म्हणी आणि वाक्प्रचारांतून अंधांची चुकीची प्रतिमा समाजमनात निर्माण केली गेली आहे. आपल्याकडच्या नाटक, चित्रपट, टीव्ही मालिकांमधूनसुद्धा अंधांचे भिकारी, असहाय्य, परावलंबी असे पारंपरिक चित्रणच केलेले बहुतांश वेळा दिसते. त्यामुळे समाजमनही तसेच घडते. आज तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने अंध व्यक्तीसुद्धाp विविध कामे कुशलतेने करीत आहेत, जिथे जीवघेणी स्पर्धा असते अशा कॉर्पोरेट जगतातही स्वतःला सिद्ध करत आहेत.

अलीकडे तर जे जे वाईट किंवा गैर, त्यासाठीही ‘अंध’ या शब्दाचा सर्रास वापर होऊ लागला आहे. अंधश्रद्धा, अंधभक्त, अंधानुकरण, आंधळेपणा असे शब्द, ‘आंधळ्यासारखं काय करतोस करतेस’, ‘आंधळ्यासारखं वागू नकोस’… असे वाक्यप्रयोग अगदी सहज केले जातात. विचारी म्हणवले जाणारे पुरोगामी तर ‘अंधभक्त’ हा शब्द सर्रास वापरतात. खरेतर श्रद्धा आणि भक्ती या दोन्ही शब्दांना ‘अंध’ हा शब्द विशेषण म्हणून लावण्याची काहीही गरज नाही. ते दोन्ही शब्द स्वयंसिद्ध आहेत त्यांचे अर्थ सांगायला. पण अंधत्व ही एक शारीरिक अवस्था आहे, ती बौद्धिक किंवा मानसिक अवस्था नाही, हे अजिबातच लक्षात घेतले जात नाही.

इथल्या धार्मिक परंपरांनी तर अंधांना दाणे टाकण्यासाठीची कबुतरे किंवा श्राद्धाची पाने खाणारे कावळेच करून ठेवले आहे. आजही अंधांसाठीच्या विविध निवासी शाळा आणि कार्यशाळांमध्ये जेवणावळी घालून पापक्षालन करवून घेणारी मंडळी आहेतच. छान स्वच्छ कपडे घालून ऑफिसबॅगसह रेल्वे गाडीत प्रवास करताना, केवळ अंधाला काहीतरी दिले म्हणजे आपल्याला पुण्य मिळेल या भावनेतून मिटल्या हातात पैसे कोंबणाऱ्यांचेही अनुभव आमच्यातल्या अनेकांना आलेत. ते पैसे नाकारले की, ‘लक्ष्मी को ठुकराना अच्छा नहीं’ असे ऐकावेही लागले आहे.

‘तुम्ही काय, सरकारचे जावई. तुम्हाला नोकऱ्या सहज मिळत असणार, ‘ अशी मुक्ताफळे उधळणारेही भेटतात आम्हाला. त्यांना हे माहीत नसते की, आमच्यासाठीच्या राखीव जागांवर डल्ला मारणाऱ्या अनेक ‘पूजा खेडकर’ प्रवृत्ती आज व्यवस्थेत आमच्या जागा बळकावून बसल्या आहेत. आता शासकीय नोकऱ्या कंत्राटी झाल्यामुळे तर आमच्या नोकऱ्यांचे प्रश्न अधीकच जटिल होत चालले आहेत.

शासन स्वतःच्या जाहिरातींवर कोट्यवधी रुपये खर्च करते, त्यातले काही खर्चुन शासनाने आधी आपल्या अधीकारी-कर्मचाऱ्यांतील अंधांविषयीचे विविध गैरसमज दूर करायला हवेत आणि मग जनमानसातील गैरसमज दूर करण्यासाठीही काही जाहिराती, रिल्स, लघुपट बनवायला हवेत. आमच्यासाठीच्या सोयी आम्हाला नीटपणे वापरता याव्यात यासाठी तरी शासनाने लोकप्रबोधन करणे गरजेचे आहे. म्हणजे, रेल्वे फलाटावर, आम्ही ट्रॅकमध्ये पडू नये म्हणून पट्ट्या लावल्या आहेत, त्यांच्यावर आपली जनता खांबासारखी उभी असतेच, पण अनेकदा त्यांच्या बॅगाही नेमक्या त्यांवरच विसावलेल्या असतात. काठीचा आवाज करून कितीही वाट मागितली तरी काही फरक पडत नाही. रेल्वे स्थानकांवरील लिफ्ट्स नेमक्या कुठे आहेत, हे अंध प्रवाशांना कळण्याची कोणतीच सोय नाही. तिथे बीपर असण्याची आवश्यकता आहे. सार्वजनिक ठिकाणी आमचा प्रवास सुगम्य होईल अशा सोयी सर्वत्र व्हायला हव्यात.

नेमके हेच सगळे सांगण्यासाठी आजचा हा जागतिक पांढरी काठी सुरक्षा दिन किंवा जागतिक अंध दिन योजलेला आहे. त्याचे प्रयोजन संपेल तोच आमच्यासाठी सुदिन.

 

लेखक : श्री हर्षद जाधव

प्रस्तुती : अंजली दिलीप गोखले 

मोबाईल नंबर 8482939011

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “सैनिकांना काय हवे?…” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

वीर चक्र विजेते कर्नल (निवृत्त) ललित राय साहेब

पलटणीत विजयी जल्लोष सुरू आहे. पण सैन्य नायकाच्या काळजात एक वादळ घोंघावत आहे.. त्याने पाहिलेली दृश्ये त्याच्या नजरेसमोरून काही केल्या हटत नव्हती. रात्रीचा प्रचंड काळोख, जीवघेणी थंडी, धुकं! प्रचंड गोंधळाची स्थिती. चोहीकडे यमदूत तयारीत. त्यात त्याच्या कित्येक सैनिकांच्या छातीत गोळ्या घुसलेल्या होत्या.. पण लढाईच्या धुमश्चक्रीत त्यांना वैद्यकीय मदत मिळवून देता येत नव्हती…. सतरा हजार फूट उंचीवरल्या त्या पहाडांवर त्यावेळी मदत पोहोचवणं अशक्यच होतं. नायकाने त्या पोरसवदा पोरांच्या भळभळणाऱ्या जखमांवर बर्फाचे गोळे दाबून बसवले… शून्याच्या कितीतरी सेंटीग्रेड खाली गेलं होतं तापमान… सर्वकाही गोठून गेलेलं… बधीर झालेलं. मी येतो.. तोवर तग धरून रहा.. पोरा! इथून बसल्या जागेवरून जमेल तशी फायरिंग करीत रहा.. आम्हां वर चढत जाणाऱ्या सैनिकांना कव्हर फायर देण्याचा प्रयत्न कर! आपण जिंकण्याच्या अगदी जवळ आलो आहोत! पहाटेचा सूर्य उगवायचा अवकाश… पहाडावर तिरंगा लावतो आणि परत येताना तुम्हांला खाली घेऊन जातो! …

त्या जवानांचा आणि सेना नायकाचा परिचय केवळ तीस दिवस जुना… पण रक्ताचे नाते मात्र आधीपासूनच होते. साहेब त्यांच्याच इलाख्यातील मूळचे. ते नुकतेच पलटणीमध्ये रुजू झाले होते अगदी तातडीने. कामच तसे होते. साहेबांनी योजना आखली… पण ते काम सोपे नव्हतेच. शत्रू अतिशय भरभक्कम स्थितीमध्ये होता. अगदी मन मानेल तेव्हढा गोळीबार करू शकत होता आणि तोही अचूक. मिनिटाला हजार गोळ्या डागणारी शस्त्रे होती… बाकी हत्यारे तर होतीच. पलटण जिथून वर चढण्याचा प्रयत्न करीत होती त्या जागेवर शत्रू अक्षरशः चारही बाजूंनी गोळीबार करीत होता… कारण शत्रू अशाच ठिकाणी बसला होता जिथून सर्वकाही दिसू शकेल.

साहेब स्वतः एका तुकडीसोबत वर चढत होते. इथपर्यंत पोहोचायला सहा सात तास लागले होते… हवेत प्राणवायू नव्हता… शत्रूने डागलेल्या गोळ्यांच्या, गन पावडरचा वास मात्र पुरेपूर भरून उरला होता. एरव्ही सपाटीवर शंभर किलोचे वजन सहज उचलणारे जवान पाठीवरच्या वीस पंचवीस किलोच्या वजनाने मेटाकुटीला आले होते. या पोरांनी अन्नाचे वजन नको म्हणून अन्नापेक्षा दारूगोळा जास्त नेणे पसंत केले होते! काहींनी तर इतरांकडून गोळ्या, हातबाँब चक्क मागून घेतले होते. शत्रूच्या त्या मरण वर्षावात न्हात न्हात छोट्या छोट्या गटांत सैनिक आणि अधिकारी वर चढत गेले. थोड्याशा सपाटीवर असलेल्या शत्रूच्या खंदकाजवळ जायचे तर जमिनीवर लोळण घेऊन.. सरपटत जावे लागते… डोक्यावर गोळ्या आवाज करीत.. “वाचलास यावेळी, तुझं नाव नव्हतं माझ्यावर” म्हणत पुढे निघून जात होत्या.

आडबाजूला शत्रूचे चार बंकर आहेत, असा नायकाचा अंदाज होता.. त्याच्या एका आदेशावर एक तरुण अधिकारी पुढे सरसावला… हातगोळे भिरकावत त्याने तीन बँकर्समधले शत्रू टिपले… पण तिथे चार नव्हे सहा बंकर होते… त्यातील एका बंकर मधून आलेल्या गोळ्यांनी या अधिकाऱ्याच्या थेट कपाळाचा वेध घेतला…. मोहरा कोसळला.. पण प्राण सोडताना म्हणून गेला… छोडना नहीं! मग उर्वरित जिवंत देह त्या आगीत शिरले…. काही मिनिटांत बंकर मधील श्वापदे मारली गेली! पण नायकाच्या डोळ्यांदेखत एक तरणाबांड सिंह बळी पडला होता… हा विजय खूप काही हिरावून घेणारा होता! पण मागे हटलेला शत्रू पुन्हा मोठ्या संख्येने चालून आला… कारण त्याच्या तोंडचा मोठा घास आपल्या सैनिकांनी हुसकावून घेतला होता. त्यांच्याशी मुकाबला करण्यात दोन दिवस गेले! थोडी शांतता झाल्यावर, खालून आणखी कुमक आल्यावर साहेब खाली उतरू लागले!

‘मी येतो माघारी’.. म्हणून ते ज्यांना त्या दगडांमागे ठेवून आले होते, त्यांना पाहिल्याशिवाय साहेबांच्या जीवात जीव येणार नव्हता.. साहेब सरसर खाली उतरत होते…. त्या जागी पोहोचतात तो त्यांना ते तिघे दिसले…. गोळीबार करण्याच्या पवित्र्यात दगडावर टेकून उभे होते… रायफल्स वरच्या बाजूला नेम धरलेल्या अवस्थेत रोखलेल्या होत्या… बोटं ट्रिगर मध्ये होती… रायफल मधील सर्व गोळ्या डागल्या गेलेल्या होत्या… शरीर बर्फाचे झाले होते… थिजलेले सैनिक… आणि पुतळे बर्फाचे.. वाटलं.. आता आदेश कानी पडताच ताठ उभे राहतील… जयहिंद साब म्हणतील! पण तसे होणार नव्हते… त्या देहांत प्राण उरले नव्हते! फार मोठी किंमत अदा केल्यावरच विजय पदरात पडला होता… आणि पदर विदीर्ण झाला होता!

साहेब त्यांच्या कार्यालयात विषण्ण अवस्थेत बसलेले आहेत. आपण कुणासाठी, का लढलो? कुणाला याचं काही घेणं देणं आहे का नाही? त्यांच्या मनात रागाची भावना दाटून आली होती… जवान पोरांचे छिन्नविछिन्न देह दिसत होते! साहेबांच्या हृदयात पडलेला खड्डा अधिकाधिक खोल होत होता!

एवढ्यात साहेबांचा सहाय्यक सैनिक सेवक साहेबांना त्यांची परवानगी विचारून आता आला! “साहेब, तुमच्यासाठी पत्रं आली आहेत, आणू का आपल्याला दाखवायला? “

साहेबांनी मानेने होकार देताच तो सैनिक दोन मोठ्या सुटकेस घेऊन आता आला!

“एवढी पत्रं? ” साहेबांनी एक सुटकेस उघडायला लावली… शिगोशिग भरलेली होती सुटकेस. साहेबांनी एक लिफाफा उघडला!

– – कुठल्याशा शाळेतील एका मुलीने लिहिले होते… “अंकल, आप थे इसलिये हम है! हम यहाँ आराम से रह सकते है.. क्योंकी आप सीमा पर खडे हैं… हम ने टीवी पर देखा आपका पराक्रम! हम बडे आभारी हैं.. जय हिंद! “

साहेबांच्या चेहऱ्यावरील भाव बदलत गेले! साहेबांनी सर्वच्या सर्व पत्रं नजरेखालून घातली. एकेक पत्र त्यांना एकेका मेडल सारखे वाटत होते. आपल्या पोरांचे बलिदान या नव्या पिढीला माहीत आहे, त्याचे महत्त्व त्यांना समजले आहे, या विचाराने त्यांच्या मनावरील ताण कमी झाला.. हृदय अभिमानाने भरून आले!

आपल्या जवानांच्या कहाण्या नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवल्याच पाहिजेत.. असा त्यांनी निर्धार केला… ते सेनापती, सेनानायक आहेत…

दोन जुलै १९९९ रोजी कारगिल येथील खालुबार हे शत्रूने ताब्यात घेतलेले सैन्य ठिकाण, १/११ गोरखा रायफल्स/रेजिमेंटचे नेतृत्व करून, स्वतः लढून, प्रचंड पराक्रमाने परत मिळवण्यात यश मिळवलेले 

वीर चक्र विजेते कर्नल (निवृत्त) ललित राय साहेब.

निवृत्तीनंतर कर्नल साहेबांनी देशभर विविध ठिकाणी कारगिल युद्धाबाबत अतिशय अभ्यासपूर्ण व्याख्याने दिली आहेत. आपल्या शूर वीरांच्या कथा कर्नलसाहेब मोठ्या उत्साहाने सांगतात आणि श्रोत्यांच्या मनात देशप्रेम जागृत करतात!

– – जनतेने सैनिकांच्या पराक्रमप्रती किती जागरूक असायला हवे, त्यांच्याबद्दल किती आदर व्यक्त करायला पाहिजे, हे कर्नल साहेबांच्या उदाहरणावरून सिद्ध होते.

एका मुलाखतीत साहेब म्हणतात… जवान शत्रूशी लढतो ते शत्रूशी वैरभाव असतो म्हणून नव्हे.. तर आपल्या देशातील नागरिकांविषयी अत्यंत प्रेमभाव असतो म्हणून. सैनिक फार काही मागत नाहीत… फक्त कौतुकाचे चार शब्द, थोरामोठ्यांचे आशीर्वाद!

अन्यथा.. भगवद्गीता आश्वासन देते त्यानुसार… सैनिक हुतात्मा झाला तर स्वर्ग भोगतो आणि जिंकला आणि जीवित राहिला तर पृथ्वीचे राज्य त्याचेच असते!

या वर्षी सव्वीस जुलै रोजी कारगिल विजय सव्वीस वर्षांचा झाला आहे. हुतात्मा सैनिक, त्यांचे नातेवाईक, सध्या कार्यरत असलेले सैनिक, त्यांचे कुटुंबीय यांसाठी आपण काय करू शकतो? यावर निश्चित विचार करूया! जय हिंद!

– – शाळकरी मुलांनी सैनिकांना पत्र लिहिणे, राख्या पाठवणे हे उपक्रम खरोखरीच उत्तम परिणाम घडवून आणतात!

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री शोभा जोशी 

 इंद्रधनुष्य 

☆ “जगणं ह्यालाच म्हणतात…” – लेखक – अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री शोभा जोशी ☆

श्री आलोक सागर यांना शतशः नमन…

IIT दिल्ली येथून इलेक्ट्रॉनिक इंजिनिअरिंगची पदवी, ह्यूस्टन विद्यापीठातून पीएच. डी. , टेक्सास विद्यापीठातून पोस्ट डॉक्टरेट पूर्ण केलेले… आणि भारताचे माजी रिझर्व्ह बँक गव्हर्नर रघुराम राजन यांचे एकेकाळचे प्राध्यापक!

पण गेली तब्बल ३२ वर्षं, श्री आलोक सागर यांनी सर्व प्रकारचे सुख-सौख्य, प्रतिष्ठा आणि श्रीमंती दूर सारून, मध्यप्रदेशातील बैतूल जिल्ह्यातील आदिवासी भागात राहायला सुरुवात केली आहे — तेही केवळ आदिवासी समाजाच्या शैक्षणिक, सामाजिक, आर्थिक उत्थानासाठी आणि त्यांच्या हक्कांसाठी झगडण्यासाठी.

कोट्यवधींच्या मालमत्तेचे दिल्लीतील मालक असलेल्या श्री सागर यांची आई दिल्लीच्या मिरांडा हाऊस कॉलेजमध्ये फिजिक्सची प्राध्यापक होती, वडील भारतीय महसूल सेवेत अधिकारी होते, आणि लहान भाऊ आजही IIT मध्ये प्राध्यापक आहे.

पण हे सर्व मागे टाकून श्री आलोक सागर संपूर्ण आयुष्य आदिवासी बांधवांसाठी समर्पित करून जगत आहेत. त्यांचे राहणे – एक साधी झोपडी, वेशभूषा – फक्त तीन कुर्ते, आणि परिवहनासाठी – एक सायकल, जेणेकरून निसर्गाला हानी पोहोचणार नाही.

अनेक भाषा जाणणारे श्री सागर आदिवासी बांधवांशी त्यांच्या मातृभाषेत संवाद साधतात. त्यांना वाचन, लेखन, शिक्षण देतात आणि पर्यावरण जतनासाठी लाखो फलद्रूप झाडांचे रोपण त्यांनी त्यांच्या माध्यमातून करून घेतले आहे.

गर्द जंगलांमध्ये फिरत, सायकलवरून बिया गोळा करतात आणि त्या बिया आदिवासींना देतात, जेणेकरून ते स्वतःच्या जगण्यासाठी काहीतरी उत्पन्न तयार करू शकतील.

श्री आलोक सागर यांनी पद्म पुरस्कार नाकारला, कारण त्यांना त्याचा मोह नव्हता — त्यांना हवी होती केवळ माणुसकी आणि समाजसेवा.

श्री आलोक सागर यांच्या त्यागमयी जीवनाला व मानवतेच्या सेवेसाठी केलेल्या कार्याला कोटी कोटी प्रणाम…

“अशा थोर व्यक्तिमत्त्वांमुळेच आजही माणुसकी शिल्लक आहे! ”

लेखक : अज्ञात 

 सुश्री शोभा जोशी

कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर. 

मो ९४२२३१९९६२ 

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री अनिल वामोरकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ बेला आणि कल्याणी… लेखक – श्री. पुष्पेंद्र कुलश्रेष्ठ ☆ प्रस्तुती – श्री अनिल वामोरकर ☆

☆

बेला आणि कल्याणी कोण होत्या?  

माहिती नाही?  तर ऐका…

बेला ही पृथ्वीराज चौहान यांची मुलगी होती आणि कल्याणी ही जयचंद यांची नात होती.

जेव्हा मोहम्मद गौरी आपल्या देशाला लुटून गजनीकडे परत गेला, तेव्हा गजनीचे सर्वोच्च काझी व मोहम्मद गौरीचे गुरु निजामुल्क यांनी त्याचे स्वागत आपल्या महालात केले आणि म्हणाले –

“या गौरी या! आम्हाला तुझा अभिमान आहे की तू हिंदुस्थानवर विजय मिळवून इस्लामचे नाव उजळवलेस. सांग, त्या ‘सोने की चिड़ीया’ हिंदुस्थानचे किती पंख कापून आणलास?  “

“काझी साहेब! मी हिंदुस्थानातून सत्तर कोटी दिरहम किमतीचे सोने, पन्नास लाख चारशे मन सोने व चांदी, आणि याशिवाय मौल्यवान दागदागिने, मोती, हिरा, पन्ना, झरजरी वस्त्रे आणि ढाक्याची मलमल लुटून गजनीस आणली आहे. “

“खूपच छान! पण तिथल्या लोकांना काही धर्माचं शिक्षण दिलं की नाही?  “

“खूप लोक इस्लाम स्वीकारले आहेत. “

“आणि बंदी लोकांचं काय केलं?  “

“त्यांना गुलाम करून गजनीस आणलं आहे. आता तर गजनीत गुलामांची उघड विक्री सुरू आहे. प्रत्येकी गुलाम दोन किंवा तीन दिरहममध्ये विकले जात आहेत. “

“हिंदुस्थानातल्या काफिरांचे मंदिरे काय केलेस?  “

“मंदिरे लुटून १७००० सोने-चांदीच्या मूर्ती आणल्या आहेत, दोन हजारांहून अधिक मौल्यवान दगडांची मूर्ती आणि शिवलिंग सुद्धा आणले आहेत आणि अनेक पूजास्थळे उद्ध्वस्त करून जाळून टाकली आहेत. “

थोडं थांबून काझी म्हणाला, “पण आमच्यासाठी काही खास तोहफा आणला आहेस का?  “

“होय काझी साहेब, आणला आहे!”

“काय?”

“स्वर्गातील अप्सरांनाही लाजवेल अशी जयचंदाची नात कल्याणी आणि पृथ्वीराज चौहानची कन्या बेला.”

“तर मग वेळ कशाची वाट पाहतोस?  “

“फक्त तुमच्या इशाऱ्याची. “

काझीची परवानगी मिळताच शाहबुद्दीन गौरीने कल्याणी आणि बेला यांना काझीच्या हरमात पाठवले. त्यांची अद्वितीय सौंदर्य पाहून काझी अचंबित झाला. त्याने दोघींना विवाहासाठी प्रस्ताव दिला. तेव्हा बेला म्हणाली –

“काझी साहेब! तुमची बेगम होणं आमचं भाग्य समजू, पण आमच्या दोन अटी आहेत. “

“बोला, बोला, काय अटी आहेत?  तुमच्यासारख्या हूरांसाठी मी कोणतीही अट मान्य करायला तयार आहे. “

“पहिली अट म्हणजे लग्न होईपर्यंत आम्हाला अपवित्र केलं जाणार नाही. मंजूर आहे?  “

“मंजूर आहे! दुसरी अट सांगा. “

“आमच्याकडे एक प्रथा आहे – मुलीच्या लग्नासाठी मुलाकडून आणि मुलासाठी मुलीकडून लग्नाची वस्त्रे येतात. त्यामुळे आम्ही आमचे आणि तुमचे लग्नाचे कपडे भारतभूमीतून मागवू इच्छितो. “

“मंजूर आहे!”

आणि मग, कल्याणी आणि बेलाने कविचंद यांच्याकडे एक गूढ पत्र पाठवून भारतभूमीतून लग्नाची वस्त्रे मागवली. काझीसोबत त्यांचा निकाह निश्चित करण्यात आला. रहमत तलावाच्या काठी नवे महाल बांधून लग्नाची तयारी सुरू झाली.

कविचंदांनी पाठवलेले कपडे घालून काझी विवाहमंडपात आला. कल्याणी आणि बेलानेही काझीने दिलेले कपडे परिधान केले होते. लग्न पाहण्यासाठी मोठी गर्दी जमली होती.

तेव्हा बेलाने काझीला सांगितले –

“कलमा आणि निकाह वाचण्याआधी आम्हाला झरोक्यातून लोकांना दर्शन द्यायचं आहे. आमच्याकडे ही परंपरा आहे, आणि गजनीच्या लोकांनाही हे कळायला हवं की तुम्ही वृद्ध वयात स्वर्गातील सुंदर अप्सरांशी लग्न करत आहात. लग्नानंतर आम्हाला आयुष्यभर बुर्का घालावा लागेल, त्यामुळे सौंदर्य उघड नसेल. नकाबाआडचं सौंदर्य कसल्या कामाचं?  “

“हो हो, का नाही?  ” काझी म्हणाला आणि दोघींना घेऊन राजमहलाच्या कंगुर्यावर गेला. पण वर पोहोचतानाच काझीच्या उजव्या खांद्यावरून आग भडकू लागली, कारण कविचंदांनी त्या गूढ पत्रामधून अत्यंत तीव्र विषाने भिजवलेले कपडे पाठवले होते.

काझी जळत होता, वेड्यासारखा धावत होता, तेव्हा बेला म्हणाली –

“तूच ना गौरीला भारतावर आक्रमण करण्यासाठी भडकवलंस?  आम्ही तुला ठार मारून आपल्या देशाच्या लुटीचा सूड घेतला आहे. आम्ही हिंदू कुमारिका आहोत, जिवंतपणी आमच्या शरीराला कुणी हात लावेल अशी हिम्मत नाही. “

इतकं बोलून दोघींनी महालाच्या कडेला उभं राहून एकमेकींच्या छातीमध्ये विषबुजलेल्या कटाऱ्या भोसकल्या आणि त्यांचे प्राणहीन शरीर त्या उंच छतावरून खाली कोसळले.

काझीही जळून फडफडत तडफडत मरण पावला.

भारताच्या या दोन शूर कन्यांनी परकीय भूमीत गुलामगिरीत असूनही दिलेला बलिदानाचा हा इतिहास अभिमानास्पद आहे.

पण कदाचित आपल्याला हे माहीतच नाही,

यात दोष तुमचा नाही की आमचाही नाही –

आपल्याला डाव्यांनी लिहिलेला खोटा इतिहास शिकवला गेला आहे. पण आता तरी ही माहिती सर्वांपर्यंत पोहोचवा.

वंदे मातरम्

☆

लेखक : श्री. पुष्पेंद्र कुलश्रेष्ठ 

प्रस्तुती : श्री अनिल वामोरकर

अमरावती

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

सुश्री मीनल केळकर

 इंद्रधनुष्य  

☆ हे माहिती आहे का?… लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री मीनल केळकर ☆

अत्यंत स्वरूपसुंदर अभिनेत्री स्वरूप संपत ही ‘ये जो है जिंदगी’ या नितांत सुंदर मालिकेची नायिका आज जगातील पहिल्या दहा सर्वश्रेष्ठ शिक्षकांमध्ये एक आहे.

इंग्लंडमध्ये तिने Ph. D आणि तीही संपूर्ण शिष्यवृत्तीवर मिळवली आहे. १७९ देश, दहा हजार स्पर्धेतील सहभागी एकूण शिक्षक यातून तिची निवड झाली.

‘जीवनकौशल्ये’ यावर तिचे प्रभुत्व असून अनेक शाळांमध्ये तिने कार्यशाळा, शिबिरे व शिक्षकांना प्रशिक्षण देऊन एक अद्भुत कामगिरी केली आहे.

मिस इंडिया ही स्पर्धा तिने जिंकली व नंतर त्यांचे परेश रावल यांच्याबरोबर लग्न झाले.

फार चांगले आणि उच्च विचार व मुलांविषयी प्रचंड प्रेम आणि आस्था असलेली एक आई अशा शब्दात तिनी स्वतःचे वर्णन केले आणि ती तशी वागलीही आहे आणि वागतही आहे, हे अत्यंत विनम्र भावाने पण अभिमानाने ती सांगते.

परेश रावल यांनी ती Ph. D. करून आल्यावर तिला विचारले की,

“आता तु कोणते काम करणार आणि किती पैसे मिळवशील? “

हा प्रश्न विचारला असता तिने सांगितले की,

“इतके इतके पैसे मिळविन. “

तर परेश त्यांना म्हणाले,

“तू शिक्षक म्हणून काम करणार असशील, तर एकही पैसा घेऊ नकोस. आपल्याकडे पैसे भरपूर आहेत. “

…. आणि त्यांनी दाखवून दिले की, खरोखरच ती नुसती स्वरूपसुंदर नसून मनाने देखील तितकीच सुंदर आहे. हे तिने कृतीतून दाखवून दिले आहे.

आजतागायत तिने एकही पैसा न आकारता मोफत सर्व काही केले आहे. अत्यंत द्वाड मुले आणि एक वर्गात अजिबात न बोललेली मुलगी व तिच्यात त्यांनी केलेले परिवर्तन पाहून सर्व शिक्षक आश्चर्यचकित कसे झाले, हे मुळातून ऐकण्यासारखे होते.

Ph. D. साठी प्रवेश मिळाला, पण संपूर्ण शिष्यवृत्ती केवळ युनिव्हर्सिटीच्या कुलगुरूंना पत्र लिहून कशी मिळवली व त्यानंतरचा त्यांचा बेस्ट टिचर हा प्रवास त्यांच्याच शब्दातून ऐकण्यासारखा आहे.

– – एका मुलाखत घेणाऱ्या निवेदिकेने तिला प्रश्न केला की, लोकांचा असा समज असतो ना की, तुम्ही सिनेमा जगात वावरणाऱ्या, घरी नोकर-चाकर असतील, परेश रावळ यांच्या पत्नी आहात, तर तुम्हाला काय वाटते? वगैरे…

त्यांनी उत्तर दिले, ‘I am typical middle class Indian woman and I am above all Indian mother and I am proud of it’. तिने मुलांच्या शिक्षणासाठी जे बदल करायचे आहेत, त्यासाठी सरकारकडे प्रस्ताव दिले आहेत आणि त्यावर सरकार विचार करेल असा विचार देखील बोलून दाखवला. ही सर्व मुलाखत तिने मराठी भाषेत बोलून दिली हे विशेष.

एक अभिनेत्री, मिस इंडिया, ते डॉक्टरेट, एक जागतिक दर्जाची शिक्षिका आणि मुलांच्यात रमणारी एक आई अशी सर्वांगसुंदर स्त्री असा फार फार सुंदर प्रवास करत स्वतःबरोबर इतरांच्या जीवनात आनंद फलवणाऱ्या या स्वरूपसुंदर शिक्षिकेस शतशः प्रणाम.

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुती – सुश्री मीनल केळकर

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. धनंजय देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ किसी राह में… किसी मोड पर…  ☆ डॉ. धनंजय देशपांडे ☆

हल्ली “रियुनियन” हा प्रकार (म्हणजे कार्यक्रम) होतात न – लहानपणीचे मित्र नंतर मोठे झाल्यावर एकमेकांचे पत्ते शोधून व्हाट्स ग्रुप करतात आणि नंतर कधीतरी ठरवून एक दिवस पिकनिकला जातात.

…. तर असाच एक ग्रुप पिकनिकवर येतो. मात्र यात एक थोडा बदल केलेला असतो की, प्रत्येकाने आपल्या जीवन साथीदाराला सोबत आणायचे.

सुरुवातीला याला काहीजण विरोध करतात. पण शेवटी हो ना हो ना करत करत सगळे तयार होतात आणि पिकनिक निघते.

शाळेतल्या त्यावेळच्या सर्वांच्या लाडक्या हेडमास्तर गुरुजींना चीफ गेस्ट म्हणून सोबत घेतलं जात.

*

वाटेत गप्पा गाणी जोक्स सुरु असतात. विशेषतः नवरा बायकोवरच्या जोक्सची संख्या जास्त असते. त्यातही खासकरून “बायका” विषयावर जास्त.

आणि शेवटी सगळेजण छान मूडमध्ये बुक केलेल्या रिजॉर्टवर पोचतात. बँगा वगैरे ठेवून झाल्यावर थोडं फ्रेश होऊन सगळेजण रिजॉर्टच्या त्या हॉलमध्ये जमतात. त्यावेळी हेडमास्तरांना भाषण करण्याची विनंती केली जाते.

ते म्हणतात, “आज मी भाषण करणार नाही पण तुमचा आग्रहच आहे तर इथे भिंतीवर एक बोर्ड आहे ते लक्षात आल्यावर वाटलं की एक गेम खेळूया”

सगळेजण एकदम खुश. “कसला गेम गुरुजी? ” विचारतात

“थांबा न एक मिनिट” असं म्हणून गुरुजी तिथल्या एका महिलेला उठवून समोर बोलावतात. आणि सांगतात की

“इथे बोर्डवर अशा तीस लोकांची नावे लिही, जे तुला आवडतात. ”

ती मग नावे लिहिते. त्यात सुरुवातीला आई वडील पती मुलं, इतर नातेवाईक मग शेजारी, ऑफिसातले सहकर्मचारी अशी यादी लिहिते.

गुरुजी तिला म्हणतात, “आता यातली अशी दहा नावे पुसून टाक जी फारशी आवडत नाहीत किंवा नसली तरी चालतील अशी”

ती मग ऑफिसातल्या दहा जणांची नावे पुसते.

गुरुजी आता सांगतात, “अजून दहा नावे पुसून टाक”

ती मग शेजारी लोकांची दहा लोकांची नावे पुसते.

गुरुजी : “आता शिल्लक दहा मधून अजून पाच पूस”

ती मग नातेवाईकाची पाच नावे पुसते.

आता शिल्लक राहतात तिचे आई, वडील, पती, आणि दोन मुले

गुरुजी : आता यातली २ नावे पूस

ती गोंधळते पण धीर करून स्वतःच्या आई वडिलांचे नाव पुसते

(आता हॉल मध्ये बसलेले सगळेच हळूहळू गंभीर होत जातात. कारण आता हा गेम राहिला नसून ती महिला जणू स्वतःचे मन समोर मांडत आहे असं लक्षात येत.)

गुरुजी : आता तीन नाव राहिली त्यातली दोन पुसुन टाक

ती थोड्या उदास मनाने दोन्ही मुलाची नावे पुसते.

**

शेवटी फक्त पतीचे नाव शिल्लक राहते. गुरुजी तिला हलकेच थोपटून शांत करतात.

हॉलमध्ये सन्नाटा.

शेवटी गुरुजी तिला विचारतात.

“आता सुरुवातीपासून तू जसे जसे नावे पुसत गेलीस त्यामागचा तुझा विचार सांग”

ती सांगू लागते, “सुरुवातीला मी ऑफिसातली नावे पुसली. कारण ते तर सतत बदलत असतात. नंतर मी शेजाऱ्याची नावे पुसली. कारण शेजारी सुद्धा आयुष्यभर तेच असतील असे नाही. तेही बदलत असतात किंवा आपण तरी घर बदलून दुसरीकडे जाऊ शकतो म्हणून ती पुसली.

नंतर नातेवाईकाची पुसली. कारण नात्याची असली तरी शेवटी ती लांबच असतात. कठीण प्रसंगी ते येतीलच असं नाही.

नंतर खूप धीर एकवटून आई वडिलांची नावे पुसली. कारण त्यांनी अतिशय छानपणे मला वाढवून कर्तव्य पार पाडलं आहे. समाधानी आहेत ते आणि कसलीच अपॆक्षा माझ्याकडून त्यांना नाही. सध्या दोघेही ऐशीच्या घरात आहेत. आज न उद्या त्यांची साथ सुटणार आहेच. म्हणून पुसली.

शेवटी मुलांची नावे मात्र काळजावर दगड ठेवून पुसली. कारण मुलं मोठी झाल्यावर त्यांना माझी गरज असेलच असे नाही किंवा कदाचित भविष्यात ते परदेशी सुद्धा जाऊ शकतात. त्यामुळे ती पुसली.

मात्र माझा पती शेवट्पर्यंत अगदी शेवटच्या श्वासापर्यंत सोबत राहणार आहे. याची मला खात्री आहे. कारण तसे आमचे एकमेकांचे सहजीवन आहे. आणि विशेष म्हणजे या तुमच्या शाळेचे ते माजी विद्यार्थी आहेत. मी नाहीय. पण तुम्ही सर्वानी आम्हालाही सामावून घेतले. त्याचाच आनंद जास्त आहे. ”

असं म्हणून ती थांबली. पूर्ण हॉल मध्ये एकदम शांतता पसरली. आणि अचानक गुरुजींच्या टाळ्यांचा आवाज झाला. त्यात इतरांनीही त्याच्या टाळ्यांचा कडकडाट मिसळला.

*

गुरुजीं म्हणाले, “जी बाब हिने सांगितली ती खरीच आहे. त्याचप्रमाणे ते सर्व इथल्या पुरुषांनाही लागू असणार. त्याच्याही लिस्टमध्ये शेवटचं नाव पत्नीचेच असणार, याची मला खात्री आहे”

असं म्हणून गुरुजींनी खिशातून मोबाईल काढून त्यातून एक गाणं निवडून क्लिक केलं….

*

किसी राह में, किसी मोड़ पर

कहीं चल न देना तू छोड़ कर

मेरे हमसफ़र, मेरे हमसफ़र

मेरे हमसफ़र, मेरे हमसफ़र

किसी हाल में, किसी बात पर

कहीं चल न देना तू छोड़ कर

मेरे हमसफ़र, मेरे हमसफ़र

*

डॉ. डीडी क्लास : मात्र आयुष्याच्या प्रवासात काही कारणाने या “हमसफर”चा हात सुटला, मार्ग वेगळे झाले तरी आजवर एकत्र असताना छान जगलेले काही क्षण आठवून पुढे जात राहावे, ना की कटू आठवणी सतत सोबत ठेवत स्वतःला त्रास करून घ्यावा. कारण न जाणो पुढच्या एखाद्या वळणावर वेगळ्या भूमिकेतून ती हमसफर व्यक्ती समोर आली तर छानसे हसून दोन शब्द बोलता आले तरी पुरे….. त्यावेळी “कसा आहेस ” किंवा “कशी आहेस” इतकं म्हणत एखादी मस्त कॉफी घ्यावी अन “मिलते है ब्रेक के बाद” म्हणावं!

© डॉ. धनंजय देशपांडे (dd)

(सायबर सिक्युरिटी तज्ञ, चित्रकार, लेखक, समुपदेशक, निवेदक)

मो न. ९४२२३०४३४४ 

1) Global Cyber Crime Helpline National Award winner

2) Digital Hero of the year National Award winner

3) HOD: Cyber Awareness Foundation, Maharashtra State

4) Mentor: Pune University (SPPU), CANADA and UK

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संदीप रामचंद्र सुंकले

 इंद्रधनुष्य 

☆ ।। श्री नारद उवाच ।। – नारद भक्ति सूत्रे — सूत्र २५ ☆ श्री संदीप रामचंद्र सुंकले ☆

।। श्री नारद उवाच ।। 

नारद भक्तीस्तोत्र २५.

सा तु कर्मज्ञानयोगेभ्योऽप्यधिकतरा ॥ २५ ॥

अर्थ : परमप्रेमा भक्ति कर्म, ज्ञान व योगापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.

विवेचन: मानवाच्या उद्धाराकरिता शास्त्रादिकातून जी साधने सांगितली जातात त्याचे अधिकारपरत्वे तीन विभाग पडतात. कर्म, ज्ञान व योग.

काही लोकांना कर्ममार्ग श्रेष्ठ वाटतो. येथे कर्म म्हणजे ज्याच्या त्याच्या वाट्याला आलेले विहित कर्म, अर्थात त्याने स्वीकारलेला व्यवसाय आणि भरणपोषण होण्यासाठी करावी लागणारी सर्व कर्तव्य कर्म.

जीवाचा जन्म झाला की तो तात्काळ कर्म बंधनात अडकतो. दूध पिणे, रडणे, थोडा मोठा झाल्यावर रांगणे, पुढे शिक्षण, नोकरी, प्रपंच इतर अनुषंगिक कर्मे त्याची पाठ काही सोडत नाहीत आणि हे चक्र त्या मनुष्याच्या मृत्यूपर्यंत अव्याहत चालू रहाते. गीतेमध्ये भगवंत देखील म्हणतात की मी एक क्षण जरी कर्म करायचे थांबवले तर सृष्टीवर हाहाकार माजेल, पण भगवंत करीत असलेले कर्म आणि सामान्य मनुष्य करीत असलेले कर्म यात मूलभूत फरक आहे. मनुष्य प्रत्येक कर्म आसक्तीने, फळाची अभिलाषा मनात ठेऊन कर्म करीत असतो, तर भगवंत हे कर्तव्य म्हणून कर्म करीत असतात. थोडक्यात सांगायचे तर भगवंत किंवा संत हे परमात्म्याशी तादात्म्य पावलेले असतात आणि त्याची इच्छा म्हणून कर्म करीत असतात, तर सामान्य मनुष्य देहबुद्धी ने प्रत्येक कर्म करीत असतो आणि प्रत्येक कर्माच्या फलाशेने आपापली देहबुद्धी कमी करण्याऐवजी वाढवत असतो, हे मनुष्याच्या ध्यानातच येत नाही. म्हणून समर्थ म्हणतात, “मनुष्य आपल्याला भौतिक लाभ मिळावा म्हणून अनेक व्रतवैकल्ये, कुळाचार पार पाडत असतो. पण इथे सुद्धा लक्ष फळाकडे असल्याने त्याचे चित्त स्थिर रहात नाही. ” श्री. चंद्रशेखर गोखले यांनी एका चारोळीत हे अगदी मार्मिकपणे मांडले आहे.

देवळांत जाऊन माणसं

दुकानात गेल्यासारखी वागतात

चार-आठ आणे ठेवून

काही न काही मागतात

या अशा सवयींमुळे मनुष्याला ना कर्म केल्याचा आनंद मिळतो ना कर्मफळाचा लाभ!! म्हणून समर्थ म्हणतात,

येथासांग रे कर्म तेंही घडेना।

घडे धर्म ते पुण्य गांठीं पडेना।

आपल्या धर्मशास्त्रात ईश्वरप्राप्तीचे विविध मार्गआहेत. सामान्य माणसासाठी भक्ती मार्ग सांगितला गेला आहे. आपण नऊ प्रकारे भक्ती

करून देवाची प्राप्ती करून घेऊ शकतो. यातील नामस्मरण सोडले तर प्रत्येक भक्तीला काही न काही कर्मकांड करावे लागते. कर्म म्हटले की काही ना काही नियम असतातच. पण, बरेच वेळेला नियम पाळण्याच्या अट्टाहासापायी मनुष्य त्या

कर्मामागील मर्म विसरतो. आपले कर्म ‘पूजा’ न होता, आपली पूजा हेच कर्म’ होते. प्रत्येक कर्माला धर्मशास्त्रात विशिष्ठ फळ सांगितले आहे. देश, काल, परिस्थिती (आर्थिक किंवा सामाजिक) सोडली तरी आपण केलेल्या कर्मांत काही ना काही न्यून राहते आणि अपेक्षित फळ आपल्याला प्राप्त होत नाही. पुण्याचा लाभ न होता फक्त दमछाक आणि पैशाचा व्यय मात्र नक्की होतो. जगाला आपण किती ‘धार्मिक’ आहोत. हे मात्र यामुळे दाखविता येते. पण मुख्य उद्देश ‘चित्तशुध्दी’ बाजूला राहतोे आणि आपली ‘देहबुध्दी’ मात्र वाढते. घरातील मंगल कार्यात एखादा अयाचित भिकारी आला तर यजमान त्याला विशेष ‘दया’ दाखवून घरातून हाकलून देत असल्याचे आपण बघितले असेल. खर तर नामस्मरणानी विनासायास भगवंत भेटतोे, पण सोप्या गोष्टी मनुष्याला करायला आवडत नाही आणि कर्ममार्ग आचरता येत नाही. अशा सर्व गोंधळात मनुष्याच्या हातून उपयुक्त असे काहीच घडत नाही.

आता हे वाचून कोणाच्या मनात येईल की कर्म करायचेच नाही का? तर सर्व संत सांगतात की सुरुवात काम्य कर्मांनीच करावी. पण जसजशी साधना वाढेल, समज वाढेल तसतसे मनुष्याने आपले कर्म भगवंतांस अर्पण करायला शिकावे आणि अंतिम ध्येय मात्र ‘कर्मसंन्यास’ हेच असावे. थोडक्यात संत ज्याप्रमाणे स्वतःला भगवंतांचे उपकरण समजतात तसे आपण भगवंताला संपूर्ण शरण जावे आणि त्याच्या इच्छेत आपली इच्छा मिसळून टाकावी, आपण भगवंताच्या हातातील बाहुले व्हावे.

जिहासा, जिज्ञासा, चिकित्सा, शोक, भय व अतृप्ती या चित्ताच्या सहजप्रेरणा आहेत. या जसजशा जागृत होतात, तसतशा इंद्रियांच्या व्यापारास उद्युक्त करतात. प्रेप्सा म्हणजे एखादी गोष्ट आपल्याला हवी असे वाटणे, तर कधी कशापासून तिटकारा वाटून त्यापासून दुःख होणे, ती जिहासा. काहीतरी नवे ज्ञान मिळावे ही ज्ञानलालसा म्हणजे जिज्ञासा. काही तरी करावे असे वाटणे म्हणजे चिकित्सा. अनिष्ट गोष्टींचा मनात होणारा खेद म्हणजे शोक, भविष्यातील संकटाबाबत वाटणारी कातरता म्हणजे भय. कितीही विषयसेवन केले तरी समाधान न होणे म्हणजे अतृप्ती होय. आपल्या देहइंद्रियांचे जे जे व्यापार होतात ते याच सहज प्रेरणेमुळे. कोणत्याही कामात शुद्धता नसेल, ते नीट केले नसेल तर ते पापकर्मच ठरते. जे नित्य कर्म पूर्ण श्रध्देने केले जाते ते यथासांग म्हणता येईल. दुर्दैवानं हा रीपुंच्या आधीन होऊन मनुष्याचे ना कर्म धड होते नामस्मरण. म्हणून अट्टाहासाने प्रत्येक कर्म करतेवेळी त्यास नामाची जोड द्यावी. प्रपंचात आणि परमार्थात दोन्हीकडे यातून लाभ होत असतो, असे सर्व संत सांगतात.

ज्ञानमार्ग हाही श्रेष्ठ असा वेद, उपनिषदे, सूत्रादी ग्रंथातून सांगितला आहे. विना ज्ञानाचा मोक्ष प्राप्त होतच नाही असा उपनिषदाचा सिद्धान्त आहे. ज्ञानमार्ग हा सामान्य मनुष्यासाठी कष्टदायक सांगितला जातो. कारण त्यात अनेक गोष्टी येतात. अनेक नीतीनियम पाळून ज्ञान प्राप्त केले तर त्यातून अभिमान वाढण्याची शक्यता जास्त असते, असे सर्व संत सांगतात.

योगयागविधी येणे नोहे सिद्धी।

वायाचि उपाधी दंभ धर्म।।१।।

(माउलींचा हरिपाठ)

संत ज्ञानेश्वर महाराज या अभंगात इतर साधनांचा निषेध करून भावभक्तीचे श्रेष्ठत्व व सत्संगतीची आवड प्रतिपादन करतात. श्री ज्ञानेश्वर माऊली यमनियमादी अष्टांग योग मार्गास नित्य नवा ‘अग्निप्रवेश’ असे म्हणतात.

यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही योगाची प्रमुख आठ अंगे होत. हे सर्व पाळणे सामान्य मनुष्याला शक्य होतेच असे नाही. अनेक वेळा आपले ध्यान लागले असे मनुष्याला वाटते, परंतु त्यास त्यावेळी झोप लागलेली असण्याची शक्यता जास्त असते. थोडक्यात हा मार्ग तज्ज्ञ गुरूंच्या हाताखाली शिकण्याचा आहे. सामान्य मनुष्यासाठी नक्कीच नाही. याग म्हणजे यज्ञ. यज्ञाचा खर्च सामान्य मनुष्याला न परवडणारा… , समजा पैसे गोळा केले तरी त्यातून विधी विधानाप्रमाणे यज्ञ पार पडेल याची शाश्वती नाही, यास मुख्य कारण म्हणजे सद्यस्थिती. सध्या एकूणच धर्मावरील विश्वास क्षीण झाला आहे आणि यज्ञ करण्यास लागणारी साधन सामग्री मिळणेही मुश्किल झाले आहे. यज्ञ याग करायचे कशासाठी.? तर काहीतरी मिळण्यासाठी…. अर्थात सिद्धीच्या प्राप्तीसाठी… पुण्य वाढून स्वर्ग प्राप्ती होण्यासाठी..

अनेक प्रकारच्या सिध्दी आहेत. परंतु यापैकी कोणतीही सिध्दी प्राप्त होऊन कधीही मोक्ष मिळत नसतो…. स्वर्गलोक प्राप्त झाला तरी पुण्य संपल्यावर इथेच जन्म घ्यावा लागतो, नरदेह प्राप्त करावा लागतो आणि त्यानंतर साधना करून मोक्ष प्राप्ती करून घ्यावी लागते, असे सर्व संत सांगतात. या योग यागाचा एक विपरीत परिणाम असा होतो की मी अमुक यज्ञ केले, मी योगी आहे असा अहंकार मनुष्याला होतो. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे महायोगी चांगदेव महाराज.

सध्याचा काळ दिखाऊपणाचा आहे. त्यामुळे देहाचा रंग गोरा करणारी औषधे कोणताही गुण न येताही मोठ्या प्रमाणात विकली जात आहेत. जसा आहे तसा न राहता, आहे त्यापेक्षा वेगळा (अधिक चांगला) दर्शवण्याचा प्रयत्न करणे, याला दंभ असे म्हणतात. भगवी कफनी घातली की लोकं त्या भगव्या वस्त्राला भुलतात. हा दंभ होय आणि तसे आचरण करणे हा दंभधर्म होय.

संत एकनाथ महाराज याचे वर्णन करतात.

पोटीं नाहीं परमार्थ । धरोनियां अर्थस्वार्थ । स्वयें म्हणविती हरिभक्त । या नांव निश्चित भजनदंभू ॥

(ए. भा. अध्याय २३. २३०)

आदरणीय महिपतिबाबा आपल्या भक्तलीलामृत ग्रंथात म्हणतात,

योगमार्ग बहुत कठीण। विरळा साधी लक्षांतून। भोळ्याभाळ्या सकळा कारण। नामचि पावन करितसे।।

जनसामान्यांसाठी नामजप हाच राजमार्ग सर्व संतांनी सांगितला आहे. समर्थ सुद्धा तेच सांगतात, “यथासांग रे कर्म तेही घडेना । घडे धर्म ते पुण्यगाठी पडेना ॥” (मनाचे श्लोक १००). जगात ईश्वरप्राप्तीचे अनेक मार्ग आहेत. अगदी सोप्या शब्दात सांगयचे झाले तर व्यक्ति तितक्या प्रकृती. जितकी माणसे तितके मार्ग. मागील शतकातील एक श्रेष्ठ संत श्रीरामकृष्ण परमहंस म्हणतात, “कलियुगात जीव अल्पायु असल्यामुळे आणि एकूणच काळ पूरक नसल्यामुळे अन्य मार्गांपेक्षा भक्तिमार्गच श्रेष्ठ आहे. ”

उत्तम भक्तांच्या लक्षणांत शुद्ध चित्त, शुद्ध भाव आणि आपपरभावाचा लोप ही प्रमुख लक्षणे सांगता येतील. पण सामान्य मनुष्यास ते तितके जमतेच असे नाही. त्यामुळे ना त्याला धड कर्म करता येते ना त्याला धर्म करता येतो, ना सर्वाविषयी भूतदया दाखविता येते. समर्थांनी व्यक्त केलेली ही खंत आहे. पण सर्वात सोपे, उपाधिरहीत असे नाम त्यास घेता येऊ शकते. म्हणून आपण सर्वांनी पुन्हा एकदा सश्रद्धेने नाम घेण्यास सुरुवात करू, अर्थात भक्तीमार्गच अधिक सुलभ म्हणगा येईल.

जय जय रघुवीर समर्थ 

नारद महाराज की जय!!!

 – भक्ती सूत्रे क्र. २५.

© श्री संदीप रामचंद्र सुंकले (दास चैतन्य)

थळ, अलिबाग. 

८३८००१९६७६

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ “खरे देवदास्य अंगिकारलेली लक्ष्मी…” ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

भारतरत्न श्रीमती एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी

खरे देवदास्य अंगिकारलेली लक्ष्मी!

ओम… शुक्लांबरधरंविष्णू शशिवर्णम चतुर्भुजं… 

कौसल्यासुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते

उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम…

– – – तिच्या मुखातून उमटलेले हे शब्द आधुनिक ध्वनिमुद्रण आणि ध्वनिप्रक्षेपण सुविधेच्या मत्कारामुळे देशभरातल्या सर्वसामान्य लोकांच्या घरा-घरांत घुमू लागले तेंव्हा पहाटवेळा रोमांचित होऊ लागल्या! याला यावर्षी उणीपुरी ३० वर्षे पूर्ण होताहेत.

पण गाण्याची ही काही तिची पहिलीच वेळ नव्हती. १६ सप्टेंबर १९१६ रोजी जन्मलेली ही कन्या कुंजम्मा… म्हणजे गोड मुलगी म्हणून संबोधली जायची. तिच्या नावातला पहिला इंग्रजी M तिच्या जन्मस्थळाचे मदुराईचे नाव मिरवतो. तर S म्हणजे ष्णमुखावदिवू अर्थात सहा मुखांनी सुशोभित कार्तिकेय. स्त्री असूनही पुरुष देवतेचे नाव धारण करणारी ही कुंजम्माची माता. वीणा वाद्य खूप उत्तमरीतीने वाजवणारी कलाकार. सुब्बुलक्ष्मी म्हणजे धनाची देवी. जन्माने देवदासी अर्थात देवाच्या सेवेत काया-वाचा-मन आणि नृत्यगीताच्या माध्यमातून समर्पित जीवन.

आई, शक्तीवेल नावाचा एक भाऊ आणि वदिवंबल नावाची एक बहीण असे चौघांचे कुटुंब मदुराईत हनुमन्तायार कोईल गल्लीत राहायचे. समाजाने गरीब महिलांवर लादलेलं हे देवदास्य पुढे औपचारिकरीत्या संपुष्टात आले असले तरी देवदासी महिलांचा उदरनिर्वाह आरंभी प्रामुख्याने गायन, वादन आणि नृत्यावरच चालत असे. एम. एस. यांना शालेय शिक्षण फारसे लाभले नाही. मात्र गाण्याचे शिक्षण मात्र सहजी मिळाले… एक नवी देवदासी तयार होत होती. वयाच्या दहाव्या वर्षी एम. एस. ने पहिले सार्वजनिक गायन सादर केले आणि काहीच वर्षांत तिची पहिली ध्वनिमुद्रिकासुद्धा निघाली! अर्थात देशाच्या इतर भागांत एम. एस. ची कीर्ती पोहोचायला आणखी काही वर्षांचा अवकाश होता.

गोष्ट १९३२ मधली आहे. कुंभकोणम मध्ये महामखम महोत्सव सुरु होता. के. सुब्र्हमण्यम नावाचे चित्रपट दिग्दर्शक मुख्य आयोजक होते. मुख्य गायकांना यायला काहीसा उशीर होत असल्याचे बघून एम. एस. च्या मातोश्रींनी आयोजकांना गळ घातली आणि बालिका एम. एस. पहिल्यांदा हजारो लोकांसमोर गायल्या…. त्यादिवशी त्यांना आणखी एकदा गाण्याची संधी मिळाली… मोठमोठे गायक उपस्थित होते त्या मंचावर. एम. एस. चे नाव झाले!

मदुराईमधील मंदिरांचा आणि तिथल्या श्रीमंत पुरुषांचा आश्रय सोडून एम. एस. आणि त्यांची आई मोठ्या संधीच्या शोधात चेन्नई (तत्कालीन मद्रास) शहरात आल्या. चौदा वर्षांच्या सुब्बुलक्ष्मी त्यांच्या अंगभूत गायनकौशल्यामुळे आणि सौंदर्यामुळे लवकरच लोकांच्या नजरेत भरल्या. तिथल्या एका मोठ्या संस्थेसाठी गायल्यामुळे तर त्यांना खूपच प्रसिद्धी मिळाली. आनंद विकटन नावाच्या एका मासिकाने त्यांची मुलाखत प्रसिद्ध करण्याचे ठरवले. मुलाखत घेतली टी. सिवदासन नावाच्या एका व्यक्तीने. त्या मासिकाचे हे जाहिरात प्रतिनिधी त्यावेळेच्या इंग्रज सरकारविरोधात क्रांतिकार्य करीत असत आणि त्यासाठी त्यांना तुरुंगावासही घडला होता. सिवदासन यांनी मुलाखतीतून एम. एस. च्या पूर्वायुष्यातही डोकावले..

के. सुब्र्हमण्यम यांनी १९३८ मध्ये सेवासदनम नावाच्या चित्रपटात एम. एस. यांना संधी दिली आणि तो चित्रपट यशस्वी झाला.. आता कुंजम्मा अभिनेत्री झाल्या होत्या. तोवर सिवदासन यांनी एम. एस. यांच्याशी संपर्क वाढवला होता. त्यांनी एम. एस. यांना आणखी एका चित्रपटात संधी मिळवून देण्यात हातभार लावला… ‘शंकुतलाई’ नावाचा हा चित्रपट सिवादसन यांच्याच कंपनीने काढला होता… हाही चित्रपट चालला आणि एम. एस. मद्रासमध्ये सुस्थापित होण्याच्या मार्गावर अग्रेसर झाल्या!

दरम्यान एम. एस. यांच्या आईने त्यांचा विवाह एका श्रीमंत व्यक्तीशी करण्याचे ठरवले…. देवदासीपणाला जणू त्या शरण जाऊ पाहत होत्या… मात्र एम. एस. यांनी यावेळी बंड पुकारले…. तत्कालीन समाजव्यवस्थेतील छुप्या महिषासुराला या आधुनिक लक्ष्मीने दिलेले हे जणू आव्हानच होते!

…. सुब्बुलक्ष्मी यांनी ठाम नकार दिला.. पण तरीही मातोश्रींनी आग्रह सुरूच ठेवल्याने त्या थेट सिवदासन यांच्या घरी रहायला गेल्या…. हे एक मोठे धाडस होते. दोघांच्या वयात बऱ्याच वर्षांचे अंतर होते. शिवाय सिवदासन विवाहितही होते.. त्यांना दोन कन्याही होत्या! पुढे सिवदासन च्या पत्नीचे निधन झाल्याने त्यांनी एम. एस. यांचेशी विवाहगाठ बांधली. आता एम. एस. एका प्रतिष्ठित माणसाच्या पत्नी झाल्याने देवदासीपणाचा शिक्का पुसला गेला. एम. एस. यांनी नारदाची भूमिका असणारा आणखी एक चित्रपट केला… त्यातही त्यांनी अभिनय आणि गाण्याची चमक दाखवली….

…… इथून पुढे एम. एस. यांचा मीरा होण्याकडे झालेला प्रवास विलक्षण ठरला! संत मीरा यांनी विषाचा प्याला केवळ भक्तीच्या जोरावर पचवला…. देवदासीपण, सामाजिक कुचंबणा, मनाविरुद्ध लग्न ठरवलं जाणं याला एम. एस. यांनी जोरदार विरोध केला…. आणि एका अर्थाने विषाच्या प्यालाच हाती घेतला….. ही मीरा बंडखोर निघाली… पण हिचे बंड स्वरांनी, भक्तीने पुरेपूर भरलेले होते… या स्वरांनी पुढे भक्तीसंगीताच्या जगतात प्रचंड इतिहास घडवला! मूळ दाक्षिणात्य भाषेत असलेल्या मीरा नावाच्या चित्रपटाच्या हिंदी आवृत्तीत एम. एस. मीरा बनल्या आणि पुढे जणू ख-याखु-या आयुष्यात त्या मीराच झाल्या! शास्त्रीय गायन करणा-या एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी पुढे प्रामुख्याने भजन, भक्तीसंगीत गायिका व्हायच्या होत्या हे विधिलिखित होते!

सिवदासन यांनी पुढे स्वत:चे मासिक काढले परंतु ते लवकरच कर्जबाजारी झाले. कर्ज फेडण्यात त्यांना त्यांची मोठी संपत्ती विकावी लागली आणि ते भाड्याच्या जागेत राहण्यास गेले. आर्थिक परिस्थिती नाजूक झाली. पण त्याचवेळी प्रत्यक्ष भगवान बालाजी व्यंकटेश त्यांच्या साहाय्याला धावले असे म्हणावे, अशी घटना घडली… आध्यात्मिक क्षेत्रातील काही ज्येष्ठ लोकांनी देवस्थानला सुब्बुलक्ष्मी यांच्यावर आलेल्या आर्थिक संकटाची कल्पना दिली. पण देवस्थान थेट आर्थिक मदत देऊ शकणार नव्हते. त्यावर एक उपाय अंमलात आणावे असे ठरले. भजनाची ध्वनिमुद्रिका काढायची, विकायची आणि त्याचे मोठे मानधन सुब्बुलक्ष्मी यांना द्यायचे!

… बालाजी देवस्थानचे अधिकारी एम. एस. यांना भेटायला त्यांच्या घरी पोहोचले. देवस्थानला आर्थिक मदत व्हावी, यासाठी भजन, श्लोक असलेली ध्वनिमुद्रिका काढायची आहे, असे त्यांनी सांगितले. भगवान बालाजींची एक प्रतिमा त्यांनी भेट म्हणून सुब्बुलक्ष्मी यांना दिली. सुब्बुलक्ष्मी यांचे वय आणि एवढे मोठे जबाबदारीचे काम करणे अवघड आहे, जमणार नाही असे शिवदासन यांनी सांगितले… पण सुब्बुलक्ष्मी यांनी ही देवसेवा विनाविलंब स्वीकारली… पण सुब्बुलक्ष्मी यांनी पैसे घेण्यास स्पष्ट नकारच दिला! त्यांची आर्थिक स्थिती बिकट असताना त्यांनी केवळ परमेश्वराचे काम म्हणून पैशांना नकार दिला! पण खूपच आग्रह झाल्यावर, देवाचा प्रसाद म्हणून, अगदीच नाईलाज म्हणून त्यांनी त्यातील अगदी मोजकी रक्कम स्वीकारली. त्यांच्या आवाजातील ध्वनिमुद्रिका ‘बालाजी पंचरत्नम’ खूप म्हणजे खूपच प्रसिद्ध झाली. त्यातून बालाजी देवस्थानला प्रचंड उत्पन्नही झाले. एम. एस. यांनी त्यांना मिळालेल्या मानधनाचा खूप मोठा भाग सेवाकार्यासाठी दान केला!

शास्त्रीय संगीत गायन ही त्यांची मूळची आवड आणि खासियत. मात्र कर्मधर्मसंयोगाने त्यांच्या गायनात भक्तीसंगीताचे प्रमाण अधिक राहिले… आणि त्यात त्या तल्लीनही होऊन गात. संसारिक समस्या, पूर्वायुष्य, पुरुषप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत होणारी मानसिक कुचंबणा या गदारोळात त्यांना स्वत:लाही भक्तीसंगीत मन:शांती देत गेलं असावं. सिवदासन यांच्या राजकीय कार्यातील संबंध आणि सी. राजगोपालाचारी या मोठ्या नेत्याच्या सहकार्यामुळे असेल पण एम. एस. पुढे राष्ट्रीय पातळीवर पोहोचल्या. महात्मा गांधी, पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरोजिनी नायडू यांच्याशी त्यांचा परिचय वाढला. वैष्णव जन तो आणि अशा अनेक भजनांच्या गायनामुळे एम. एस. म्हणजे सुंदर भक्तीसंगीत ही प्रतिमा अधिकाधिक ठळक होत गेली. त्यात त्यांची समरसता, चेह-यावरील सात्विक भाव, प्रभावी व्यक्तिमत्व आणि आवाजातील वेगळेपण यांमुळे त्यांची भजने लाखो घरांत अगदी पहाटेपासून ऐकली जाऊ लागली.

पुढे त्यांनी म्हणलेलं विष्णूसह्स्र्नाम आणि तत्सम धार्मिक मंत्र संपूर्ण देशात पोहोचले आणि गाजले. सलग चाळीस दिवस एम. एस. यांच्या घरी शास्त्रोक्त पद्धतीने विष्णू सहस्त्रनामाचा जप झाला… एम. एस. यांनी तो मन लावून ऐकला… आणि संपूर्ण तयारी झाल्यावरच त्यांनी ध्वनिमुद्रण केले. आज इतक्या वर्षांनंतरही जगात कुठे न कुठे तरी लाखो घरांत, मंदिरांत एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी भक्तीगीते, श्लोक ध्वनीमुद्रिकामधून गात असतात… त्यांचा धीरगंभीर आवाज पहाटवेळा पवित्र करीत जातात. जगभरातील हिंदू धार्मिक लोकांना ही भजने, स्तोत्रे, मंत्र पाठ झाली… पाहिजे तेंव्हा ऐकता येऊ लागली!

आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही एम. एस. गाजल्या. भारताच्या धार्मिक परंपरेच्या त्या जणू राजदूतच बनल्या. पद्मभूषण, संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, संगीत कलानिधी पुरस्कार, पद्मविभूषण पुरस्कार, संगीत कलाशिखामणी, कालिदास सन्मान सारखे पुरस्कार त्यांच्यापर्यंत चालत आले… पण सर्वांत संस्मरणीय ठरला तो भारतरत्न पुरस्कार. संगीत क्षेत्रातील व्यक्तीला दिला गेलेला पहिला पुरस्कार त्यांना प्रदान केला गेला!

एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांनी त्यांना भजन गायनातून मिळालेल्या पैशांचा खूप मोठा भाग धार्मिक संस्थांना दान केला. पती शिवदासन यांनी त्यांच्या कारकिर्दीला त्यांना हवे तसे वळण दिले… खरं तर कोणत्याही कलाकाराला कुणी त्याच्या कलेत हस्तक्षेप केलेला भावत नाही. पण यानिमित्ताने आपल्या स्वरांतून देवाची सेवा होते आहे, दान करता येईल एवढे पैसे मिळत आहेत आणि समाजाची सेवा करता येते आहे.. हे लक्षात घेऊन एम. एस. यांनी सर्व कष्ट उपसले.

देवाच्या नामस्मरणाने त्यांच्या संपूर्ण चरित्रात पावित्र्य आले. अन्यथा त्या केवळ एक गायिका आणि फार तर अभिनेत्री म्हणून आणि एक देवदासीकन्या म्हणून जगल्या असत्या! पण भगवंत पतितपावन आहेत.. हे सिद्ध झाले!

‘देवदासी ते देवाची स्वरदासी’ हा सुब्बुलक्ष्मी ऊर्फ कुंजम्मा यांचा प्रवास मोठा प्रेरणादायी ठरला… परमेश्वराचे नामचिंतन त्यांना घडले आणि ते स्वर आजही जिवंत आहेत.

– – नवरात्री निमित्ताने या लक्ष्मीचा हा प्रवास थोडक्यात मांडला.

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री जगदीश काबरे

 इंद्रधनुष्य 

☆ झपाटलेली माणसं… ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

काल एका ध्येयवेड्या परिवाराशी गाठ पडली. सामान्य स्थितीत असलेला माणूसही जर समाजाप्रती सजग असेल तर तो किती उत्तुंग झेप घेऊ शकतो याचे हा परिवार म्हणजे जितेजागते उदाहरण आहे. या परिवाराला गरिबीचा तिटकारा असला तरी गरिबांच्या विषयी मात्र त्यांचे हृदय करुणेने ओथंबलेले आहे, याचा प्रत्यय ते करत असलेले कार्य पाहून आला.

श्री छत्रपती शिवाजी महाराज बहुउद्देशीय संस्था, गौरगांव, ता. तासगाव संचलित माऊली बालाश्रम व वृध्दाश्रम ही एक सामाजिक बांधिलकीची, लोककल्याणकारी चळवळ आहे. माऊली बालाश्रम व वृध्दाश्रम हे नाव उच्चारले की, माऊलीच्या हस्तस्पर्शाची ऊब मनाला जाणवते. हा आश्रम म्हणजे फक्त एक दगडाच्या चीऱ्यांनी निर्माण होणारी इमारत नाही, तर समाजातील जखमी आत्म्यांना दिलासा देणारे ते एक जिवंत मंदिर होणार आहे. शिक्षण, आरोग्य, पुनर्वसन, व्यक्तिविकास आणि कौशल्यविकास या पाच भक्कम स्तंभांवर उभारलेले हे ध्येयविधान समाजातील उपेक्षित, वंचित आणि निराधार घटकांना नवजीवन देण्याची हमी देत आहे. महाराष्ट्रातील आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या मुलामुलींना सुरक्षित आश्रय, उत्तम शिक्षण आणि सर्व सुविधा उपलब्ध करून देणारी ही संस्था केवळ सेवाकार्यच करणारी नाही तर समाजाला दिलासा देणारे आश्वासन आहे. ऊसतोड कामगारांची लेकरं, निराधार व अनाथ बालकं, दिव्यांगांची लेकरं, एकल पालकांची मुलं – या सगळ्यांसाठी हा आश्रम म्हणजे काळोखातून उगवणाऱ्या प्रकाशाची किरणरेषा आहे.

जुगळाई मळा, गौरगांव येथे उभारण्यात येत असलेला हा आधुनिक निवासी आश्रम हे त्यांच्या कार्याचे ठोस प्रतिक आहे. इथे अनाथ, निराधार, दिव्यांग, ऊसतोड कामगारांची मुले, एकल पालकांची मुले अशा सर्व दुर्लक्षित गटातील बालकांना उबदार छत, उत्तम संस्कार आणि भविष्यासाठी आवश्यक शिक्षण देण्याचे ध्येय राबवले जाणार आहे. हा आधुनिक आश्रम त्यांच्या शिक्षणासाठी, व्यक्तिविकासासाठी, कौशल्यविकासासाठी आणि आरोग्यासाठी उभा राहणारा दिशादर्शक प्रकल्प ठरणार आहे. समाजात कोणताच आधार नसेल, कुटुंब नसेल, हातावर पोट असलेल्या पालकांची दारिद्र्याशी झुंज सुरू असेल तर अशा सर्व मुलांना हा आश्रम आईच्या मायेप्रमाणे कवेत घेणार आहे. केवळ मुलांचाच नाही, तर कुटुंबाच्या छायेशिवाय जगणाऱ्या वृद्धांसाठीही हा आश्रम एक आपलेपणाचा, समाधानाचा निवारा ठरणार आहे. ज्यांना कोणी आधार नाही, त्यांच्यासाठीही ही संस्था एक जिव्हाळ्याचे घर ठरणार आहे.

या उच्च ध्येयाला हृदयाशी कवटाळून झुंजार आणि प्रतिमा हे बहिण-भाऊ कामाला लागले आहेत. त्यांच्या डोळ्यांतली जिद्द, हृदयातली माया आणि समाजासाठीचा प्रखर विश्वास हे या कार्याचे खरे बळ आहे. आज अनेक जण समाजासाठी काहीच न करता फक्त तक्रारीच करत असातात. पण झुंजार आणि प्रतिमा यांनी मात्र कृतीचा मार्ग निवडला आहे. त्यांच्या हातून सुरू झालेल्या या कार्यात उद्याच्या सुदृढ समाजाचे स्वप्न आहे, मातीतल्या शेतकऱ्यांच्या अश्रूंना पुसण्याची ताकद आहे, आणि असंख्य जीवनांना नवसंजीवनी देण्याची उमेद आहे. या बहिण-भावाच्या अथक प्रयत्नांना आणि दूरदृष्टीला मनःपूर्वक सलाम. त्यांची ही वाटचाल केवळ समाजकार्यासाठी प्रेरणादायी नाही, तर प्रत्येकाला आपल्या क्षमतेनुसार योगदान देण्याची जाणीव करून देणारी आहे. म्हणूनच या समाजाचे आपण काही देणे लागतो असे समजणाऱ्या सजग व्यक्तींना मी आवाहन करत आहे की, त्यांनी या आश्रमाला सढळ हस्ते वस्तुरूपी वा रोख रकमेची देणगी देण्यासाठी पुढे यावे. (त्यांचा संपर्क क्रमांक :‪+91 9834018536) कारण त्यांचा हा प्रवास म्हणजे निराधारांच्या आशेचा, जिद्दीचा आणि सेवाभावाचा दीपस्तंभ ठरणारा आहे. समाजाच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यात ज्यांना कुठलाही आधार दिसत नव्हता, त्यांच्यासाठी हा आश्रम म्हणजे नवीन आयुष्याचे दरवाजे उघडणारा आहे. त्यांचे हे प्रयत्न काळाच्या ओघात महाराष्ट्रासाठी आणि देशासाठीही आदर्श ठरणार आहेत. त्यांच्या या उज्ज्वल कार्याला मनःपूर्वक सदिच्छा.

© श्री जगदीश काबरे

मो ९९२०१९७६८०

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈