Category: इन्द्रधनुष्य

श्री दिवाकर बुरसे

 इंद्रधनुष्य 

☆ ‘कोमल वाचा दे रे राम ’ ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆

आत्मसंस्कारातून राष्ट्रसंस्काराकडे समर्थांची गुणयाचना :

प्रस्तावना

प्रार्थनेचे स्वरूप आणि आशयव्याप्ती

समर्थ रामदासस्वामींची प्रस्तुत रचना ही पारंपरिक भक्तिपर प्रार्थनेच्या चौकटीत बसणारी असली, तरी तिचा आशय केवळ वैयक्तिक मोक्षाभिलाषेपुरता मर्यादित नाही. ही गुणयाचना आहे; आणि ती व्यक्तिमत्त्वविकास, लोकसंघटन आणि धर्मसंस्थापना यांचा सूचक आराखडा मांडते. प्रस्तुत लेखात या प्रार्थनेतील मागण्यांची तार्किक संगती, त्यांचे आध्यात्मिक व सामाजिक आशय, तसेच समर्थांच्या धर्म–राष्ट्रकार्याशी त्यांचे नाते यांचा विचार केला आहे.

वाणी आणि करणी : नैतिक अधिष्ठानाची संकल्पना

“कोमल वाचा” आणि “विमल करणी” या दोन संकल्पना समर्थांच्या नैतिक दृष्टिकोनाचा पाया दर्शवितात. वाणीतील कोमलता ही संवादक्षमतेचे, तर करणीतील विमलता ही आचरणशुद्धीचे प्रतीक आहे. संतपरंपरेत वाणीचे महत्त्व अधोरेखित झालेले असले, तरी समर्थ येथे वाणी–करणी सुसंगतीवर विशेष भर देतात.

यातून एक मूलभूत तत्त्व स्पष्ट होते : _नैतिक विश्वसनीयता हीच नेतृत्वाची पूर्वअट आहे_.

प्रसंगावधान आणि ‘धूर्त कळा’ : संताची व्यवहारदृष्टी

“प्रसंग ओळखी” आणि “धूर्त कळा” ही मागणी विशेष लक्षणीय आहे. संतस्वभाव आणि राजकीय व्यवहारदृष्टी यांचा समन्वय येथे दिसतो. ‘धूर्त’ हा शब्द येथे नकारात्मक अर्थाने नसून, परिस्थितीचे अचूक मूल्यमापन करून यथायोग्य कृती करण्याची चातुर्यदृष्टी दर्शवितो.

शिवकालीन अस्थैर्य, सामाजिक विघटन आणि परकीय सत्तेच्या पार्श्वभूमीवर धर्मसंरक्षणासाठी ही व्यवहारबुद्धी आवश्यक होती. समर्थांच्या दासबोधातील उपदेशांमध्येही ही व्यावहारिकता जागोजागी स्पष्ट दिसते.

हितकारकता, बहुजन मैत्री आणि लोकाभिमुख साधना

“हितकारक”, “जनसुखकारक” आणि “बहुजन मैत्री” या मागण्या समर्थांच्या सामाजिक जाणीवेचे द्योतक आहेत. साधना ही समाजविरहित नसून समाजाभिमुख असावी, ही त्यांची भूमिका होती.

समर्थांनी उभारलेली मारुती मंदिरे, मठसंस्था आणि व्यायामप्रणाली या धार्मिक संस्थांइतक्याच सामाजिक संघटनकेंद्रे होत्या. व्यक्तीची नैतिक व शारीरिक उभारणी ही राष्ट्रधर्माच्या पुन:स्थापनेसाठी आवश्यक असल्याचे समर्थ मानतात.

 विद्या, उदासीनता आणि नम्रतेचे तत्त्वज्ञान

“विद्या वैभव” आणि त्यासोबत “उदासीनता” यांची संयुक्त मागणी ही संतुलित दृष्टी दर्शवते. विद्या प्राप्त झाली तरी तिचा अहंकार नको; वैभव आले तरी आसक्ती नको.

“मागो नेणे दे” ही ओळ मानवी मर्यादेची जाणीव व्यक्त करते. ईश्वरनिष्ठा आणि नम्रता या समर्थांच्या आध्यात्मिकतेच्या मूलभूत अटी आहेत.

कला, शब्दसामर्थ्य आणि सावधता : जनजागृतीची साधने

संगीत, गायन, प्रबंध, कथा, शब्दमनोहरता, या सर्व मागण्या समर्थांच्या कार्यपद्धतीशी संबंधित आहेत. कीर्तनाच्या माध्यमातून त्यांनी जनजागृती साधली.

“सावधपणा” आणि “बहुत पाठांतर” या मागण्या आत्मशिस्त व अध्ययनशीलता दर्शवितात. समर्थांची साधना भावनावादी नसून अभ्यासपूर्ण व शिस्तबद्ध आहे.

अभेद भक्ती ते ब्रह्मानुभव : साधनेची अंतर्मुख परिणती

प्रार्थनेच्या उत्तरार्धात मागण्या अधिक सूक्ष्म होत जातात. “अभेद भक्ती”, “आत्मनिवेदन”, “तद्रूपता”, “ब्रह्म अनुभव”.

येथे साधनेचा क्रम स्पष्ट दिसतो :

भक्ती → आत्मसमर्पण → अहंनिवृत्ती → ब्रह्मानुभव.

“मजवीण तू मज दे” ही ओळ अद्वैतानुभूतीचे संकेत देते. ही व्यक्तिनिष्ठ अध्यात्मिकता असली, तरी तिचा परिणाम समाजाभिमुख कर्तृत्वात होतो.

गुणयाचनेतील तार्किक संगती

ही प्रार्थना विस्कळीत मागण्यांचा संच नाही. तिची अंतर्गत रचना क्रमबद्ध आहे :

नैतिकता → व्यवहारदृष्टी → सामाजभान → वैराग्य → सांस्कृतिक साधने → भक्ती → अद्वैतानुभव.

हा क्रम व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासाचा आराखडा सूचित करतो.

समर्थांचे धर्म–राष्ट्रकार्य : गुणांचे कार्यरूप

समर्थांनी प्रत्यक्ष कार्यातून या संपादित गुणांचे प्रकटीकरण केले. छ. शिवाजी महाराजांना दिलेले आध्यात्मिक अधिष्ठान, संघटनप्रवण उपदेश, ‘दासबोधा’तील व्यवहारमार्गदर्शन आणि ‘मनाचे श्लोकां’तील आत्मशिस्त — हे सर्व या गुणयाचनेचे कार्यरूप आहे.

त्यांच्या दृष्टीने धर्म म्हणजे केवळ उपासना नव्हे; तो समाजनियमन, नैतिकता आणि राष्ट्रस्वातंत्र्याचा मूल्याधार आहे.

समारोप:

समर्थ रामदासांची ही गुणयाचना ही संतपरंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण रचना आहे. ती वैयक्तिक मोक्षाभिलाषा आणि सामाजिक दायित्व यांचा समन्वय साधते.

“कोमल वाचा” पासून “मजवीण तू मज दे” पर्यंतचा प्रवास हा व्यक्तीच्या बाह्य शुद्धीपासून अंतर्मुख अद्वैतानुभवापर्यंत आणि तेथून समाजाभिमुख कर्तृत्वापर्यंत जाणारा आहे.

म्हणूनच ही प्रार्थना केवळ भक्तिसाहित्याचा भाग न राहता, राष्ट्रधर्माच्या तात्त्विक अधिष्ठानाचे विधान ठरते.

॥ जय जय रघुवीर समर्थ ॥

(समर्थांनी रामाकडे केलेली गुणयाचना)

*

कोमल वाचा दे रे राम, विमल करणी दे रे राम ।

प्रसंग ओळखी दे रे राम, धूर्त कळा मज दे रे राम ॥ १ ॥

*
हितकारक दे रे राम, जन सुख कारक दे रे राम ।

अंतर पारखी दे रे राम, बहुजन मैत्री दे रे राम ॥ २॥

*

विद्या वैभव दे रे राम, उदासीनता दे रे राम ।

मागो नेणे दे रे राम, मज न कळे ते दे रे राम ॥ ३॥

*

तुझी आवडी दे रे राम, दास म्हणे मज दे रे राम ।

संगित गायन दे रे राम, अलाप गोडी दे रे राम॥ ४ ॥

*

धात माता दे रे राम, अनेक घाटी दे रे राम।

रसाळ मुद्रा दे रे राम, जाड कथा मज दे रे राम ॥ ५॥

*

दस्तक टाळी मज दे रे राम, नृत्य कला मज दे रे राम।

प्रबंध सरळी दे रे राम, शब्द मनोहर दे रे राम ॥ ६ ॥

*

सावध पण मज दे रे राम, बहुत पाठांतर दे रे राम।

दास म्हणे रे सद्गुण धाम, उत्तम गुण मज दे रे राम ॥ ७ ॥

*

पावन भिक्षा दे रे राम, दीनदयाळा दे रे राम।

अभेद भक्ती दे रे राम, आत्म निवेदन दे रे राम ॥ ८ ॥

*

तद्रुपता मज दे रे राम, अर्थारोहण दे रे राम ।

सज्जन संगती दे रे राम, अलिप्त पण मज दे रे राम ॥ ९ ॥

*

ब्रह्मानुभव दे रे राम, अनन्य सेवा दे रे राम ।

मजविण तू मज दे रे राम, दास म्हणे मज दे रे राम॥ १० ॥

*

– – समर्थ रामदासस्वामी

🙏🏻

© श्री दिवाकर बुरसे

पुणे

संपर्कः ९२८४३००१२५, ९५५२६२९२४५

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री अमोल केळकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ पाण्याची expiry date! – – –  लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री अमोल केळकर ☆

तुम्हाला पाण्याची मुदतीची तारीख माहित आहे का?

… काही लोक फक्त एक दिवसाचे पाणी फेकून देतात…

… काही जण आठवडाभर साठवलेले पाणी पितात…

… तरीही, हजारो वर्षे जमिनीखाली राहिलेले पाणी आपण सर्वात शुद्ध आणि सुरक्षित मानतो!

– – – – तर मग, पाण्याची खरी मुदतची तारीख काय आहे?

… जर तुम्हाला या प्रश्नाचे उत्तर समजले, तर पाण्याबद्दलचा तुमचा संपूर्ण दृष्टिकोन बदलू शकतो.

बऱ्याचदा, आपण आपल्या सोयीनुसार आणि मानसिकतेनुसार पाण्याला एक “मुदतची तारीख” देतो. परंतु, प्रत्यक्षात अशा गृहितकांना कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही. आपल्या सभोवतालच्या या मनोरंजक परिस्थितींचे निरीक्षण करा:

शहरांमध्ये.. जिथे महानगरपालिकेचा पाणीपुरवठा दररोज होतो, तिथे लोक अनेकदा कालचे पाणी शिळे झाले आहे असे समजून फेकून देतात.

(त्यांच्या मते, मुदतची तारीख फक्त १ दिवसाची असते.)

ज्या भागांमध्ये साप्ताहिक पाणीपुरवठा होतो.. तेच पाणी दोन ते आठ दिवस कोणताही विचार न करता साठवले जाते आणि वापरले जाते.

(त्यांच्या मते, मुदत संपण्याची तारीख २ ते ८ दिवसांची असते.)

लग्नसमारंभात आणि सामाजिक कार्यक्रमांमध्ये.. पाण्याची नवीन बाटली उघडल्याबरोबर, आधी उघडलेली बाटली अनेकदा दुर्लक्षित केली जाते, सोडून दिली जाते किंवा फेकून दिली जाते.

(त्यांच्या मते, मुदत संपण्याची तारीख फक्त काही मिनिटे किंवा तासांची असते.)

पण सत्य वेगळेच आहे…

वाळवंटात, प्रवासादरम्यान, पाण्याचा पुढचा स्रोत मिळेपर्यंत पाण्याचा प्रत्येक थेंब मौल्यवान आणि “ताजा” राहतो.

(मुदत संपण्याची तारीख: पाण्याचा दुसरा स्रोत उपलब्ध होईपर्यंत.)

निसर्गात, धरणे आणि जलाशयांमध्ये साठवलेले पाणी पुढच्या पावसाळ्यापर्यंत वापरले जाते आणि दुष्काळात ते दोन-तीन वर्षे समुदायांना पुरते.

(मुदत संपण्याची तारीख: अनेक वर्षे.)

बोअरवेल आणि जलस्तरांमध्ये – – आपण ५० ते ५०० फूट खोल पाण्यातून जे पाणी काढतो, ते शेकडो किंवा हजारो वर्षांपासून जमिनीखाली साठवलेले असू शकते. तरीही आपण त्याला पिण्याच्या पाण्याचा एक सर्वात सुरक्षित आणि आरोग्यदायी स्रोत मानतो.

(मुदत: शेकडो किंवा हजारो वर्षे—कदाचित कधीच नाही.)

– – चिंतन करण्यासारखा एक विचार

वास्तविक पाहता, पाण्याला स्वतःची अशी कोणतीही मुदत नसते. त्याची उपयोगिता केवळ काळाच्या ओघावर नाही, तर त्याची स्वच्छता, साठवणुकीची परिस्थिती आणि उपलब्धता यावर अवलंबून असते.

जेव्हा पाणी मुबलक प्रमाणात असते, तेव्हा आपण त्याला ‘जुने’ किंवा ‘शिळे’ म्हणतो. जेव्हा टंचाई निर्माण होते, तेव्हा तेच पाणी अमृतासारखे मौल्यवान बनते.

म्हणून, आपण जबाबदारीने पाण्याचा वापर करूया आणि प्रत्येक थेंब जपून वापरूया. नाहीतर, पृथ्वीवरील पाणी संपण्यापूर्वीच, आपल्या निष्काळजीपणामुळे आपल्याला तहानलेल्या अवस्थेत राहावे लागेल.

एक विनम्र विनंती

… हा केवळ एक संदेश नाही—हे आपल्या भविष्याचे रक्षण करण्याचे आवाहन आहे.

पाण्याच्या मूल्याबद्दल जागरूकता पसरवण्यासाठी कृपया हा संदेश तुमच्या कुटुंबासोबत, मित्रांसोबत आणि समाजात शेअर करा.

… पाणी म्हणजे जीवन.

… पाणी असेल तरच आपल्यासाठी उद्या असेल.

निरोगी राहा. सुरक्षित राहा. पाणी वाचवा.

लेखक : अज्ञात 

प्रस्तुति : श्री अमोल केळकर 

बेलापूर, नवी मुंबई, मो ९८१९८३०७७९

poetrymazi.blogspot.in, kelkaramol.blogspot.com

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ डोपामिन ट्रॅप (The Dopamine Trap) भाग – २ – लेखक : डॉ. एन. जी. उकडगावकर ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

(ज्या मेंदूला एकेकाळी शिकवायला आवडायचे, त्याला आता टाळ्यांचे व्यसन लागले होते.

श्रीमंत उद्योगपती त्याला निधी पुरवत होते, राजकारणी त्याचा प्रभाव शोधत होते आणि मीडिया त्याची पूजा करत होता.) 

इथून पुढे – – 

त्याला शिक्षणाचे नाही, तर शिक्षणातून निर्माण झालेल्या प्रसिद्धीचे व्यसन लागले होते.

एका सकाळी दोन्ही माणसांना एकाच आवाजाने जाग आली—दरवाजावर पडलेली जोरात थाप.

अंमलबजावणी अधिकाऱ्यांनी (Enforcement Officers) विक्रमच्या महालात आणि समीरच्या कॉर्पोरेट मुख्यालयात एकाच वेळी प्रवेश केला.

टीव्ही चॅनेल्सवर ओरडून सांगितले जात होते, “मोठे छापे”, “काळा पैसा” आणि “फसवणुकीचे जाळे उघड. “

लपवलेले लॉकर्स समोर आले, रोख रकमेचे डोंगर दिसू लागले आणि सर्वत्र गुन्हेगारीची कागदपत्रे बाहेर आली.

रोहनने मऊ आवाजात विचारले, “त्यांना पकडले जाण्याची भीती वाटली नाही का?”

डॉ. देशमुख दुःखाने हसले.

“व्यसन भविष्यातील परिणामांचा विचार करण्याची क्षमता दाबून टाकते. जेव्हा डोपामिनची लालसा जुनी (Chronic) होते, तेव्हा मेंदू भविष्यातील परिणामांपेक्षा तात्कालिक बक्षिसाला जास्त महत्त्व देऊ लागतो. म्हणूनच व्यसनी लोक शेवटी करिअर, कुटुंबे, प्रतिष्ठा आणि काहीवेळा संपूर्ण देश उद्ध्वस्त करतात. “

काही महिन्यांनंतर विक्रम तुरुंगात एकटाच बसला होता. तिथे कोणतेही टीव्ही कॅमेरे नव्हते, राजकारणी नव्हते, अनुयायी नव्हते आणि हार नव्हते, फक्त शांतता होती.

तब्बल वर्षांनंतर त्याच्या मेंदूला ‘विथड्रॉल’चा (Withdrawal) सामना करावा लागत होता—सत्तेचा विथड्रॉल, प्रसिद्धीचा विथड्रॉल आणि विलासितेचा विथड्रॉल.

त्याच्या मनामध्ये जुन्या आठवणी पुन्हा ताज्या झाल्या—त्याचे गरीब गाव, त्याच्या वडिलांचे बलिदान आणि त्याचे सुरुवातीचे आदर्श.

त्याच्या डोळ्यातून हळूहळू अश्रू वाहू लागले.

दुसऱ्या एका कैद्याने उपहासाने विचारले, “कलेक्टर साहेब, कुठे गेली तुमची सत्ता?”

विक्रमने खाली पाहिले.

एक भयानक सत्य त्याच्या मनात अचानक प्रकाशून गेले—त्याने सत्तेवर कधीच नियंत्रण ठेवले नव्हते, तर सत्तेनेच त्याला नियंत्रित केले होते.

बाहेरचा पाऊस थांबला होता. रोहन बराच वेळ शांत राहिला. शेवटी त्याने विचारले, “समाज हे व्यसन थांबवू शकतो का?”

डॉ. देशमुख हळूहळू एका मोठ्या लाकडी कपाटाकडे गेले आणि त्यांनी एक निळी फाईल काढली, ज्यावर शीर्षक होते:

ब्रेन जिम्नॅशियम प्रोजेक्ट (Brain Gymnasium Project)

रोहनने कुतूहलाने त्या फाईलकडे पाहिले.

“हे काय आहे?”

वृद्ध न्यूरोलॉजिस्ट हलकेच हसले.

“हे, ” ते मऊ स्वरात म्हणाले, “येणाऱ्या महामारीपासून मानवता स्वतःचे रक्षण करू शकणाऱ्या मोजक्या मार्गांपैकी एक असू शकते. “

ते पुन्हा खाली बसले आणि बोलू लागले.

“शताब्द्यांपासून आपण शरीरासाठी व्यायामशाळा (Gymnasiums) बांधल्या. आपण स्नायू मजबूत केले, स्टॅमिना वाढवला आणि शारीरिक सहनशक्ती विकसित केली, परंतु आपण लोभ, फेरफार (Manipulation), भावनिक आवेग, अहंकार आणि विनाशकारी लालसेविरुद्ध मेंदूला मजबूत करण्यासाठी कधीही यंत्रणा तयार केली नाही. “

रोहन शांतपणे ऐकत होता.

डॉ. देशमुखांनी फाईल उघडली. आत मेंदूचे नकाशे आणि आकृत्या होत्या.

“समस्या ही आहे, ” ते म्हणाले, “की मानवी संस्कृती बौद्धिकदृष्ट्या प्रगत झाली आहे, परंतु भावनिकदृष्ट्या अप्रशिक्षित राहिली आहे. आपण मुलांना स्पर्धा कशी करावी, कसे यशस्वी व्हावे, कसे कमवावे, परीक्षांवर कसे वर्चस्व गाजवावे आणि कसे प्रसिद्ध व्हावे हे शिकवतो, परंतु आपण त्यांना इच्छेवर नियंत्रण कसे ठेवावे, अपयश कसे सहन करावे, प्रलोभनांचा प्रतिकार कसा करावा, डोपामिन-प्रेरित आवेगांवर कसे नियंत्रण ठेवावे आणि यशानंतरही मानसिकदृष्ट्या स्थिर कसे राहावे हे कधीच शिकवत नाही. “

त्यांनी मेंदूच्या आकृतीकडे बोट दाखवले.

“प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स ही मेंदूची ‘नैतिक ब्रेक सिस्टीम’ आहे, तर लिंबिक रिवॉर्ड सर्किट्स हे ‘अ‍ॅक्सिलेटर’ आहेत. अनेक यशस्वी लोकांमध्ये अ‍ॅक्सिलेटर खूप शक्तिशाली होतो, तर ब्रेक सिस्टीम कमकुवत राहते आणि हा असमतोल धोकादायक व्यक्तिमत्त्वे निर्माण करतो. “

रोहनने शांतपणे विचारले, “आणि ‘ब्रेन जिम्नॅशियम’ हे दुरुस्त करते?”

“हो, ” डॉक्टरांनी उत्तर दिले. “तीच तर मूळ कल्पना आहे. “

ते हळूहळू पुढे सांगू लागले.

“जरा विचार कर, जर शाळा, महाविद्यालये, प्रशासकीय अकादमी, राजकीय संस्था, कॉर्पोरेट संस्था आणि अगदी कोचिंग इन्स्टिट्यूट्समध्येही संरचित न्यूरोकोग्निटिव्ह (Neurocognitive) प्रशिक्षण सुरू केले—कोणतीही धार्मिक प्रवचने किंवा नैतिक पोलिसांसारखी जबरदस्ती नाही, तर पूर्णपणे वैज्ञानिक मेंदूचे प्रशिक्षण. “

रोहनचे डोळे कुतूहलाने बारीक झाले.

“कोणत्या प्रकारचे प्रशिक्षण?”

डॉ. देशमुखांनी शांतपणे उत्तर दिले.

“‘ब्रेन जिम्नॅशियम’मध्ये आवेग-नियंत्रण व्यायाम (Impulse-control exercises), विलंबित समाधान प्रशिक्षण (Delayed gratification training), सजगता कन्डिशनिंग (Mindfulness conditioning), सहानुभूती वाढवणारे मॉड्यूल्स, नैतिक संघर्षाचे सिम्युलेशन, भावनिक लवचिकता व्यायाम, आत्म-जागरूकता देखरेख, डिजिटल व्यसन नियमन आणि वर्तनात्मक न्यूरोसायन्सद्वारे संज्ञानात्मक पुनर्रचना यांचा समावेश असेल. ध्येय साधे असेल—प्रलोभनाने मेंदूला हायजॅक करण्यापूर्वी मेंदूला मजबूत करणे. “

रोहन विचारमग्न झाला.

“म्हणजे ब्रेन जिम्नॅशियम लसीकरणासारखं (Vaccination) काम करेल?”

वृद्ध न्यूरोलॉजिस्ट हसले.

“अगदी बरोबर. प्रत्येक संसर्ग पूर्णपणे रोखता येत नाही, परंतु प्रतिकारशक्ती नक्कीच वाढवता येते. “

ते पुढे म्हणाले.

“जेव्हा वारंवार संज्ञानात्मक (Cognitive) प्रशिक्षण फ्रंटल लोब सर्किट्सना मजबूत करते, तेव्हा व्यक्तींमध्ये आवेगांवर उत्तम नियंत्रण, सुधारित भावनिक नियमन, सक्तीची लालसा कमी होणे, मजबूत नैतिक निर्णयक्षमता आणि सामाजिक फेरफारांविरुद्ध जास्त प्रतिकारशक्ती विकसित होते. न्यूरोप्लास्टिसिटी (Neuroplasticity) स्वतः या शक्यतांना पाठिंबा देते, कारण मेंदूला प्रशिक्षित केले जाऊ शकते. “

खोलीत शांतता पसरली होती.

आता फक्त घड्याळाचा टिक-टिक आवाज ऐकू येत होता.

डॉ. देशमुख आपल्या खुर्चीवर मागे टेकले.

“आजचा समाज अति-उद्दीपनाचा (Hyperstimulation) उत्सव साजरा करतो. सोशल मीडिया सतत डोपामिनचे इंजेक्शन देत असतो, न्यूज चॅनेल्स केवळ प्रसिद्धीला मोठे करतात, राजकीय व्यवस्था फेरफार करणाऱ्यांना बक्षीस देते, कॉर्पोरेट व्यवस्था आक्रमकतेला प्रोत्साहन देते आणि शैक्षणिक व्यवस्था भावनिक परिपक्वतेशिवाय केवळ कामगिरीला (Performance) महत्त्व देते. “

त्यांनी एक मोठा श्वास घेतला.

“आपण भावनिकदृष्ट्या कमकुवत नियंत्रण यंत्रणा असलेले, बौद्धिकदृष्ट्या शक्तिशाली मेंदू तयार करत आहोत. “

रोहनने हळूच टीव्ही स्क्रीनकडे पाहिले ज्यावर अजूनही भ्रष्टाचार आणि घोटाळ्याच्या ठळक बातम्या फ्लॅश होत होत्या.

“तर मग या अटक झालेल्या घटना वेगवेगळ्या किंवा वेगळ्या स्वरूपाच्या नाहीत?”

“नाही, ” डॉक्टरांनी शांतपणे उत्तर दिले. “ही लक्षणे आहेत, एका अति-उद्दीपित संस्कृतीची (Overstimulated civilization) लक्षणे. “

त्यांनी आपली वही उघडली आणि तीन शब्द लिहिले:

पैसा, सत्ता, प्रसिद्धी.

त्यानंतर त्यांनी खाली लिहिले:

डोपामिन.

काही क्षणांनंतर त्यांनी आणखी एक ओळ जोडली:

ब्रेन जिम्नॅशियम — प्रलोभनाचे व्यसन बनण्यापूर्वी मेंदूला मजबूत करणे.

रोहन त्या वाक्याकडे शांतपणे पाहत राहिला.

वृद्ध न्यूरोलॉजिस्ट कमी आवाजात बोलले.

“संस्कृती हुशारीच्या अभावामुळे कोसळत नाही, तर हुशारी जेव्हा लालसेची गुलाम बनते तेव्हा कोसळते. “

त्यांनी वही हळूवारपणे बंद केली.

“आणि सर्वात धोकादायक व्यसने ती असतात, ” ते म्हणाले, “ज्यांचा समाज ते वाढत असताना कौतुक करत असतो. “

– समाप्त –

लेखक : डॉ. एन जी उकडगावकर, न्यूरोलॉजिस्ट 

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

श्री सुनील देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “सचोटी आणि नि:स्पृहता म्हणजे..” – लेखक : संजीव ☆ प्रस्तुती – श्री सुनील देशपांडे ☆

महाराष्ट्राचे माजी अर्थ आणि उद्योगमंत्री, पुण्याचे पहिले आयुक्त सदाशिव गोविंद बर्वे उर्फ स_गो_बर्वे.

जन्म. २७ एप्रिल १९१४ सातारा जिल्ह्यातल्या तासगांव येथे.

स. गो. बर्वे यांचे वडील उपजिल्हाधिकारी आणि नंतर सांगली संस्थानाचे दिवाण होते. बर्वे यांचे शालेय शिक्षण न्यू इंग्लिश स्कूल पुणे आणि नंतर अर्थशास्त्राचे शिक्षण फर्गसन महाविद्यालयात झाले. उच्च शिक्षणासाठी ते केम्ब्रिजला गेले आणि तेथून ट्रायपॉस म्हणजे बी ए, अर्थशास्त्र आणि आय. सी. एस. या तीनही परीक्षा उत्तीर्ण झाले.

१९३६ साली भारतात परत येउन अहमदाबाद इथं उपजिल्हाधिकारी म्हणून सनदी सेवेत रुजू झाले. १५ ऑगस्ट १९४७ ला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हा पुण्याचे जिल्हाधिकारी म्हणून त्यांनी ध्वजारोहण केले. पुणे मनपा अस्तित्वात आल्यावर सुरुवातीची तीन वर्षे त्यांनी आयुक्त म्हणून काम पाहिले. आज ज्याच्याबद्दल फक्त हळहळ वाटते तो जंगली महाराज रस्ता याच काळातला! त्यांनी पुण्याभोवती रिंग रेल ची कल्पना मांडली पण राजकीय इच्छाशक्तीअभावी ती पूर्ण झाली नाही.

पूर्ण झालेल्या योजनांमध्ये पर्वती आणि हडपसर औद्योगिक वसाहती, संभाजी, पेशवे, शाहू उद्याने, संभाजी पूल व धार्मिक स्थळे हलवून कांही रस्ते रुंद करणे इ. कामे झाली. १९५३ मध्ये पंतप्रधानांनी फरीदाबाद शहराची नव्याने नियोजन करून उभारणी करण्याचे काम त्यांच्यावर सोपवले. नंतर चिंतामणराव देशमुख यांनी त्यांना अर्थखात्याच्या कामासाठी बोलावून घेतले. या काळात आंतरराज्य विक्रीकर कायदा, खासगी विमा कंपन्यांचे LIC मध्ये विलीनीकरण झाले. पुढे १९५७ मध्ये ते PWD चे सचिव झाले.

या काळात कोयना धरण बांधायला जागतिक बँकेकडून कर्ज घेण्यासाठी अर्थखात्याचे प्रतिनिधी म्हणून ते अमेरिकेला गेले, कोयना धरणासाठी त्यांनी अडीच कोटी डॉलर्सचे कर्ज मंजूर करून घेतले. प्रशासकीय काम करत असताना राज्यसरकारच्या शासन सुधारणा समितीवर काम करण्याची संधी मिळाली. त्यावेळी त्यांनी सत्ताधारी कॉंग्रेसवर सप्रमाण टीका केली. यशवंतराव चव्हाण यांनी ती टीका सकारात्मक रीतीने घेत त्यांना प्रोत्साहन दिले आणि सहकाऱ्यांना सुनावले.

बदल घडवण्यासाठी स्वतः राजकारणात जावं असं त्यांना वाटू लागलं होतं. सकारात्मक बदल घडवायचा असल्याने आणि सत्ताधारी मंडळी रोजच्या संपर्कात असल्याने त्यांनी तत्कालीन कॉंग्रेसकडून निवडणूक लढवायचं ठरवलं. त्यासाठी त्यांनी सनदी नोकरीचा राजीनामा दिलां. पण सेवामुक्त होण्याआधीच १२ जुलैला पानशेतची दुर्दैवी घटना घडली. त्यावेळचे मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांनी मदत-पुनर्वसन कार्यासाठी बर्वे यांच्या अध्यक्षतेखाली त्याच दिवशी समिती नेमली. पुराच्या दुसऱ्या दिवशीपासून अडीच महिने ते कार्यालयातच रहायला गेले, सोबत साताठ कर्मचारीही होते. पहिल्या चार दिवसांत वीज आणि पाणीपुरवठा सुरळीत झाले. खडकवासल्याचा मुख्य स्त्रोत बंद झाला आणि बंधाऱ्याच्या दुरुस्तीला वेळ लागणार हे दिसत होते. मुळशी धरणातून पुण्यात पाणी आणण्याचा महत्वाकांक्षी प्रयोग तीन महिन्यात पूर्ण झाला. दोन आठवड्यात तीन लाख लोकांना प्रतिबंधक लस टोचून झाली. १०० केंद्रात ३६, ००० नागरिकांना निवारा मिळाला. पूरस्थिती नियंत्रणात आणतानाच सर्व सरकारी विभागांचा ताळमेळ राखत प्रशंसनीय काम केले. त्यामुळे त्याचं हेच काम पुणेकरांच्या अधिक लक्षात राहिलं.

पुण्याच्या पुनर्वसनाची त्यांची कल्पना भव्य होती. एवीतेवी सर्व वाहून गेलंच आहे तर पुणं अधिक नियोजनबद्ध रीतीनं पुन्हा नव्यानं बनवावं असा त्यांचा आग्रह होता. दिल्ली आणि चंदीगडचे नियोजन त्यांच्यासमोर होते. सनदी अधिकारी फक्त सुचवू शकतात. शेवटी राजकारणी ठरवतील तसंच होतं. तत्कालीन परिस्थितीत लवकर होईल ते करायचं ठरलं – त्यामुळे पुणं काही फार बदललं नाही. पण जे काही थोडंफार नियोजन झालं ते लोकमान्यनगर – लाल बहादूर शास्त्री रस्ता आणि सहकारनगर इथं पुनर्वसनातून झालं.

यानंतर यशवंतरावांनी त्यांना थेट राजकारणात आणले. १९६२ च्या निवडणुकीत शिवाजीनगर – पुणे येथून ते आमदार झाले. आणि महाराष्ट्राचे अर्थमंत्री सुद्धा. पुढे वसंतराव नाईक मंत्रिमंडळात ते उद्योगमंत्री झाले. मुंबईचा औद्योगिक बोजा कमी करून जिल्हा स्तरावर MIDC स्थापण्याची कल्पना त्यांचीच. या कामाचा झपाटा मोठा होता. पुण्याजवळ १०, ००० एकर जमीन संपादन करून भोसरी MIDC सुरु झाली. त्यातून दीड लाख रोजगार तयार झाले. ठाण्याची वागळे इस्टेट आणि इतर अनेक औद्योगिक वसाहती, मुंबईतले खाडी पूल, दोन्ही एक्स्प्रेस हायवेज या महत्वाच्या गोष्टी त्यांनी मंजूर करून घेतल्या. या कामाची दखल घेत शास्त्रीजींनी त्यांना नियोजन मंडळावर उद्योग विभागाचे सदस्य म्हणून नेमले.

१९६७ मध्ये त्यांनी उत्तर मुंबईतून लोकसभा निवडणूक लढवली. त्यावेळचे विद्यमान खासदार व्ही के कृष्ण मेनन याना नाकारून कॉंग्रेसने बर्वे यांना तिकीट दिले. त्यामुळे नाराज मेनन यांनी अपक्ष लढायचे ठरवले. अपक्ष असूनही ते तुल्यबळ होते. पण अचानक शिवसेनेने मराठीच्या मुद्द्यावर त्यांना पाठींबा दिला अन बर्वे खासदार म्हणून निवडून आले. केंद्रात उद्योग खातं मिळालं असतं तर त्यांनी दूरगामी बदल घडवले असते हे निश्चित. बर्वे यांनी सहकार, भारताचे नियोजन आणि आर्थिक धोरण, आणि सुशासानावर इंग्रजीतून ग्रंथलेखन ही केले. मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण हे साहित्यिक मनाचे, विद्वत्तेचा आदर करणारे नेता होते. बर्वे यांच्याबद्दल त्यांना विशेष आपुलकी होती. आपण केंद्रात गेल्यावर राज्यात विकासाच वेग राखण्यासाठी बर्वेनी मुख्यमंत्रीपद सांभाळावे असे मत त्यांनी आपल्या निकटवर्तीयाना बोलून दाखवले होते. पण त्यांना मुख्यमंत्री करण्याने जातीची गणिते चुकणार होती. त्यामुळे त्यांना अजून मोठ्या पदावर काम करण्याची संधी मिळाली नाही.

– – आत्ता दिल्लीत जे चाललंय ते पहातां पन्नास वर्षांआधी या सनदी अधिकाऱ्याने आधी सेवेत राहून आणि राजकारणात जाऊन केलेल्या कामाचं महत्व अजूनच ठळकपणे उठून दिसतं.

समाजासाठी काम करायचं तर प्रत्येकवेळी पैसाच लागतो असं नाही तर असलेले कायदे आणि तरतुदी व्यवस्थित वापरून बरीच चांगली कामं करता येऊ शकतात हे त्यांनी वेळोवेळी दाखवून दिले. अवघ्या ५३ वर्षांच्या आयुष्यात दूरदृष्टीने सार्वजनिक कामाचे डोंगर उभे करणारी माणसे कमीच दिसतात. कुठेही काम करताना सचोटी, निस्पृहता त्यांनी सोडली नाही. लक्ष्य गाठण्यासाठी शक्य ते सर्व प्रयत्न करत राहिले. त्यामुळे अनेक उल्लेखनीय कामं उभी राहिली. स. गो. बर्वे यांचे ६ मार्च १९६७ रोजी निधन झाले.

लेखक : श्री संजीव  

प्रस्तुती : श्री सुनील देशपांडे 

मो  ९६५७७०९६४०

ईमेल : sunil68deshpande@outlook.com

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – श्रीमती उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ डोपामिन ट्रॅप (The Dopamine Trap) भाग – १ – लेखक : डॉ. एन. जी. उकडगावकर ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

बाहेर पाऊस घराच्या काचेच्या भिंतींवर प्रचंड वेगाने आदळत होता. दूरदर्शनच्या वाहिन्यांवर लाल अक्षरांमध्ये ठळक बातम्या झळकत होत्या:

“कोट्यवधी रुपयांच्या भ्रष्टाचार प्रकरणात जिल्हाधिकारी अटक. “

एका अंधुक प्रकाश असलेल्या अभ्यासिकेत, सेवानिवृत्त न्यूरोलॉजिस्ट (मेंदूविकार तज्ज्ञ) डॉ. अरविंद देशमुख यांनी शांतपणे टीव्ही बंद केला.

खोलीच्या दुसऱ्या कोपऱ्यात त्यांचा नातू रोहन बसला होता, जो पत्रकारितेचा (Journalism) अंतिम वर्षाचा विद्यार्थी होता.

“‘कॉन सेंट’ (भोंदू संत) च्या प्रकरणानंतर आता हे दुसरं, ” रोहन पुटपुटला. “आयएएस (IAS) अधिकारी, सोन्याच्या विटा, बेनामी संपत्ती, परदेशी बँक खाती. एवढी सुशिक्षित माणसं, एवढी हुशार डोकी. ही लोकं स्वतःला असं का उद्ध्वस्त करून घेतात?”

डॉ. देशमुखांनी आपले चष्मे हळूवारपणे काढले.

“कारण, ” ते शांत स्वरात म्हणाले, “पैसा, सत्ता आणि प्रसिद्धी ही आजच्या काळातील सर्वात नवीन अंमली पदार्थ (ड्रग्स) आहेत. “

रोहन हलकासा हसला.

“ड्रग? तुमचा अर्थ लाक्षणिक अर्थाने आहे का?”

“नाही, ” डॉक्टरांनी उत्तर दिले. “जैविक दृष्ट्या (Biologically). “

वृद्ध न्यूरोलॉजिस्ट खिडकीकडे चालत गेले.

“दारू मेंदूला रासायनिकदृष्ट्या धुंद करते, पण सत्ता मेंदूला मज्जातंतूंच्या पातळीवर (Neurologically) धुंद करते. “

बाहेर विजेचा कडकडाट आणखी गडद झाला.

“बस, ” डॉक्टर म्हणाले. “मी तुला एक गोष्ट सांगतो. “

पंचवीस वर्षांपूर्वी, विक्रम पाटील नावाचा एक प्रामाणिक तरुण प्रशासकीय अधिकारी होता. तो एका गरीब शेतकरी कुटुंबातून आला होता. त्याच्या वडिलांनी त्याला शिकवण्यासाठी आपली जमीन गहाण ठेवली होती. जेव्हा त्याने नागरी सेवा (Civil Services) परीक्षा उत्तीर्ण केली, तेव्हा संपूर्ण गावाने उत्सव साजरा केला होता.

त्याच्या पहिल्या नियुक्तीदरम्यान, विक्रम अत्यंत प्रामाणिक, कष्टाळू आणि आदर्शवादी होता. तो लाच नाकारायचा, दुर्गम गावांचा दौरा करायचा, भ्रष्ट कंत्राटदारांना शिक्षा करायचा आणि सामान्य लोकांचा आदर मिळवायचा. एक संध्याकाळी त्याची पत्नी मीराने त्याला हळूवारपणे विचारले, “तुम्ही एवढं काम का करता?”

विक्रमने हसून उत्तर दिले, “मला ही व्यवस्था बदलायची आहे. “

त्या टप्प्यावर, त्याची महत्त्वाकांक्षा शुद्ध, निरोगी आणि आवश्यक होती.

एका राजकीय कार्यक्रमादरम्यान विक्रमची भेट मंत्री सूर्यकांत राव यांच्याशी झाली. मंत्र्यांनी त्याच्या खांद्यावर हात ठेवून म्हटले, “तू हुशार आहेस, पण या देशात फक्त हुशारीच्या जोरावर जगता येत नाही. “

त्यांनी बाहेर उभ्या असलेल्या आलिशान गाड्यांकडे बोट दाखवले आणि विचारले, “तुला माहीत आहे का या गाड्या कशा आल्या?”

विक्रम गप्प राहिला.

मंत्री मिश्कीलपणे हसले आणि त्यांनी एकच शब्द उच्चारला.

“सत्ता. “

त्या रात्री विक्रमच्या मेंदूत काहीतरी बदलले; त्याची नैतिकता नाही, तर त्याची उत्सुकता जागृत झाली.

एका महिन्यानंतर एक बिल्डर गुपचूप विक्रमच्या कार्यालयात आला.

“सर, फक्त एक लहानसं काम आहे, फाईल क्लिअरन्स. “

विक्रमला राग आला.

बिल्डरने शांतपणे टेबलजवळ एक सूटकेस ठेवली.

त्या सूटकेसमध्ये पन्नास लाख रुपये होते.

विक्रमच्या हृदयाचे ठोके वाढले, त्याचे हात थंड पडले आणि काही क्षणांसाठी त्याचा मेंदू सुन्न झाला. त्याच्या मेंदूला नुकताच त्याचा पहिला प्रचंड ‘डोपामिन शॉक’ मिळाला होता. हा शॉक केवळ पैशांमुळे नव्हता, तर निषिद्ध बक्षीस, जोखीम, सत्ता आणि नियंत्रणाच्या भावनेमुळे होता.

जुगार, ड्रग्ज आणि थरार शोधताना जी आदिम चेतासंस्था (Primitive Neural Circuitry) सक्रिय होते, तीच यंत्रणा अचानक त्याच्यात उद्दीपित झाली.

सुरुवातीला त्याने ती सूटकेस दूर लोटली, पण त्या रात्री त्याला झोप आली नाही. त्याचा मेंदू वारंवार त्या सूटकेसचे चित्र डोळ्यांसमोर आणत होता. मेंदूला आधीच त्या आनंदाची पुनरावृत्ती हवी होती.

तीन महिन्यांनंतर त्याने पहिली लाच स्वीकारली.

त्याने स्वतःची लगेच अशी समजूत काढली की, सगळेच तर हे करतात; एवढ्या वर्षांच्या त्यागानंतर त्यालाही सुखाचा अधिकार आहे आणि हे फक्त तात्पुरते आहे.

मानवी मेंदूत एक अद्भुत संरक्षण यंत्रणा असते—ती नैतिक सबबी निर्माण करून स्वतःची प्रतिमा सुरक्षित ठेवते.

निर्णय आणि संयम नियंत्रित करणारा ‘प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स’ (Prefrontal Cortex) आता इच्छेसोबत तडजोड करू लागला होता.

लवकरच एका मेहरबानीचे रूपांतर अनेक मेहरबांन्यांमध्ये झाले, एक तडजोड रोजची सवय बनली आणि एक बेकायदेशीर व्यवहार नेहमीचा नियम बनला.

पैसा वाहू लागला. त्यानंतर राजकीय प्रभाव आला आणि पाठोपाठ प्रसारमाध्यमांचे (Media) लक्ष वेधले गेले.

न्यूज चॅनेल्स त्याला “डायनॅमिक कलेक्टर”, “जिल्ह्याचा सिंह” आणि “जनतेचा नायक” म्हणून संबोधू लागले.

वृत्तपत्रांमध्ये रोज त्याचे फोटो छापून येत होते, सोशल मीडियावर त्याचे गौरव केले जात होते आणि टेलिव्हिजन मुलाखतींमुळे त्याची लोकप्रियता दिवसेंदिवस वाढत होती. जनतेच्या टाळ्या आणि व्हीआयपी (VIP) वागणूक एखाद्या वारंवार मिळणाऱ्या डोपामिनच्या इंजेक्शनसारखी काम करत होती.

हळूहळू त्याच्या मेंदूने सेवेसाठी काम करणे थांबवले आणि तो केवळ उद्दीपनासाठी (Stimulation) काम करू लागला. एखाद्या व्यसनाला जसा उच्च डोस लागतो, तशीच आता त्याला अधिक प्रसिद्धी, मोठा प्रभाव, जास्त मीडिया कव्हरेज, मंत्र्यांची जवळीक आणि उद्योगपतींवर नियंत्रण हवे होते.

घरी मीराला हा बदल जाणवला.

“तुम्ही बदलला आहात, ” ती एका रात्री हळूच म्हणाली.

“नाही, ” विक्रम चिडून म्हणाला. “माझा विकास झाला आहे (I’ve evolved). “

तो सर्वात धोकादायक टप्पा होता, कारण व्यसनी व्यक्ती कधीच आपले व्यसन मान्य करत नाही.

डॉ. देशमुखांनी काही वेळ थांबून रोहनकडे पाहिले.

“तुला माहीत आहे का मज्जासंस्थेच्या पातळीवर (Neurologically) काय घडतं?”

रोहन शांतपणे पुढे झुकला.

“बक्षीस देणारी यंत्रणा (Reward Circuit) मजबूत होते, तर नैतिक यंत्रणा (Moral Circuit) कमकुवत होते, ” डॉक्टर म्हणाले.

“जेव्हा अनैतिक मार्गांनी वारंवार बक्षिसे मिळतात, तेव्हा मेंदू स्वतःची पुनर्रचना (Rewire) करतो. डोपामिन प्रणाली मेंदूला तेच वर्तन चालू ठेवण्यास सांगत राहते. ‘अमिगडाला’ (Amygdala) भीती कमी करतो, प्रिफ्रंटल कॉर्टेक्स हळूहळू आपला संयम गमावतो आणि शेवटी सर्वात धोकादायक नशा तयार होते—अजेयतेची नशा (Intoxication of Invincibility). “

रोहनने हळूच व्यत्यय आणला.

“तुम्ही कोचिंग क्लासच्या संचालकांचाही उल्लेख केला होता ना?”

डॉ. देशमुखांनी होकारार्थी मान डोलवली.

“आणखी एक माणूस होता, समीर खन्ना. “

समीरची सुरुवात एक हुशार गणित शिक्षक म्हणून झाली होती, ज्याला गरीब विद्यार्थ्यांना शिकवण्याची मनापासून आवड होती. त्याच्या पहिल्या कोचिंग क्लासमध्ये तुटलेली बाके, गळके छप्पर आणि हाताने लिहिलेल्या नोट्स होत्या, तरीही विद्यार्थी त्याच्यावर जीवापाड प्रेम करायचे.

त्यानंतर त्याचा एक विद्यार्थी राष्ट्रीय परीक्षेत पहिला आला.

प्रसारमाध्यमांमध्ये मोठी चर्चा झाली, पालकांनी त्याच्या इन्स्टिट्यूटबाहेर रांगा लावल्या आणि पैशांचा पाऊस पडू लागला.

लवकरच शिक्षणाचा उद्योग झाला आणि उद्योगाचे रूपांतर एका ध्यासात (Obsession) झाले.

समीरने आलिशान गाड्या, खाजगी जेट विमाने खरेदी करण्यास सुरुवात केली आणि टीव्हीवर मोठ्या जाहिराती दिल्या. विकत घेतलेले रँकिंग आणि खोट्या यशाची आकडेवारी ही रोजची गोष्ट बनली.

विद्यार्थी आता मुले राहिली नव्हती, ती फक्त “रिझल्ट्स” (निकाल) बनली होती.

अपयशी ठरलेल्यांना लपवले जायचे, तर पहिल्या आलेल्यांची बाजारात उत्पादनांसारखी विक्री केली जायची.

ज्या मेंदूला एकेकाळी शिकवायला आवडायचे, त्याला आता टाळ्यांचे व्यसन लागले होते.

श्रीमंत उद्योगपती त्याला निधी पुरवत होते, राजकारणी त्याचा प्रभाव शोधत होते आणि मीडिया त्याची पूजा करत होता.

– क्रमशः भाग पहिला

***

लेखक : डॉ. एन जी उकडगावकर, न्यूरोलॉजिस्ट 

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

प्रा.भारती जोगी

 इंद्रधनुष्य 

☆ “समिधाच सख्या या!!” – लेख क्र. ११. ☆ प्रा.भारती जोगी ☆

” ओठांवर हसू म्हणजे येसू

 पावलात यश म्हणजे येसू!

आजपासून ही आमची येसूबाई! “

.. हे मोठ्या कौतुकाने उच्चारलेले गौरवोद्गार आहेत… दस्तुरखुद्द छत्रपती शिवाजी महाराजांचे! 

महाराज कोकण मोहिमेवर गेले असतांना, दक्षिण कोकणातील शृंगारपूर इथल्या पिलाजीराव शिर्के यांच्या भेटीचा योग आला. शिर्के घराणे धाडसी, पराक्रमी म्हणून प्रसिद्ध. त्यावेळी महाराजांच्या नजरेस पिलाजीरावांची कन्या राजाऊ उर्फ जिऊबाई पडली.

त्यांच्या नजरेनं ताडलं त्वरित की, आपल्या संभाजी राजे नावाच्या वादळाला हे तुफानच बांधू शकतं. त्यांनी लगेच तिचं येसूबाई हे नामकरण करून आमची म्हणत आपली स्नुषा म्हणून मान्यता देऊन टाकली.

त्यावेळी येसूबाई अवघ्या ६-७ वर्षे वयाच्या होत्या. पण मांसाहेब जिजाऊंच्या देखरेखीखाली अशा काही घडत गेल्या… जसं मुशीतून झळाळतं सोनं बाहेर यावं. मांसाहेबांचे सगळे गुण… माया, ममता निर्णयक्षमता, निरपेक्ष वृत्ती… सगळे उतरले त्यांच्यात. जिजाऊंची सावली, छबी म्हणत लोक!

येसूबाईंना जबाबदारीची समज त्यामुळे लहानपणीच आली. असं म्हणतात की, छोट्या येसू ने छत्रपती शिवाजी महाराजांना एकदा हातात तलवार घेऊन तलवार ही स्त्रीच आहे… हे सिद्ध करत… तलवारीला

जणू… नाक, नथ, नथनी, डोळे, नखं, गळा, कंठी फूल, मोगरा, पुतळा कटोरा, नखा, सुचिन्ह,… या सगळ्या आभूषणांनी मंडित दाखवून दिले आणि शेवटी तिची तेज धार दाखवत सूचित केले की, आभूषणांनी शृंगारलेली असली म्हणून तिला शोभेची बाहुली समजण्याची चूक कधीही करू नका. वेळ आली तर तिची धार तिचं शस्त्र बनून ती रणचंडी ही बनू शकते. येसू मधली राज्ञी आणि वीरांगना ही दोन्ही चकित करणारी पण महाराजांना अपेक्षित अशी रूपं बालपणीच निदर्शनास आली ती अशी! बालपणातील अवखळपणातलं ; करारीपण दिसलं आणि महाराज आपल्या अचूक आणि सुयोग्य निवडीवर संतोष पावले.

येसू जसजशी मोठी होत गेली, जाणीवा ही विस्तारत गेल्या तिच्या! तिला जाणवलं की तिची गाठ एका वादळाशी बांधली गेली आहे. म्हणूनच मग तिनेही या स्वराज्य रक्षक पतीच्या… संभाजी राजेंच्या या स्वराज्याच्या धगधगत्या होमकुंडात आपण ही एक समिधा होऊन समर्पित व्हावं असा निश्चय केला. बघता-बघता स्वराज्याचं कुलमुखत्यार पद बहाल झालं तिला. स्वराज्याची पहिली कुलमुखत्यार झाली ती! राजेंनी तिचा सन्मान म्हणून… तिच्या नावाची… तिच्या गुणविशेषांना अधोरेखित करणारी अशी राजमुद्रा असलेली शिक्के कट्यार दिली. त्यावर कोरलेले शब्द… श्री सखी राज्ञी जयती… खरंच त्या काळात एका कर्तबगार पतीचा, आपल्या पत्नीच्या कर्तबगारीवर असलेला ठाम, दृढ विश्वास नक्कीच लक्षणीय आणि विचारप्रवर्तक ठरावा!!

येसूबाई संभाजी राजेंची ख-या अर्थाने सहचरी, सोबती, सावली, सुकांता सिद्ध होतच गेल्या… प्रत्येक क्षणी, प्रत्येक प्रसंगात! अगदी खांद्याला खांदा लावून उभी रहात, सोबतीने आणि प्रसंगी एकटीने ही दमदार पावलांची साथ दिली या हिंदवी स्वराज्याच्या वाघिणी ने या वाघाला!!

अवघा २३ वर्षांचा संसार… त्यातही जोडीदाराच्या सतत सहवासाला मुकलेल्या येसूबाई… अगदी शांत स्थिर चित्ताने, स्थिर मतीने ठाम राहून राजेंच्या अनुपस्थितीत, ते स्वारीवर असतांना स्वराज्य सांभाळलं! एकही राजकारण शिजू दिलं नाही. प्रजेला अगदी लेकरासारखं सांभाळलं. पती जिवंत असतांनाही एकदा काही काळ छत्रपतींच्या सूचनेनुसार विधवेचं आयुष्य ही व्यतीत करणारी ही समिधा कणा-कणाने जळतच राहिली… समर्पित झाल्यानंतर तिचं स्वतः चं असं अस्तित्व उरलंच कुठे होतं ना! ती स्वराज्यरक्षक संभाजी राजेंची सच्ची सहधर्मचारिणी होती ना!!!!

संभाजीराजे औरंगजेबाच्या कैदेत गेल्यानंतर… त्यांना दिल्या जाणाऱ्या प्रत्येक जखमेच्या वेदनेची झळ, धग, थेट पोहोचत होती येसूबाईंच्या हृदयी! वेदनांच्या विचारांनी रक्तबंबाळ होत, होरपळून निघायच्या त्या! पण तरीही आपल्या वेदनांचा, दु:खाचा बाजार नाहीच मांडला या राज्ञी ने… स्थितप्रज्ञ राहून राज्यकारभार चालवला. संभाजी राजे गेले… संपूर्ण राज्य सांभाळण्याची जबाबदारी आली.

… पण ही हिंदवी स्वराज्याची वाघीण डगमगली नाही. यावेळी स्वराज्यानं एक वेगळंच रूप पाहिलं येसूबाईंच!! त्यागमूर्ती!!! रायगडाला मुघलांचा वेढा पडला त्यावेळी ठरवलं असतं तर आपल्या पुत्राचा राज्याभिषेक करवला असता. पण येसूबाईंनी त्यावेळी जो दूरदर्शीपणा आणि धोरणीपणा दाखवला तो लक्षणीयच होता. त्यांनी पुत्र प्रेमापेक्षा, स्वराज्य प्रेमाला प्राधान्य दिले. आणि आपले दीर, राजाराम महाराज यांना गादीवर बसवले आणि इतर सगळ्यांना राजाराम महाराजांना घेऊन जिंजीला रवाना केले. राजाराम महाराज सुरक्षित राहिले तरच स्वराज्य जिवंत राहील हे त्यांनी ओळखले होते. दोन्ही वारस एकाच वेळी हाती लागू नये ही येसूबाईंची मुत्सद्देगिरी!! .

स्वराज्य राखण्यासाठी.. ८-९ महिने एकटीच स्त्री किल्ला लढवत होती. जयती राज्ञी च्या रूपात जणू स्वतः ला सिद्ध करत… राजमुद्रा सजीव, बोलकी करू पहात होत्या येसूबाई!!

.. पण हाय रे दैवा… फितुरीचा शाप नडलाच नेहमीप्रमाणे! आणि येसूबाई आणि शाहू राजे दोघांना औरंगजेबाच्या कैदेत जावे लागले. पण कैदेत ही येसूबाईतल्या मातेने आपल्या शाहूवर, राजधर्म, राज संस्कार आणि मराठी संस्कृतीचे संस्कार केले. जणू त्याच्या भविष्यातील राजेपदाची ही रुजवणच होती!

थोडी थोडकी नाहीच ना… तब्बल २९ वर्षे ८ महिन्यांची कैद भोगावी लागली असं म्हणतात. म्हणजे अर्ध आयुष्य आणि ७ वर्षांच्या शाहू राजेंचा ही उमेदीचा काळ कैदेतच गेला. पण येसूबाई कशा राहिल्या, त्यांनी हा एवढा मोठ्ठा प्रदीर्घ काळ कसा कंठला असेल… इतिहासाने येसूबाईंच्या एवढ्या लक्षणीय, नजरेत भरणा-या योगदानाची योग्य अशी, म्हणावी तशी आणि म्हणावी तितकी नोंदही घेतली नाही. त्यांच्या समाधी जवळ… नाही चिरा नाही पणती!!

जवळपास ३० वर्षांचा वनवास… चार भिंतीत… परकीयांच्या कैदेत… ७ वर्षांच्या लेकरासोबत… पती शिवाय… पण… तिच्या या वेदना, विरह, व्यथा… संसार आणि स्वराज्य पेलून धरण्याचं असिधारा व्रत… या सगळ्यांकडे डोळेझाक केली गेली की काय? असाच प्रश्न पडतो.

या समिधेचं समर्पण, जळत रहाणं… राख होईपर्यंत… खरंच… तेथे कर माझे जुळ*!!

– लेख क्र. ११  .

© प्रा.भारती जोगी

पुणे.

 फोन नंबर..९४२३९४१०२४.

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ.उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ.मंजुषा मुळे/सौ.गौरी गाडेकर≈

श्री जगदीश काबरे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “२१ जून : खगोलीय आणि भूगोलीय महत्त्व” ☆ श्री जगदीश काबरे ☆

२१ जून चे महत्व विशद करणारे ए आय निर्मित छायाचित्र…

२१ जून हा दिवस पृथ्वीच्या परिभ्रमण कालातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या दिवशी उत्तर गोलार्धात वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस आणि दक्षिण गोलार्धात सर्वांत लहान रात्र अनुभवास येते. यालाच ग्रीष्म अयनांत (Summer Solstice) म्हणतात. हा दिवस केवळ खगोलशास्त्रीय दृष्टीनेच नव्हे तर भूगोल, हवामानशास्त्र, शेती आणि मानवी संस्कृतीच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचा आहे. मी सांगलीत राहत असल्यामुळे या दिवसाची माहिती खालील प्रमाणे आहे. सांगलीचे अक्षांश सुमारे १६.८५° उत्तर असल्यामुळे २१ जून रोजी सूर्योदय साधारण सकाळी ५:५८ ते ६:०० दरम्यान झाला आणि सूर्यास्त सायंकाळी ७:०५ ते ७:०७ दरम्यान होणार आहे. म्हणजे आज २१ जूनला सांगलीत दिवसाची लांबी साधारण १३ तास ७ ते १० मिनिटे इतकी आहे.

पृथ्वी सूर्याभोवती परिभ्रमण करत असताना तिचा अक्ष सुमारे २३.५ अंशांनी कललेला असल्यामुळे २१ जून रोजी उत्तर ध्रुव सूर्याच्या लंबरेषेत असतो. त्यामुळे सूर्याची किरणे थेट कर्कवृत्तावर (२३.५ अंश उत्तर अक्षवृत्त) लंब रेषेत पडतात. या दिवशी दुपारी सूर्य कर्कवृत्तावर आकाशात सर्वाधिक उंचीवर दिसतो. याच कारणामुळे उत्तर गोलार्धात सूर्यप्रकाशाचा कालावधी सर्वाधिक असतो. त्याउलट दक्षिण गोलार्धात हा दिवस सर्वांत लहान आणि रात्र सर्वांत मोठी असते. तेथे हा हिवाळी अयनांत (Winter Solstice) असतो. तसेच २१ जून हा दिवस पृथ्वीवरील उष्णतेच्या वितरणासाठी महत्त्वाचा आहे. कर्कवृत्तावर सूर्यकिरणे लंब रेषेत पडल्यामुळे उत्तर गोलार्धातील भूमी अधिक तापू लागते. जमीन समुद्रापेक्षा लवकर तापत असल्याने आशियाई खंडावर कमी दाबाचा पट्टा अधिक तीव्र होतो. याच प्रक्रियेमुळे भारतीय मान्सूनला बळ मिळते. त्यामुळे अप्रत्यक्षपणे २१ जूनचा संबंध भारतातील पावसाळ्याशीही जोडला जातो.

या दिवशी ध्रुवीय प्रदेशांमध्ये विलक्षण घटना घडतात. उत्तर ध्रुवाजवळील भागात सूर्य २४ तास मावळत नाही. याला मध्यरात्रीचा सूर्य (Midnight Sun) म्हणतात. तर दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशात २४ तास अंधार असतो. मानवी संस्कृतीच्या इतिहासातही २१ जूनला विशेष स्थान आहे. प्राचीन काळातील अनेक संस्कृतींनी अयनांतांचे निरीक्षण करून कालगणना विकसित केली. अनेक प्राचीन वेधशाळा, मंदिरे आणि स्मारके सूर्याच्या या स्थितीशी सुसंगत रचली गेली होती. कारण शेती, ऋतू आणि मानवी जीवन यांचा संबंध सूर्याच्या गतीशी अतूट होता.

भारतीय संदर्भात २१ जूनला आणखी एक विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. २०१४ मध्ये भारताच्या पुढाकाराने संयुक्त राष्ट्रांनी २१ जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिन म्हणून घोषित केला. वर्षातील सर्वांत मोठा दिवस असल्याने आणि भारतीय परंपरेत सूर्य व ऋतूचक्राला असलेल्या महत्त्वामुळे ही तारीख निवडण्यात आली. मात्र एक मनोरंजक बाब लक्षात आली, ती म्हणजे २१ जून हा दिवस सर्वाधिक सूर्यप्रकाशाचा असला तरी तो सर्वाधिक उष्णतेचा दिवस असेलच असे नाही. पृथ्वीची जमीन आणि महासागर उष्णता साठवून ठेवतात. त्यामुळे अनेक भागांत जूनच्या उत्तरार्धात किंवा जुलैमध्ये तापमानाची कमाल नोंदली जाते. याला ऋतूगत विलंब (Seasonal Lag) असे म्हणतात. हा दिवस आपल्याला स्मरण करून देतो की पृथ्वीवरील जीवन, हवामान आणि ऋतू यांचे मूळ आपल्या ग्रहाच्या अवकाशातील स्थान आणि गतीमध्ये दडलेले आहे.✍️

© श्री जगदीश काबरे

(लेखक विज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोन प्रसारक आहेत.)

jetjagdish@gmail. com

मो ९९२०१९७६८०

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री विश्वास देशपांडे

 इंद्रधनुष्य 

☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ६१ आणि ६२ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆

श्लोक क्र. ६१ – – – 

उभा कल्प वृक्षातळी दुःख वाहे |

तया अंतरी सर्वदा ते चि आहे |

जनी सज्जनी वाद हा वाढवावा |

पुढे मागुता शोक जीवी धरावा |६१|

अर्थ : एखादा माणूस कल्पवृक्षाच्या खाली उभा आहे परंतु त्याच्या मनात जर दुःखाची किंवा दुःख देणाऱ्या इच्छांचीच कामना असेल तर त्याला आयुष्यभर दुःखच भोगावे लागेल. त्याचप्रमाणे एखादी व्यक्ती संतांकडे गेली आणि त्यांच्याशी निरर्थक वाद घालू लागली तर त्यालाही आयुष्यभर दुःखालाच सामोरे जावे लागेल.

(वाहे- सुरू राहील, सज्जन- साधू पुरुष, वाद- निरर्थक चर्चा)

विवेचन : आधीच्या श्लोकात श्रीराम किंवा भगवंत म्हणजे कल्पतरू आहे असे समर्थांनी सांगितले. परंतु असा कल्पतरू किंवा कल्पवृक्ष आपल्याजवळ असताना त्याच्या छायेत उभे राहून दुःखाची किंवा दुःख देणाऱ्या गोष्टींची कामना करीत राहिलो तर आपल्या वाट्याला दुःख येईल आणि आयुष्यभर ते दुःखच सुरू राहील. काही माणसांचा स्वभावाच असा असतो की ते आपल्या विचारांनी स्वतःलाच दुःखी करून घेतात. चेहऱ्यावर कायमच बारा वाजलेले असतात. माझ्याच वाट्याला हे दुःख का? मी फार कमनशिबी आहे. मला कुठलीही गोष्ट सहजपणे मिळत नाही. अशा प्रकारचे निराशेचे विचार त्यांच्या मनामध्ये कायम घोळत असतात. आणि परिणामी दुःखच त्यांच्या वाट्याला येते. अशा लोकांबद्दल बोलताना समर्थ म्हणतात की असे लोक कल्पवृक्षाच्या खाली बसूनही दुःखच करीत राहतात त्यांच्या इतके अभागी कोणीच नाही.

खरे संत किंवा साधू पुरुष मुळातच भेटणे दुर्मिळ असते. ते आपल्यासाठी मोक्षमार्गाचे दिशादर्शक असतात. त्या मार्गावर कशी वाटचाल करावी याचे मार्गदर्शन ते करतात. त्यांच्या मनात सदैव आपल्या कल्याणाचीच इच्छा असते. म्हणूनच संतांबद्दल बोलताना तुकाराम महाराजांनी, ” संतांचिया गावी प्रेमाचा सुकाळू” असे म्हटलेआहे. पण काही व्यक्ती संतांजवळ आपले कल्याण करून घेण्याच्या हेतूने जात नाहीत. त्यांना नको ते प्रश्न विचारून किंवा त्यांच्याशी निरर्थक वाद घालून आपली विद्वत्ता ते दाखवण्याचा प्रयत्न करीत असतात. खरंच देव आहे का? तुम्ही पाहिला आहे का? देव आहे हे कशावरून? हे सगळे परमेश्वराच्याच मर्जीने घडते याचा काय पुरावा आहे? यासारखे निरर्थक प्रश्न असे लोक विचारत राहतात आणि निरर्थक व्यर्थ वाद घालत राहतात.

परमेश्वराच्या भक्तीचे महत्व, परमेश्वराची भक्ती कशी करावी, अनुसंधान कसे टिकवून ठेवावे या सर्व गोष्टी त्यांच्याकडून समजून घेण्याऐवजी त्यांच्याशी जर आपण अशा निरर्थक गोष्टींवर वाद घालत राहिलो तर आपल्या वाट्याला आयुष्यभर दुःखच येणार हे निश्चित! आणि वेळ निघून गेल्यानंतर आपली चूक कळली तरी काही उपयोग नसतो.

परमेश्वर सर्वव्यापी आहे. या अर्थाने आपण २४ तास कल्पवृक्षाच्या खाली उभे असतो. कल्पवृक्ष म्हणजे मागितलेले सगळे काही देणारा. या कल्पवृक्षाच्या खाली उभे राहून आपण ज्या काही इच्छा व्यक्त करू, त्यांना ‘तथास्तु’ म्हणून तो आशीर्वाद देत असतो. म्हणून नेहमी विधायक बोलणे, चांगल्या इच्छा ठेवणे आणि चांगले गोष्टींची कामना करणे हे आपल्या मनामध्ये असले पाहिजे. म्हणजे या चांगल्या गोष्टींसाठी त्या कल्पवृक्षाचा आशीर्वाद लाभेल. तो तथास्तु म्हणेल आणि त्या गोष्टी आपल्याकडे परत येतील. परंतु आपण जर दुःख देणाऱ्या गोष्टींची किंवा वाईट गोष्टींची अपेक्षा ठेवली तर त्याच गोष्टी आपल्याकडे परत येणार आहेत हे आपण लक्षात ठेवले पाहिजे. दुसऱ्या शब्दात सांगायचे तर यालाच आपण लॉ ऑफ अट्रॅक्शन असे म्हणतो.

या ठिकाणी आपला असाही गैरसमज होण्याची शक्यता आहे की वाईट इच्छा आपण कशाला व्यक्त करू? परंतु आपण कामना करतो ते दुःख देणार्‍या गोष्टींचीच. भौतिक सुखे, ऐहिक गोष्टी आपल्याला हव्या असतात. पण त्या अंतिमतः दुःखच देतात. श्रेयस मागण्याऐवजी आपण प्रेयसाचीच कामना करतो. म्हणून आपल्या विचाराने आपणच आपले भविष्य घडवत असतो. आपणच आपल्या भविष्याचे शिल्पकार असतो.

समजा प्रत्यक्ष परमेश्वर भेटला किंवा अचानक कल्पवृक्षाच्या खाली बसण्याचे भाग्य लागले तर अशावेळी काय मागावे हे सुद्धा आपल्याला कळले पाहिजे. एका भिकारी माणसाने एक लॉटरीचे तिकीट विकत घेतले आणि अशी इच्छा करत बसला की मला जर ही लॉटरी लागली तर मी खूप श्रीमंत होईल आणि गाडीत बसून भीक मागेन. तेव्हा काय मागायचे किंवा इच्छा सुद्धा काय करायची याचेही ज्ञान हवे. त्यासाठी साधनेची आवश्यकता असते. मनामध्ये लोककल्याणाची भावना हवी. साधुसंत भेटल्यानंतर त्यांच्याकडून आत्मोद्धार कसा करून घेता येईल याबद्दल विचार करता यायला हवा. आणि या सगळ्या गोष्टींसाठी आपल्या इंद्रियांना वळण लावायला हवे. त्यासाठी वैराग्य आणि विवेक या दोन गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. अन्यथा नंतर केवळ पश्चातापच हाती उरतो.

म्हणूनच समर्थ या श्लोकातून आपल्याला बजावतात की कल्पवृक्षाची सावली सदैव आपल्यावर आहे, परंतु त्या सावलीचा लाभ घेण्यासाठी आपले मन शुद्ध, विवेकी आणि श्रेयसाभिमुख असणे अत्यावश्यक आहे. संतांची संगती हे त्याचेच साधन. आणि ते साधन वाया घालवणे म्हणजे स्वतःच स्वतःला दुःखाच्या गर्तेत लोटणे होय.

स्वसंवाद :: 

१. माझ्या आयुष्यात कल्पवृक्ष म्हणजे परमेश्वर सदैव सोबत आहे, हे मला खरोखर मनापासून वाटते का?

२. मी रोज जे विचार करतो, जे शब्द उच्चारतो, ते विधायक असतात की निराशेचे? माझ्या मनाचा कल कोणत्या दिशेने जास्त आहे?

३. एखाद्या संत, ज्येष्ठ व्यक्ती किंवा गुरूंशी बोलताना मी खरोखर काही शिकण्यासाठी जातो की माझी विद्वत्ता दाखवण्यासाठी?

४. “श्रेयस” आणि “प्रेयस” यांतला फरक मला कळतो पण मी प्रत्यक्ष आयुष्यात श्रेयसाची निवड किती वेळा करतो?

५. माझ्या जीवनातील एखाद्या दुःखाचे मूळ माझ्याच विचारांत किंवा चुकीच्या इच्छांमध्ये होते असे आता वाटते का? (क्रमशः)

– – – – 

श्लोक क्र. ६२ – – – 

निजध्यास तो सर्व तूटोनि गेला |

बळे अंतरे शोक संताप ठेला |

सुखानंद आनंद भेदे बुडाला |

मनी निश्चयो सर्व खेदे बुडाला |६२|

अर्थ :  भगवंताच्या भक्तीचा किंवा स्वस्वरूपाचा ध्यास एकदा तुटला की मनामध्ये शोक, संताप बळजबरीने ठाण मांडतात. सुख आणि आनंद नष्ट होतो आणि परमेश्वराच्या प्राप्तीचा मनामध्ये केलेला निश्चय देखील नष्ट होतो.

(निजध्यास – स्व स्वरूपाचे अनुसंधान, तूटोनी गेला – खंड पडला)

विवेचन : परमेश्वराची प्राप्ती करून घ्यायची असेल तर त्यामध्ये सातत्य आवश्यक असते. त्याचा ध्यास किंवा वेड मनाला लागणे आवश्यक असते. सततचे अनुसंधान किंवा स्व स्वरूपाचे चिंतन परमेश्वर प्राप्तीसाठी आवश्यक असते. परंतु आपले मन जेव्हा वादात अडकते तेव्हा हे अनुसंधान तुटते. मनामध्ये निरनिराळ्या प्रकारच्या शंका येऊ लागतात. मनाला काहीतरी काम देणे आवश्यक असते. रिकामे मन म्हणजे सैतानाचे घर असे आपण म्हणतो. जेव्हा परमेश्वराचे अनुसंधान तुटते तेव्हा या रिकाम्या मनामध्ये नको ते विचार गर्दी करू लागतात.

मनाचा मूळ स्वभाव शांततेचा आहे. जेव्हा सातत्याने परमेश्वराचे अनुसंधान, नामस्मरण, भजन, कीर्तन या गोष्टी सुरू असतात, तेव्हा मनामध्ये शांतता, सुख, समाधान आणि आनंद या गोष्टी नांदत असतात. परंतु ही शांतता, समाधान आणि आनंद मग भंग पावतात. शोक आणि संताप बळजबरीने मनाचा ताबा घेतात आणि मग आपण स्वतःला दुःखी करून घेत असतो.

अशी अवस्था जेव्हा आपल्या मनाची द्विधा स्थिती असते तेव्हा होते. संतांनी सांगितलेला उपदेश ऐकल्यानंतर किंवा कीर्तन, प्रवचन ऐकल्यानंतर आपण परमेश्वराची उपासना करावी अशी तीव्रतेने इच्छा होते. परंतु काही काळ गेल्यानंतर संतांच्या उपदेशाचा प्रभाव ओसरतो. परमेश्वरावर असलेली श्रद्धा डळमळीत होऊ लागते मग असे वाटते की परमेश्वर भेटेल की नाही माहिती नाही परंतु आज जो आनंद आपल्या हातात आहे तो उपभोगावा. जो निजध्यास घेतलेला असतो तो आपण सोडतो. तेवढे धैर्य किंवा तेवढी वाट पाहण्याची तयारी आपली राहत नाही. परिणामी चित्तात शोक आणि संताप घर करतात.

श्रद्धावान लभते ज्ञानम! श्रद्धावंतालाच ज्ञान प्राप्त होते. अर्थात हे ज्ञान म्हणजे परमेश्वर प्राप्तीचे ज्ञान किंवा स्व स्वरूपाचे ज्ञान. परंतु त्यासाठी संयम, विवेक आणि वैराग्य या गुणांची आवश्यकता असते. सामान्य माणसाजवळ एवढा धीर नसतो. म्हणून त्याने जी काही दोन चार पावले परमेश्वर प्राप्तीच्या मार्गावर टाकलेली असतात, तिथून तो मागे येतो. सद्गुरूंनी मला अमुक इतका जप करायला सांगितला होता. तेवढ्या संख्येमध्ये मी तो केला परंतु मला कोणताही अनुभव आला नाही किंवा परमेश्वराची प्राप्ती झाली नाही. असा विचार करून सामान्य माणूस अध्यात्ममार्गापासून ढळतो. पण ज्याची श्रद्धा अविचल असते, तो कितीही संकटे आली किंवा कितीही तपश्चर्या करावी लागली तरी त्यापासून ढळत नाही. जर त्याला कोणी सांगितले की तू एवढा जप केलास परंतु तेवढा पुरेसा नाही. तुला आणखी इतकाच जप करावा लागेल किंवा आणखी अमुक इतकी वर्षे तपश्चर्या करावी लागेल तर तो त्यासाठी आनंदाने तयार होतो. कारण त्याला माहिती असते की त्यानंतर परमेश्वर आपल्याला निश्चितपणे भेटेल. आणि अशा रीतीने ज्यांची श्रद्धा अविचल असते अशा लोकांना परमेश्वराची प्राप्ती झाल्याशिवाय राहत नाही.

म्हणून आपण संतसंगतीचा लाभ घ्यावा. त्यांच्याकडून परमेश्वर प्राप्तीचे रहस्य जाणून घेण्याचा प्रयत्न करावा. आणि त्यांच्याशी निरर्थक वाद न घालता त्यांच्या सांगण्याप्रमाणे वाटचाल करावी. वेळीच सावध होणे गरजेचे आहे हेच समर्थ या ठिकाणी आपल्याला सांगू इच्छितात. तेव्हा निजध्यास सोडू नका. संत सोहिरोबा म्हणतात, ” हरी भजनावीण काळ घालवू नको रे. “

स्वसंवाद :: 

१. निजध्यास केव्हा आणि का तुटतो?

२. कीर्तन-प्रवचनानंतर वाटणारी तीव्र भक्तिभावना काही दिवसांत का ओसरते? यावर उपाय काय?

३. “श्रद्धावान लभते ज्ञानम्” या वचनावर तुमचं दृढ विश्वास आहे का?

४. सद्गुरूंनी सांगितलेला जप केला पण अनुभव आला नाही. अशा वेळी मनात कोणते विचार येतात? तुम्ही त्याला कसे सामोरे जाता?

५. संत सोहिरोबांची ओळ “हरी भजनावीण काळ घालवू नको रे” हे मला माझ्या व्यस्त आयुष्यात कसे साधता येईल?

– क्रमशः श्लोक श्लोक ६१ आणि ६२.

© श्री विश्वास देशपांडे

चाळीसगाव

प्रतिक्रियेसाठी ९४०३७४९९३२

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈