☆ ‘शिक्षण आणि सक्षमीकरण‘ – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – सुश्री मीनल केळकर ☆
एके दिवशी एका कंपनीत मुलाखतीच्या वेळी अनिल नावाच्या बॉसने सीमाला विचारले, “तुला या नोकरीसाठी किती पगाराची अपेक्षा आहे? “
सीमा बिनधास्त आत्मविश्वासाने म्हणाली, “किमान ९०, ००० रुपये. “
अनिलने तीच्याकडे पाहिलं आणि पुढे विचारलं, “तुला कुठल्या खेळात रस आहे का? “
सीमाने उत्तर दिले, “हो मला बुद्धिबळ खेळायला आवडते. “
अनिल हसत हसत म्हणाला, “बुद्धिबळ हा खूप मनोरंजक खेळ आहे. त्याबद्दल बोलूया. तुम्हाला कोणता बुद्धिबळ पॅटर्न सर्वात जास्त आवडतो? किंवा तुम्ही कोणत्या चालीने सर्वात जास्त प्रभावित आहात? “
सीमा हसत म्हणाली, “वजीर. “
अनिलने उत्सुकतेने विचारले, “का? माझ्या मते घोड्याच्या युक्त्या सर्वात अनोख्या आहेत. “
सीमाने गंभीरपणे उत्तर दिले, “खरं तर घोड्याच्या चाली रंजक असतात, पण बाकीच्या शिक्क्यांमध्ये वेगळेपणाने आढळणारे सगळे गुण मंत्र्याकडे आहेत. ” तो कधी सीलसारखं पाऊल टाकून राजाला वाचवतो, कधी तहानेने चालत आश्चर्यचकित करतो, तर कधी ढाल बनून राजाचे रक्षण करतो. “
तीच्या समजूतदारपणाने प्रभावित होऊन अनिलने विचारले, “खूप मनोरंजक! पण राजाबद्दल तुझे मत काय आहे? “
सीमाने लगेच उत्तर दिले, “सर, बुद्धिबळाच्या खेळात मी राजाला सर्वात कमकुवत मानते. ” तो स्वत:चा बचाव करण्यासाठी फक्त एक पाऊल उचलू शकतो, तर मंत्री त्याला प्रत्येक दिशेने संरक्षण देऊ शकतो. “
सीमाच्या प्रतिसादाने अनिल प्रभावित झाला आणि म्हणाला, “खूपच हुशार! उत्कृष्ट उत्तर. आता मला सांग यापैकी कोणता चेहरा तू स्वत:ला मानतेस? “
सीमाने क्षणाचाही विलंब न लावता उत्तर दिले, “राजा. “
अनिल थोडं आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला, “परंतु पंतप्रधानांच्या मदतीची नेहमी वाट पाहणाऱ्या राजाला तुम्ही दुर्बल आणि मर्यादित म्हटले आहे. ” मग तू स्वतःला राजा का मानतेस? “
सीमा हलके हसत म्हणाली, “हो, मी राजा आहे आणि माझा मंत्री माझा नवरा होता. त्याने नेहमी स्वतःपेक्षा माझे रक्षण केले, प्रत्येक अडचणीत मला साथ दिली, पण आता तो या जगात नाही. “
हे ऐकून अनिलला जरा धक्काच बसला आणि त्याने गंभीरपणे विचारले, “मग तुला हे काम का करायचं आहे? ” “
सीमाचा आवाज भरून आला, तिचे डोळे ओले झाले. तीने दीर्घ श्वास घेतला आणि म्हणाली, “कारण माझे प्रधान आता या जगात नाहीत. आता मला प्रधान होऊन माझ्या मुलांची आणि माझ्या आयुष्याची जबाबदारी घ्यावी लागेल. “
हे ऐकून खोलीत शांतता पसरली. अनिल टाळी वाजवत म्हणाला, “शाब्बास, सीमा. तू एक मजबूत स्त्री आहेस. “
शिक्षण आणि सक्षमीकरणाचे महत्त्व — — —
जीवनात कोणत्याही प्रकारच्या अडचणींना तोंड देणाऱ्या सर्व मुलींसाठी ही कथा प्रेरणादायी आहे. मुलींना चांगले शिक्षण देणे आणि त्यांचे संगोपन करणे खूप महत्वाचे आहे, जेणेकरून त्यांना कधीही कठीण परिस्थितीचा सामना करावा लागला तर त्या प्रधान बनू शकतील आणि स्वतःसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी एक मजबूत ढाल बनू शकतील…
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती – मीनल केळकर
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक ८७ आणि ८८ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. ८७ – –
मुखी राम त्या काम बाधू शकेना ।
गुणे इष्ट धारिष्ट त्याचे चुकेना ।
हरिभक्त तो शक्त कामास मारी ।
जगी धन्य तो मारुती ब्रह्मचारी ।।८७।।
अर्थ : ज्या व्यक्तीच्या मुखी रामनाम आहे, त्याला कामवासना त्रास देऊ शकत नाही. नामाच्या शक्तीमुळे कामवासनेवर ताबा मिळवण्यासाठी लागणारे धैर्य त्याला आपोआप प्राप्त होते. नामामुळे सामर्थ्य प्राप्त झालेला भगवंताचा भक्त कामवासनेला सहज नष्ट करू शकतो. या गोष्टीचे मूर्तिमंत उदाहरण असलेला आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करणारा मारुती जगामध्ये खरोखरच धन्य झाला आहे.
(काम – कामवासना, गुणे – त्या योगाने, शक्त – सामर्थ्य)
विवेचन :काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, मत्सर हे माणसाचे मोठे शत्रू आहेत. ठरवले तर क्रोध, मद, मोह आदी विकारांवर नियंत्रण मिळवणे सोपे असते. परंतु काम हा माणसाचा सर्वात मोठा शत्रू. त्यावर नियंत्रण प्राप्त करणे भल्याभल्यांनाही अवघड. विश्वामित्रांसारख्या तपस्वी ऋषींची तपश्चर्या मेनकेने भंग केली. पराक्रमी आणि विद्वान असलेला रावण आपल्या कामवासनेवर नियंत्रण मिळवू शकला नाही. त्यामुळे कामवासना जिंकणे अत्यंत अवघड. संसारी माणसाला कामवासनेचा मर्यादित उपभोग घेण्यास शास्त्रांची ना नाही. परंतु साधना करायची असेल तर संसारी व्यक्तीने देखील कामवासनेवर नियंत्रण ठेवणे क्रमप्राप्त असते. आपण ‘ काम ‘ आणि ‘ राम ‘ दोन्ही एकाच वेळी साध्य करू शकत नाही. ‘ राम ‘ हवा असेल तर ‘ काम ‘ सोडावा लागेल.
परंतु ज्याच्या मुखी रामनाम येते आहे, अशी व्यक्ती कामवासनेवर विजय मिळवू शकते. त्याला कामवासना बाधित करू शकत नाही. रामभक्त हनुमान हे याचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे. त्याच्या हृदयात रामनामाचा अखंड जप सुरु आहे. त्यामुळे ‘ काम ‘ भावनेला तेथे थारा नाही. हनुमंत म्हणजे अखंड ब्रह्मचर्य पालन करणारा. मुखात रामनाम आणि ब्रह्मचर्य पालन यामुळे त्याच्या अंगी धैर्य, शक्ती यासारखे इष्ट गुण निर्माण झाले आहेत. त्याला ‘ काम ‘ विचलित करू शकत नाही. जेव्हा सीतेचा शोध घेण्यासाठी तो लंकेत गेला तेव्हा रावणाच्या अंतःपुरात अनेक सुंदर स्त्रिया नको त्या अवस्थेत त्याच्या नजरेस पडल्या. परंतु सदैव जो रामनामातच रंगला आहे, अशा महाबली हनुमंताला ते दृश्य विचलित करू शकले नाही. सीतेच्या समोरही तो आपल्या स्वतःचा तिचा पुत्र म्हणून उल्लेख करतो. म्हणूनच ब्रह्मचारी असलेला हनुमान जगात धन्य आहे.
म्हणून समर्थ म्हणतात, ” हरिभक्त तो शक्त कामास मारी ” जो कायम हरीची भक्ती करतो, असा सामर्थ्यशाली माणूस कामवासनेला मारून टाकण्यासाठी समर्थ असतो. अशा व्यक्तीचे नाम परा वाणीपर्यंत पोहोचलेले असते. परा वाणीचे केंद्र हे नाभीजवळ आहे असे म्हटले जाते. कामवासनेचे केंद्र देखील त्याच ठिकाणी आहे. एकदा का नाम नाभीपर्यंत परा वाणीच्या माध्यमातून पोहोचले की तेथे कामवासना राहूच शकत नाही. संत कबीर म्हणतात, ” जहाँ काम तहाँ राम कहाँ । जहाँ राम तहाँ काम कहाँ।”
स्वतः समर्थच या श्लोकाचे उत्तम उदाहरण आहेत. मुखी अखंड रामनाम आणि ब्रह्मचर्य पालन. त्यामुळे शक्ती, धैर्य हे गुण आपोआपच त्यांच्या ठायी वास करीत होते. त्यामुळे रामसेवेचे मोठे कार्य त्यांच्या हातून घडले. म्हणूनच तेही जगात धन्य आहेत.
स्वसंवाद ::
१. माझ्या दैनंदिन व्यवहारात माझे मन बाह्य आकर्षणे किंवा विकारांमुळे विचलित होते का? अशा वेळी मी हनुमंताप्रमाणे रामानामाचा आश्रय घेतो का?
२. “जिथे काम तिथे राम नाही, आणि जिथे राम तिथे काम नाही, ” हे कबीरांचे वचन लक्षात ठेवून मी माझ्या मनात प्रभू श्रीरामांना अढळ स्थान दिले आहे का?
३. माझ्या हातून होणारे नामस्मरण केवळ ओठांवर (वैखरी) आहे, की ते नाभीपर्यंत (परा वाणी) पोहोचून माझ्या विकारांचे शुद्धीकरण करत आहे?
४. समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे, स्वतःमध्ये ‘धैर्य आणि शक्ती’ हे उत्तम गुण निर्माण करण्यासाठी मी रोजच्या धावपळीत जाणीवपूर्वक भगवंताचे नाम घेतो का?
=====
श्लोक क्र. ८८ – –
बहू चांगले नाम या राघवाचे ।
अती साजिरे स्वल्प सोपे फुकाचे ।
करी मूळ निर्मूळ घेता भवाचे ।
जिवा मानवा हे चि कैवल्य साचे ।।८८।।
अर्थ :या रामाचे नाव अतिशय चांगले आहे. ते सुंदर, छोटेसे, म्हणायला सोपे आणि बिनखर्चाचे आहे. हे नाम भवाचे म्हणजे संसाराचे मूळ कारणच नाहीसे करते. हे नाम मोक्ष किंवा परमात्म्याचे दर्शन घडवणारे आहे.
(साजिरे – सुंदर /शोभून दिसणारे, स्वल्प – छोटेसे, फुकाचे – बिनखर्चाचे, मूळ – मूळ कारण, निर्मूळ – समूळ उच्चाटन करणे, कैवल्य – मोक्ष/चिरंतन सुख, साचे – नक्कीच/खरोखर)
विवेचन :या श्लोकात समर्थ नामाचे महत्व पुन्हा एकदा स्पष्ट करतात. ‘ राम ‘ हे नावच किती चांगले आहे! सुंदर आहे, अल्पं आहे. ते घेण्यास कोणताही खर्च करावा लागत नाही. बरं, हे नाव घ्यायचे तरी कशासाठी? तर समर्थ सांगतात की हे नाम ज्या संसारात येऊन माणूस सुखदुःखे भोगतो, जन्ममरणाच्या फेऱ्यात अडकतो, त्याचे मूळ कारणच नाहीसे करणारे आहे. हे मूळ कारण नाहीसे करते म्हणजे तरी काय करते? तर हे नाम कैवल्यप्राप्ती करून देणारे आहे. कैवल्य म्हणजे मोक्ष. मोक्ष म्हणजे चिरंतन सुख! तेच प्राप्त करून देणारे हे रामनाम.
एखादी छोटीशी परिणामकारक गोळी असावी आणि ती घेतल्याने आजार समूळ नाहीसा व्हावा तशी ही गुटिका आहे. दिसायला छोटी पण अत्यंत परिणामकारक. ज्याने ज्याने ती घेतली, त्याचा भवंताप नाहीसा झाला. पण खरे कारण असे की आमचा विश्वासच यावर बसत नाही. एक छोटेसे दोन अक्षरांचे नाम. त्याच्यात एवढे सामर्थ्य कसे असेल? पण त्याच्यातील सामर्थ्याचा प्रत्यय तेव्हाच येईल, जेव्हा ते मनापासून घेतले जाईल. वाल्या कोळ्याने रामनाम घेतले आणि अखिल विश्वाला वंदनीय अशा वाल्मिक ऋषींमध्ये त्याचे रूपांतर झाले. त्यांच्या हातून ‘ रामायण ‘ हा अजरामर ग्रंथ लिहिला गेला. रामाचे नाव काय करू शकत नाही. समुद्रात सेतू बांधणाऱ्या वानर सेनेने दगडावर फक्त ‘ राम ‘ असे लिहिले आणि काय आश्चर्य! ज्या दगडांचा मूळ गुणधर्म पाण्यात बुडण्याचा, ते चक्क पाण्यावर तरले. एवढेच नाही तर त्यावरून रामाची सेना लंकेला पोचली.
या भवसागरात आपल्यालाही तरून जायचे असेल तर हृदयामध्ये ‘ रामनामाला ‘ स्थान देणे जरूर आहे. अन्यथा पाषाणात आणि आपल्यात काही फरक राहणार नाही. बुडणे हे ठरलेले. रामनाम ही या भवसागरातून तारून नेणारी नौका आहे. बरं, हे नाम तरी किती सोपं, सुंदर आणि बिनखर्चाचे. बसल्या बसल्या, काम करताना तुम्ही केव्हाही ते घेऊ शकता. त्यातली गोडी ही अनुभवावी लागते. ती सांगून कळत नाही. अनुप जलोटा यांनी गायिलेले भजन ‘ जगमें सुंदर हैं दो नाम, चाहे कृष्ण कहो या राम.’ आपल्याला माहिती असेल. ‘ राम ‘ या दोन अक्षरी शब्दात ‘ र ‘ हे अक्षर अग्निवर्णाचे निदर्शक आहे तर ‘ म ‘ हे अक्षर चंद्राची शीतलता दाखवणारे आहे. थोडक्यात म्हणजे ‘राम ‘ या शब्दात सूर्यशक्ती आणि चंद्रबल यांचा मिलाफ आहे. ते संतुलित आहे. म्हणूनच ज्याने ते घेतले, त्याच्या आयुष्यात संतुलन साधले जाते. ‘ जय जय राम, जय श्रीराम, दो अक्षर का प्यारा नाम, रामनाम के जपनेसेही बन जाते सब बिगडे काम. ‘
रामनाम घेण्याची मनाला सवय लावली तरच आयुष्याच्या अखेरीस मुखात रामनाम येईल. हे घडले तर कैवल्यप्राप्ती आहेच. मन विषयविकारात अडकले तर अखेरीस ओठावर रामनाम न येता अन्य कशात तरी मन अडकेल आणि मग पुन्हा जन्ममृत्यूच्या फेऱ्यात आपण अडकू. रामनामाचा जप केल्याने साधक रामरूप होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, “राम म्हणता रामच होईजे, पदी बैसोनि पदवी घेईजे. “
स्वसंवाद ::
१. जे नाम अतिशय सुंदर, सोपे आणि ‘फुकाचे’ (बिनखर्चाचे) आहे, ते घेण्यासाठी मी आळस करतो की अत्यंत आदराने त्याचा स्वीकार करतो?
२. संसारातील सुखांमध्ये रमून मी केवळ ‘बुडणाऱ्या पाषाणासारखे’ आयुष्य जगत आहे, की रामनामाची नौका धरून या भवसागरातून ‘तरून’ जाण्याचा प्रयत्न करत आहे?
३. माझ्या आयुष्यात सुख-दुःखाचे प्रसंग येताना मानसिक संतुलन राखण्यासाठी, मी रामनामातील सूर्यशक्ती आणि चंद्रबलाचा अनुभव घेतो का?
४. तुकाराम महाराजांनी म्हटल्याप्रमाणे, “राम म्हणता रामच होईजे” या अवस्थेपर्यंत पोहोचण्यासाठी मी माझ्या मनाला नामस्मरणाची अखंड सवय लावत आहे का?
☆ ते ७३८ दिवस– – – लेखक : श्री मनीष वाघ☆ प्रस्तुती – श्री अमोल केळकर ☆
ज्युलिया हिल
ते_७३८_दिवस – –
अमेरिकेतील कॅलिफोर्नियाच्या समुद्रकिनाऱ्यालगत तब्बल दोन ते तीन हजार वर्षे वयोमान असलेल्या आणि ३०० फुटांपर्यंत वाढणाऱ्या ‘सेक्विया सेम्परविरन्स’ म्हणजेच ‘कोस्टल रेडवूड’ या प्रजातीच्या झाडांसाठी प्रसिद्ध असलेले जंगल आहे. हे वृक्ष जगात इतरत्र कुठेही आढळत नाहीत. या वृक्षांचे लाकूड फर्निचर बनविण्यासाठी वापरता येते, हे कळल्यावर एका लाकडी साहित्य बनविणाऱ्या कंपनीने या लाकडांचे कंत्राट मिळवले आणि मग या वृक्षांची बेसुमार तोड होऊ लागली. याचा दुष्परिणाम म्हणून जमिनीची धूप, सुपीक माती वाहून जाणे यांसारखे पर्यावरणाचे नुकसान तर झालेच; शिवाय जंगलातील इतर जैवविविधतेचेही अस्तित्व धोक्यात आले.
नव्वदच्या दशकाच्या उत्तरार्धात तेव्हा अवघ्या विशीत असणाऱ्या ज्युलिया हिल या तरुणीने या जंगलाच्या संरक्षणासाठी लढा देण्याचा निर्धार केला. बरोबर २३ वर्षांपूर्वी, १० डिसेंबर १९९७ या दिवशी ती एका १, ५०० वर्षे वय असलेल्या वृक्षावर जमिनीपासून १८० फूट उंचावरील एका छोटय़ा मचाणावर जाऊन बसली. जोपर्यंत या वृक्षांना जीवदान मिळत नाही तोपर्यंत खाली उतरायचे नाही आणि अहिंसक मार्गाने आंदोलन करायचे, असे तिने व तिच्या सहकाऱ्यांनी ठरवले होते. त्यांचे हे आंदोलन दिवसागणिक पुढे सरकू लागले तसे त्या कंपनीचे धाबे दणाणले.
हाडे गोठविणारी थंडी, पावसाचा मारा होत असतानाही आंदोलन चालूच ठेवण्याचा ज्युलियाचा निर्धार पक्का होता. हे आंदोलन थांबवावे म्हणून त्या कंपनीने तिला साम-दाम-दंड-भेद वापरून अतोनात त्रास द्यायला सुरुवात केली, धमकीसत्र सुरू झाले. परंतु या कशालाच ज्युलिया बधली नाही. तिचे कुटुंबीय, तिचे सर्व सहकारीही ठामपणे तिच्या पाठीशी उभे राहिले. तिच्या या अनोख्या आंदोलनाला हळूहळू जगभरातून पाठिंबा मिळू लागला. अखेर लाकूडतोडय़ा कंपनीने माघार घेतली. ती ज्या झाडावर (तिने या झाडाला ‘लुना’ हे नाव दिले होते! ) ठाण मांडून बसली होती ते झाड तर वाचलेच, शिवाय त्याच्या आजूबाजूचे ६१ मीटर परिघातील जंगल हे कायमस्वरूपी ‘बफर झोन’ म्हणून घोषित करण्यात आले.
१८ डिसेंबर १९९९ रोजी, म्हणजे ७३८ दिवसांनी ज्युलिया झाडावरून खाली उतरली! आज ज्युलिया ‘सर्कल ऑफ लाइफ’ या ट्रस्टमार्फत ‘अहिंसक मार्गाने पर्यावरण रक्षण करा आणि वसुंधरा वाचवा’ हा संदेश देत जगभरातील जीवसृष्टीच्या संवर्धनासाठी झटत आहे.
त्या लाकडी पेटीमध्ये नववधूचे वस्त्रालंकार म्हणजे तिच्या भाषेत दुल्हन का जोडा… लाल रंगाचा… आणि इतर ब-याच वस्तू निघाल्या… लग्नाच्या वेळी नवरी अंगावर मोठ्या हौसेने घालते त्या सर्व वस्तू सुद्धा होत्याच. एकक्षणभर त्याच्या डोळ्यांसमोर त्याची बहिण जणू साक्षात उभी राहिली! तिच्या लग्नात ती अशाच पेहरावात सजली होती आणि तो तिच्यामागे तलवार घेऊन उभा होता. लग्नासारख्या आनंदाच्या सोहळ्यात शस्त्रांचं काय काम? त्यानं लहानपणी त्याच्या वडिलांना विचारलं होतं. वडील म्हणाले होते, “इथं राज्य करणा-या लोकांचे सैनिक मांडवात घुसून नवरीला थेट उचलून घेऊन जात… आणि नंतर त्या पुन्हा कधीच नजरेस पडत नसत. म्हणून संरक्षणासाठी, हल्ल्याला प्रत्युत्तर देण्यासाठी हा तलवारींचा पहारा ठेवावा लागे… नंतर ही प्रथाच पडून गेली!”
“दादा, मला इकडे पाठवू शकाल त्या सा-या वस्तू… आणि तो पोशाख?” फोनवरून पलीकडून थरथरता प्रश्न ऐकून साहेबांच्या हृदयात कालवाकालव झाली! “पत्ता आहेच माझ्याकडे. पाठवण्याची व्यवस्था करतो, ताई!” साहेबांनी असं म्हणत फोन ठेवला. कॅप्टन साहेब म्हणाले, ”यह सभी चीजें अच्छे से pack करके इस address पे जल्द से जल्द भेज दो!” आणि साहेब आपल्या जीपकडे वळाले. त्यांनी एकदा मागे वळून त्या घराकडे पाहिले!
ती त्या घरात नववधू अगदी काहीच वर्षांपूर्वी आली असावी. दोन मजली घर ते. त्याला खोल तळघरसुद्धा होतं. त्यात बरंच काही साठवून, लपवून किंवा सांभाळून ठेवता यायचं. घरामागे बर्फाने आच्छादलेले पहाड, त्यांवर उंच उंच झाडं. खळाळणारे ओहोळ. सफरचंदाच्या बागांतून पिकू लागलेल्या फळांचा मनमोहक वास. केशर तर इथल्या कणाकणात जणू मिसळून गेलेलं. धुकं असं की वाटे आभाळातून चालतो आहोत आपण. सूर्य उष्णता देणारा एक गोळा आहे, हे इथं कुणाला ठावेच नसावे… इतकी थंडी… दिवस कसे निघून चालले होते ते समजतही नव्हतं!
एकेदिवशी रात्री घराचा दरवाजा ठोठावत काळ आला… जोडीला हवेत बंदुकीतून डागल्या गेलेल्या गोळ्यांतील दारूचा दर्प होताच. “चला, निघा… नाही तर जीवाला मुकाल!” आवाज आणि चेहरे ओळखीचे होते… पण त्या चेह-यांवरचे डोळे आज अंधारातही चमकत होते… एखाद्या श्वापदाचे चमकतात तसे. ते शब्द खरेच होतील अशी खात्री पटली… कारण शेजारच्या घरांतून प्राणांतिक किंचाळण्याचे आवाज कानांवर आदळत होते… !
जगात राहायचे म्हणजे जिवंत राहण्यास प्राधान्य द्यावे लागते… नेसत्या वस्त्रांनिशी बाहेर पडावं लागलं सर्वांना. जेवताना हातात घेतलेला घास तसाच ताटात टाकून द्यावा लागला… हात धुण्याचीही फुरसत लाभली नाही. सफरचंदाच्या व्यापारासाठी घराबाहेर पडलेले बाप-लेक रात्री घरी आले नव्हते. रस्त्यात अडकून पडले असतील अशी मनाची समजूत घालत सासू-सुना बळेच डोळे मिटून अंथरुणावर पहुडल्या होत्या… आणि त्यात दारावर पडलेल्या त्या थापा! जोडीला मोठ्या आवाजातले दरडावणे!
दिल्लीत पोहोचता पोहोचता जीव कासावीस झाला होता. बाप्या माणसांचा तर अजूनही तपास लागलेला नव्हता. सारी पांगापांग झाली होती… कोण कुठे आहे, कसा आहे, आहे की नाही? सर्व काळोख!
शरणार्थी लोकांसाठी उभारलेल्या तात्पुरत्या तंबूत संसार थाटताना कुंकवाचा करंडा कुठे ठेवावा ते समजत नव्हतं. शेजारच्या तंबूतील मुलीचा नवरा दोन-तीन दिवसांनी परतला होता… रक्तबंबाळ अवस्थेत… पण तिचं कुंकू मजबूत होतं म्हणे! हिचं वाट पाहणं आता कुठं जुनं होऊ पहात होतं. काही दिवसांनी व्यापारानिमित्त ओळख असलेल्या एका सद्गृहस्थाने आसरा दिला.
कॅप्टन साहेबांच्या दलाला आदेश मिळाले… रिकाम्या घरांचा ताबा घ्या… अन्य कुणी घेण्याआधी… आणि त्या घराला आग लावण्यापूर्वी. काही घरांना आगी लावल्या गेल्याही होत्याच. मालकीच्या घरांतून हाकलले गेलेले लवकर परत येण्याची शक्यताही नव्हती… जिथं जगता येणार नाही तिथं राहणार तरी कोण?
साहेबांनी हे ही घर ताब्यात घेतलं… बंदोबस्त लावला! घरात राहून गेलेल्या चीजवस्तू ताब्यात घेऊन त्याची नोंद घेतली. कुण्या व्यापारी कुटुंबाचं घर असावं… घरात सारं काही नीट, छान होतं. विशेष म्हणजे त्या घरात टेलिफोनही होता. कॅप्टन साहेबांनी सहज तो फोन चालू आहे का ते पाहिलं… तो चालू होता… एस. टी. डी. सुविधेसह.
घरात काही पावत्या सापडल्या. इथून दिल्लीला सफरचंदे बाजारपेठेत पाठवण्याचा व्यवसाय होता तर या कुटुंबाचा… साहेबांनी त्या पावत्या पाहताच ओळखले. पावतीवर दिल्लीतल्या व्यापा-याचा पत्ता, फोन नंबर छापलेला होता. कॅप्टन साहेबांनी त्या नंबरवर सहज फोन लावला. एका महिलेने फोन घेतला. “कोण?” त्या महिलेने विचारले. साहेब म्हणाले, ”हम इंडियन आर्मी से है… और मैं कॅप्टन… बोल रहा हूं… ” त्यावर महिला म्हणाली, ”साहब, आप तो हमारे घर से बोल रहे है… यह घर हमारा है!”
काश्मिरातून रातोरात पलायन कराव्या लागलेल्या हजारो काश्मिरी नागरीकांपैकीच हेही एक कुटुंब होतं. पैसे, चीज वस्तू आणि शेकडो आठवणी मागे ठेवून ही माणसं जीव वाचवून त्यांच्या मालकीच्या घरांतून पळून आलेली होती!
कॅप्टन साहेबांनी त्यावर त्या महिलेला परिस्थिती समजावून सांगितली. “तुमच्या घराच्या संरक्षणासाठी आम्ही आहोत” असंही तिला सांगितल्यावर तिने अनेक प्रश्न विचारले. म्हणाली “आमचं घर तुमचं घर समजा… सांभाळा!” आणि खात्री पटल्यावर ती साहेबांना म्हणाली, ”भाईसाहब, माझं एक काम करणार?” साहेब उदगारले… “हां, बहेन… बतावो!”
“आमच्या घराच्या तळघरात जा. तिथे एका कोप-यात फळबागेत फवारण्यासाठीची औषधं ठेवलीत… त्याच्या उजव्या बाजूला खाली एक लाकडी पेटी आहे का बघा… आणि त्या पेटीतील वस्तू मला पाठवून द्या… फार जड नाहीत वस्तू… पण माझा जीव अडकला आहे त्यांत आणि घरी कधी परतण्याची संधी मिळेल… देवास ठाऊक!”
साहेब स्वत: त्या दुमजली घराच्या तळघरात गेले. काही सैनिक सोबत घेतले… अंधा-या तळघरात ती लाकडी पेटी सापडायला वेळ लागला… पण अनेक वस्तूंच्या खाली सापडली. पेटीत अगदी निगुतीने सांभाळून ठेवलेला नववधूचा सारा साजश्रुंगार होता. साडीला तर अजूनही लग्नातल्या हळदीचा सुवास येत होता. आभूषणे ख-या सोन्याची नसावीत पण त्यांची चमक सोन्याहून चमकदार होती. पाठवणी करताना कुण्या सुवासिनीने ओटी भरली असावी… ती ओटी तशीच बांधून ठेवलेली होती पदरात! त्या वस्तू म्हणजे एका नववधूच्या जन्म-जन्मांतारीच्या आठवणी होत्या! त्या साडीच्या पदरावर आईच्या मायेची नजाकतदार वेलबुट्टी होती… आणि धागे वडिलांच्या प्रेमाचे… भावा-बहिणींनी तिची पाठवणी करताना आवेगाने मारलेल्या मिठ्या… त्यामुळे पडलेल्या सुरकुत्या अजूनही तशाच होत्या. अग्निफेरे घेताना पदराला त्यांच्या शेल्याशी बांधलेल्या गाठीच्या खुणाही तशाच होत्या!
साहेबांनी त्या सा-या वस्तू काळजीपूर्वक वर आणल्या. युनिटमध्ये परतले. एक छानसे packing करून घेतले… त्यात एक चलनी नोट आणि शगुनाचे म्हणून एक सुटे नाणेही ठेवले… आणि एक कागद ठेवला… त्यावर लिहिले. ”भावाकडून… धाकट्या बहिणीसाठी! सुखी रहा… कधी न कधी परत या तुमच्या घरी!”
पाचव्या दिवशी साहेबांच्या नावाने त्यांच्या कार्यालयात फोन आला… यावेळी पलीकडून तिचाच आवाज होता… ”दादा… !” आणि पुढची काही मिनिटे केवळ शांतता… गालांवरून ओघळणा-या आसवांना जर एखाद्या ओढ्यासारखा खळखळाटी आवाज असता तर बरं झालं असतं… पण आसवांचा तो प्रवाह निमूटपणे खाली ओघळत जात असावा.
काही वेळाने साहेबच म्हणाले, ”सब चीजें बराबर मिल गयी ना? कुछ छूट तो नहीं गया?” त्यावर ती म्हणाली, ”छूट तो सब कुछ गया पिछे… सारी जिंदगी! लेकिन आपने यादें बचा ली मेरी… और इतनी दूर भेज भी दी मेरे लिये!” पुढे ती बरंच काही बोलली… पण शब्द उमटत नव्हते… काही शब्दांना तसा काही अर्थही नव्हता… कारण मनातून जिभेवर आणि तिथून पुढे सरकायला मागून येणा-या शब्दांना जागाच उरली नव्हती… गळ्यात आवंढा गुंतून राहिलेला होता!
पुढे दिवस उलटत गेले… साहेबांची तिथून दुस-या सीमेवर बदली झाली. तिचं काय झालं माहीत नाही… पण साहेबांच्या मनात नववधूचा तो लाल रंगाचा पेहराव कायमचे रंग भरून गेला!
साहेबांना खूप दिवसांनी सुट्टी मिळू शकली… गावी पोहोचायला रात्र झाली… घरच्यांशी बोलता बोलता पहाट केंव्हा झाली ते समजलंच नाही. पहाटे गोठ्यांत गाई हंबरत होत्या… भाऊ बहिणीच्या गावाकडे निघायला घराच्या बाहेर पडला! साहेबांनी शहरातून गावाकडे परतताना तिच्यासाठी लाल रंगाची सुंदर साडी आणली होती… ती साडी तिला कधी एकदा देईन… असं साहेबांच्या जीवाला झालं होतं! सैनिकाचं कठोर शरीरातलं हळवं मन पावलांच्याही पुढं धावत निघालं होतं!
(काश्मिरातील सैनिकी जीवन सुमारे तीन दशके अनुभवलेले लेफ्टनंट जनरल रंजन महाजन साहेब (निवृत्त) यांची मुलाखत ‘The Monks & Warriors’ podcast मध्ये पाहतो आहे. महाजन साहेबांनी या मुलाखतीत एका घटनेचा ओझरता उल्लेख केला आहे. त्यावर आधारीत हा लेख आहे.)
आयुष्यात प्रत्येक माणसाला सल्ला देणारे खूप भेटतात. पण पूर्ण ऐकून घेणारे फार कमी भेटतात. कृष्णाने अर्जुनाला मध्येच थांबवलं नाही. “तू चुकीचा आहेस, ” असंही म्हटलं नाहीं. त्याने त्याला पूर्ण कोसळू दिलं. कारण कधी कधी माणूस पुन्हा उभा राहण्यासाठी आधी पूर्ण कोसळणं गरजेचं असतं. खरा मित्र तुमच्या अश्रुंना लपवत नाही. तो त्यांना वाहू देतो. कारण त्याला माहीत असतं, अश्रू थांबवले तर वेदना आतच राहते.
महाभारत सांगतं, मित्र म्हणजे तुमच्या प्रत्येक निर्णयाला होकार देणारा माणूस नाही. मित्र म्हणजे तुम्ही चुकीच्या दिशेने चालत असताना तुमचा हात पकडून “थांब” असं म्हणण्याचे धैर्य असलेला माणूस. दुर्योधन कर्णाचा मित्र होता. त्याने कर्णाला मान दिला, सन्मान दिला. जगाने नाकारलेल्या माणसाला त्याने स्वीकारलं. म्हणून कर्णाने आयुष्यभर ती मैत्री जपली. पण महाभारत इथेच थांबत नाही. ते एक प्रश्न विचारतं. मैत्री मित्राला वाचवते, की मित्राच्या चुकीलाही वाचवते? कारण दोन्ही गोष्टी सारख्या नसतात.
कृष्णाने अर्जुनासाठी युद्ध लढलं नाही. त्याने अर्जुनाला स्वतःचं युद्ध स्वतः लढायला शिकवलं. हीच महाभारताची मैत्री आहे. जी माणसाला आधार देत नाही, तर त्याला सक्षम करते. आज आपल्याकडे शेकडो संपर्क आहेत. हजारो फॉलोअर्स आहेत. असंख्य शुभेच्छा आहेत. पण एक प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारावा. आपण हरलो तर आपल्या शेजारी कोण बसणार? आपण रडलो तर आपलं मौन कोण ऐकणार? आपण चुकलो तर आपल्याला थांबवणार कोण?
कारण टाळ्या वाजवणारे खूप भेटतात. पण आरसा दाखवणारे फार कमी असतात. भगवद्गीता मैत्रीची व्याख्या लिहित नाही. ती कृष्णाच्या रुपाने ती जगून दाखवते. मित्र तुमच्यासाठी जग बदलत नाही. तो तुमच्या मनातला अंधार बदलतो. मित्र तुमचं दुःख उचलत नाही. तो दुःख उचलण्याइतकं तुम्हाला मजबूत करतो. मित्र तुमच्यासाठी निर्णय घेत नाही. तो तुम्हाला योग्य निर्णय घेण्याइतके शहाणं करतो.
आणि कदाचित याचसाठी महाभारत संपतं. पण कृष्ण आणि अर्जुनाची मैत्री कधीच संपत नाहीं. कारण युद्ध प्रत्येक युगात बदलतं. शस्त्रं बदलतात. रणांगणं बदलतात. माणसं बदलतात. पण प्रत्येक युगाला एका अर्जुनाची गरज असते. आणि प्रत्येक अर्जुनाला… एका कृष्णाची.
☆
लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : प्राची जोशी
मो ९८२२०६५६६६
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – ३५ ☆ मराठी भावानुवाद – डॉ. शोभना आगाशे ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
रवींद्रनाथ टागोरांच्या इंग्रजी गीतांजली मधील १०३ कवितांचा भावानुवाद आम्ही बहिणींनी, मंजिरी येडूरकर व शोभना आगाशे, मिळून केला. हे कोविड काळातील अपत्य!
घरातल्या सगळ्यांनी त्या कवितांचं खूप कौतुक केलं आणि यांचं पुस्तक छापायचं हे ठरवून टाकलं. शेवटी ‘गीतांजली जशी भावली तशी’ हे पुस्तक प्रकाशित झालं, वर्षभरात चार संस्थांनी त्याचा गौरवही केला. हे सगळं आमच्या आयुष्यात पहिल्यांदाच व अनपेक्षीत घडल्यामुळं भारी वाटत होतं.
पण खरं भारी वाटलं ते कवितांचा अनुवाद करतांना! मूळ इंग्रजी कविता, गद्य स्वरूपाच्या आहेत. जुन्या स्टाईलचं अवघड इंग्रजी आहे. आम्ही सुरवातीलाच ठरवलं होतं की आपण दुसऱ्या कुणाचाही अनुवाद आधी वाचायचा नाही; कारण कोणताही पूर्वग्रह घेऊन केलेला अनुवाद ‘आपला’ वाटणार नाही. मग त्यातल्या बऱ्या वाईटाची जबाबदारी आपण कशी घेणार! आपल्या कविता शक्यतो गेय होतील, असा प्रयत्न करायचा. मन अगदी स्वच्छ ठेऊन, आपल्याला काय वाटतंय ते लिहायचं. अर्थात याचं पुढे जाऊन पुस्तक होईल हे ध्यानी मनी सुद्धा नव्हतं. जवळजवळ महिनाभर आम्ही चर्चा करून प्रत्येक कवितेचा कीस पाडलाय.
एक मुख्य अडचण वाटली, ती म्हणजे, या कविता आध्यात्मिक विषयावर आहेत, असं वाचलं होतं. पण आमच्या लक्षात आलं की, अगदी अध्यात्मिक नाही पण प्रत्येक कविता एक विचार व्यक्त करते. मात्र तो विचार व्यक्त करण्यासाठी रविंद्रनाथ जी रूपकं वापरतात, ती समजायला जरा अवघड, त्यातून इंग्रजीमध्ये, त्यामुळे काही काही कवितांवरील चर्चा दिवस दिवस चालायची. पण शेवटी एकतर एकमत व्हायचं किंवा दोघींपैकी एकीवर पूर्ण जबाबदारी टाकली जायची.
त्यांच्या बऱ्याच कविता गोष्टीसारख्या आहेत. ३१ व्या कवितेत कवीला खूप श्रीमंत व्हायचं असतं. जगावर सत्ता मिळवायची, म्हणजे अनभिषिक्त सम्राट व्हायचं असतं. त्यासाठी तो सगळ्या जगाला कैदी बनवणार असतो. त्यासाठी तो रात्रभर बसून जड साखळदंड बनवतो. सकाळी उठून पाहतो तर त्या साखळदंडांनी तो स्वतःच जखडला गेलेला असतो. यातून आपण सुविचार सांगू शकतो, दुसऱ्याचं वाईट चिंतून किंवा मोहात लिप्त राहून आपलं भलं होत नाही.
६४ व्या कवितेत नदीच्या उतरणीवरून संध्याकाळी एक स्त्री दिवा घेऊन निघालेली असते. कवी तिला तो दिवा आपल्याला देण्याची विनंती करतो कारण त्याच्या घरात अंधार असतो. ती म्हणते हा नदीच्या प्रवाहात सोडण्यासाठी नेते आहे. पुन्हा ती अशीच दिवा घेऊन येते. पुन्हा कवी तिला दिवा मागतो. ती म्हणते नभाला अर्पण करणार आहे. पुन्हा रात्री येते. ती म्हणते दिव्यांची आरास करायची आहे. कवीला सर्व दिवे तिनं व्यर्थ घालवले असं वाटतं. वर वर पाहता यात दडलेला अर्थ लक्षात येत नाही पण विचार केल्यावर समजतं की कवीला इथे सांगायचं आहे की, आपल्या अज्ञानाचा अंधार दुसऱ्यांच्या आयत्या दिव्यांनी नष्ट होत नाही. त्यासाठी आपणच प्रयत्नपूर्वक ज्ञानाचा दीप चेतवून हा अंधार दूर करावा लागतो. किंवा जे ज्ञानी लोक असतात ते पूर्ण आसमंत उजळून टाकण्याची इच्छा बाळगतात.
आणखी एक उदाहरण द्यावं असं वाटतंय. ५८ व्या कवितेत आनंद कुठं कुठं राहतो याचं वर्णन आहे. त्यातील एक वाक्य असं आहे, the ‘joy that sits still with its tears on the open red Lotus of pain’ याचा अर्थ काय असेल याचा विचार करताना मनात आलं उमलताना कमळाला त्रास होत असेल का, त्याच्या अश्रूच्या थेंबात आनंद राहत असेल का? की तो थेंब ओघळू नये, अश्रू आहेत हे कळू नये म्हणून राहतो, का त्या चमकणाऱ्या थेंबाकडे पाहताना आपण खूप आनंद मिळवावा म्हणून तिथे आनंद राहतो. किंवा आणखी काय काय चर्चा करत होतो, शेवटी लक्षात आलं की कवीला म्हणायचं आहे की सुखदुःख, हसू-आसू हे एकत्रच असतात, एका पाठोपाठच येतात.
ह्या निर्मितीच्या काळात होणाऱ्या आमच्या बौद्धिक चर्चा, त्यासाठी केलं जाणारं वाचन सगळं फार भारी वाटायचं. कारण शिक्षकी पेशातून निवृत्त झाल्यापासून बुद्धीला खाद्य मिळणे बंद झालं होतं. एकूण सगळं खूप कष्टाचं, पण खूप आनंददायी होतं.
त्यानंतर सांगलीतल्या साहित्यिक मैत्रिणींच्यामुळे ई अभिव्यक्तीची माहिती कळली. सुश्री उज्ज्वला केळकर, श्री सुहास पंडित, सुश्री मंजुषा मुळे व अन्य सर्व सुहृदांच्या प्रोत्साहनामुळे इतरही काहीबाही लिहायला लागलो व साहित्य, साहित्यिक यांच्या संगतीमुळं आमचा बौद्धिक विकास होऊ लागला.
१० डिसेंबर २०२५ पासून आमच्या गीतांजलीतील कविता, मूळ इंग्रजी कवितांसह ई अभिव्यक्तीवर प्रकाशित व्हायला सुरवात झाली. आजच्या या ३५ व्या भागाबरोबर ही मालिका संपन्न होत आहे. आम्हाला ही संधी दिल्याबद्दल ई-अभिव्यक्ती साहित्य-मंचाच्या संपादक मंडळाचे मनापासून आभार.
– शोभना आगाशे
– मंजिरी येडूरकर
—–
☆ गीत : १०२ ☆
I BOASTED among men that I had known you. They see your pictures in all works of mine. They come and ask me, “Who is he? ” I know not how to answer them. I say, “Indeed, I cannot tell. ” They blame me and they go away in scorn. And you sit there smiling.
I put my tales of you into lasting songs. The secret gushes out from my heart. They come and ask me, “Tell me all your meanings. ” I know not how to answer them. I say, “Ah, who knows what they mean! ” They smile and go away in utter scorn. And you sit there smiling.
IN one salutation to thee, my God, let all my senses spread out and touch this world at thy feet.
Like a rain-cloud of July hung low with its burden of unshed showers let all my mind bend down at thy door in one salutation to thee.
Let all my songs gather together their diverse strains into a single current and flow to a
sea of silence in one salutation to thee.
Like a flock of homesick cranes flying night and day back to their mountain nests let all my life take its voyage to its eternal home in one salutation to thee.
व्यवसाय : राहता तालुक्यात शेती, बॉश पंप, इंजेक्टर दुरुस्ती.
इंद्रधनुष्य
☆ नायक☆ श्री राजेश्वर बी. पारखे☆
☆
भल्या पहाटे माझ्या मुलीला डॉ. प्राप्तीला व माझ्या आईला शिर्डी ला सहा वाजताच्या भुसावळ एस. टी. बसने जळगाव ला जाण्यासाठी सोडवून परत माघारी श्रीरामपूर ला निघालो,
पहाटेची वेळ होती पावसाळ्याचे दिवस असल्यामुळे एकदम मस्त आल्हाददायक वातावरण होते,
आदल्या तीन दिवस आधीच जवळ जवळ एक हजार किलोमीटर च्या आसपास एस. टी. प्रवास झालेला होता,
प्रवासात नेहमी मला कोणी न कोणी असामान्य व्यक्तिमत्त्व नक्कीच भेटते… परंतु पूर्ण प्रवासात असा कोणीच भेटलेला नव्हता,
आपली 2006 सालची मारुती व्हॅन घेऊन राहत्याच्या चौफुलीत गाडीचा वेग कमी केला आणि तिथेच एका 19 ते 20 वर्षाचा तरुणाने मला हात केला त्याला पाहून आपसूक माझा पाय ब्रेक वर अलगद गेला,
रस्ता पूर्ण मोकळा होता तिथेच हा मुलगा उभा होता,
उंचा पुरा, सडपातळ शरीरयष्टी, निमगोरा, उभट चेहरा असलेला, हलकीशी कोवळी दाढी चेहऱ्यावर असलेला, हॅवर सॅक पाठीमागे लटकवलेली, कानात अगदी साध्या पद्धतीचे हेड फोन चे बोळे अडकवलेले, चेहरा मात्र प्रचंड आकर्षक असलेल्या या तरुणाला बघून त्याच्या जवळच मी गाडी थांबवली,
त्याने एक स्मित हास्य दिले,
माहीत नाही तो किती वेळेपासून इथं असा एकटाच उभा राहिला असेल, ही जाणीव ठेवूनच थांबलो आणि त्याला पुढील सीट वर बसायला सांगितले,
विनम्र पणे तो थँक्यू म्हणायला विसरला नाही…
श्रीरामपूर च्या दिशेने प्रवास सुरु झाला, मस्त सकाळच्या वातावरणात त्या गार हवेचा आनंद घेत सहज मी त्याच्या कडे बघितले,
तसा तो हळुवार हसला,
मी त्याला विचारले कुठे जायचे आहे तो म्हणाला”बाभळेश्वर”,
मी म्हटलं तिथेच की अजून कुठे,
तो म्हणाला “मला ममदापूर ला जायचे आहे”
मी म्हटलं अरे वा! रस्त्यातच आहे “सोडतो मी तुला”
पुढे अजून विचारले “तिथं कुठं राहतो”,
तो म्हणाला “माझे वडील येतील मला घ्यायला”
मी म्हटलं कुठून… उत्तर आले “वाकडी तुन”
मी त्याला म्हटलं मग आपण अस्तगाव मधून जाऊ तिथे वाकडी चौफुली तच तुला सोडतो,
त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला,
गाडी ने मस्त वेग घेतला होता,
मी मध्येच विचारले तू कुठून आलास, तो म्हणाला “लातूर” हुन…
असे म्हणताच तिथून का बरे?
तो म्हणाला ते “माझा सत्कार होता लातूरला”
मोटेगावकर सरांनी सत्कार केला,
माझ्या कपाळावर विस्मयकारी आठ्या आल्या,
आणि पुन्हां उत्सुकता ताणून राहिली म्हणून विचारले कसला सत्कार?
तो म्हणाला ते “नीट परीक्षेत मला 592 मार्क्स पडले म्हणून”!
मला तर आश्चर्याचा धक्का च बसला…
भले भले कितीतरी मुलं कष्ट, पैसा खर्च करून या “नीट” च्या अति अवघड परीक्षेत यशस्वी होत नाही अन या बहादराने तर कमाल च केली होती,
मी अक्षरशः कंट्रोल करून गाडी साईडला थांबवली,
आणि पुन्हां त्याला विचारले, किती मार्क्स? तो उत्तरला 592 मार्क्स,
मी आश्चर्यकारक रित्या सुखद धक्का पोहचल्यागतच त्याला मनोभावे हस्तांदोलन केले,
त्याचे अभिनंदन केलें,
मनात म्हटलं अरे! हा तर टॉप च्या गव्हमेंट कॉलेज ला डॉक्टर डिग्री घेणारा विद्यार्थी आहे…
माझ्या व्हॅन मध्ये पहिलांदाच एव्हढे मोठे “नीट” मध्ये मार्क्स पडलेला भावी डॉक्टर विद्यार्थी बसलेला होता,
आता त्याची विचारपूस करायला सुरुवात केली त्याने त्याचे नाव “विनायक विठ्ठलराव एलम” असे सांगितले,
वडील विहिर खोदकामाच्या ट्रॅक्टर वर ब्लास्टींग चे अतिशय जोखमीचे काम करतात असे सांगितले,
मोठी बहीण “पूजा” तिलाही दहावी ला 97. 70% मार्क्स मिळाल्याचे त्याने सांगितले, तीनेही Msc (maths) केले आहे आणि दोन नंबर ची बहीण “स्वप्नाली” इंजिनिअरिंग ची डिग्री करून MPSC ची पहिली परीक्षा पास झाल्याचे सांगितले,
तो सांगत होता आणि मी फक्त आणि फक्त ऐकतच होतो…
एका मागून एक शैक्षणिक धक्के मला बसत होते…
मी विचारले तुझ्या वडिलांचे शिक्षण ते किती?
तो म्हणाला पाचवी आई दुसरी झालेली,
हातावरचे मिळेल ते काम करून या आई वडिलांनी पोटाला चिमटा देऊन शिकवले असे तो भावुक होऊन सांगू लागला…
त्याचे डोळे हे सांगताना पाणावलेले मला जाणवले,
मी म्हंटले तुमच्या वडिलांची ही आता माझी भेट होईल खूप समाधान व आनंद वाटेल मला!
तो गाळातच हसला,
तो म्हणाला माझ्या वडिलांनी दिवसा ट्रॅक्टर व रात्री मिळेल ते काम करून आम्हां तिघांही भावंडाना शिकविले,
त्यांच्या कष्टाचे चीज झाले,
तेव्हढ्यात वाकडी गावाची चौफुली आली, मी गाडी थांबवली,
त्याने वडिलांना फोन करून तशी कल्पना दिली होती,
मी व भावी डॉक्टर खाली उतरलो,
तेव्हढ्यात जुनाट होंडा गाडीवर त्याचे वडील विठ्ठलराव आले, उंचे पुरे, रापलेला चेहरा,
अक्षरशः कामाचे मळके कपडे, वरची गुंडी उघडी पण अतिशय लोभस व कष्टाळू व्यक्तिमत्त्व मी जवळून पहात होतो,
मी अदबीने हस्तांदोलना साठी हाथ पुढे केला…
त्यांनीही लाजत आपला हाथ पुढे केला,
एका प्रचंड कष्टकऱ्याचा कडक व यशस्वी हाथ मी पहिल्यांदाच अनुभवत होतो…
त्यांचे मनःपुर्वक खूप खूप अभिनंदन केले,
मी म्हंटलो “विठ्ठलराव मानलं राव तुम्हांला पोरांनी तुम्हां आई बापाचं नाव कमावलं”,
त्यांचं उत्तर आलं “आपण काढलेले वाईट दिस लेकरांना येऊ नये बस एव्हढंच मनासनी ठेवलं… बाकी भगवंताची क्रिपा…
हे वाक्य म्हणताना डोक्यापासून ते पाया पर्यंत नागमोडी वेव्हज घेत ते ओशाळून अगदी अदबीने सांगत होते…
“मी तुम्हाला पण ओळखतो मी अन सचिन मोमले लई वर्षांपूर्वी एकदा ट्रॅक्टर चा पंप तुमच्या कडे घेऊनआलो होतो… “
बऱ्याच वेळ विचार करीत असतानाचे उत्तर मला मिळाले ‘यांची स्मरणशक्ती दांडगी आहे आणि तीच या मुलात आल्यामुळे त्याची हुशारी उदयास आली…
मी म्हणालो आता जग तुम्हांला ओळखील…
मनाला खूप समाधान वाटले,
एक फोटो होऊन जाऊ द्या “डॉक्टर” त्या मुलाला म्हणताच; तो लाजला,
आपल्या वडिलांना इशारा करून वरची गुंडी लावायला त्याने आवर्जून सांगितली,
या वयात परिपक्वतेचा अनुभव घेणारा हा “विनायक” आता आमच्या पंचक्रोशीत नव्हे तर जवळपासच्या सगळ्या तालुक्यात मधील शिक्षणातला “नायक”झाला होता…
मोटारसायकल लिलया फिरवत विठ्ठलराव यांनी विनायक ला पाठीमागे बसवून टाटा करीत आपल्या घरी निघाले, काळ्या मातीत राब राब राबून एक “नायक” या बापानी या समाजाला दिला होता कारण त्याची पै न पै कष्टाची होती आणि सृष्टीनिर्म्यात्याला ती मान्य होती…
ते दिसेनासे होइपर्यंत मी फक्त एकटक त्यांच्या कडे बघतच होतो…
लग्नाला उणेपुरे दहाच तर महिने झाले होते. नवरा शिपाई गडी, त्यामुळे सहवास आजवर फारसा लाभला नाही, अशी स्थिती. त्यात त्याच्या पहिल्या पत्नीने त्याला हाक मारली आणि हा गेलाही लगोलग… सेनेतील नोकरी म्हणजे सैनिकाचे पहिले लग्नच मानले जाते गंमतीने!
आजच्या सारखं मोबाईलचं गारुड नव्हतं तेंव्हा. त्यामुळे लिखित शब्दांवरच सारी मदार असायची. शिवाय हे शब्द दुस-यांच्या नजरेखालून तपासून घेतले जाऊनच आपल्या माणसाच्या हाती लागणार… देशाच्या संरक्षणाचा सवाल असतो! कुणी नजरचुकीने का होईना संवेदनशील माहिती उघड करू नये, हा उद्देश असतो. विशेषत: युद्धकाळात तर यावर कटाक्ष असतो.
त्याचं पत्र आलं आणि ते वाचण्यात किती तरी वेळ ती हरवून गेली होती. खूप वेळा पत्र वाचल्यानंतर तिने उत्तर लिहायला घेतलं… आणि त्यातही बराच वेळ गेला! शब्दांत सर्वच गोष्टी मावत नाहीत… आणि त्या पत्राचा आकारही एवढा नव्हता की सर्व काही लिहिता यावं! तिने काही ओळी लिहिल्या आणि पत्र धाडलं!
मेजर राजेशसिंग अधिकारी यांच्या मनात त्यावेळी केवळ तोलोलिंग शिखर होतं… आज रात्री निघायचं आहे त्या पंधरा हजार फुटावर असलेल्या कड्याकडे… ! शिखराच्या थोड्या अलीकडच्या बुरुजांवर ‘त्यांनी’ खंदक बनवून ठेवले आहेत. आणि त्यातून ते आपल्या सैनिकांना अचूक लक्ष्य करताहेत. त्यांना गप्प केलं पाहिजे… कायमचं! कारण त्यांना ओलांडता आलं तरच आणखी वर जाऊन शिखरावर ताबा मिळवता येईल… आणि मग इतर ठिकाणं ताब्यात घेणं शक्य होईल… अन्यथा सारंच केवळ अशक्य आहे!
खरं तर तोलोलिंग आपल्या मालकीचं शिखर. अत्यंत उंच, तिथलं तापमान कित्येक महिने शून्याखाली असतं. पलीकडे पाकिस्तानी सैनिकही त्यांच्या बाजूने भारतावर नजर ठेवून असतात. तापमान मानवी सहनशीलतेच्या मर्यादेपलीकडे खाली घसरले की तिथं थांबणं म्हणजे मरणाला आमंत्रण. म्हणून दोन्ही देशांनी हिवाळ्यात आपापल्या सैन्य-चौक्या रिकाम्या करून मागे जायचे आणि बर्फ वितळले की पुन्हा तिथं येऊन बसायचे, असे ठरवले होते! आणि असं काही वर्षे सुरळीत सुरूही होतं. पण मग एकदा पाकिस्तानी सडक्या मेंदूत एक काळी योजना शिजली. भारतीय सैनिक त्यांच्या चौक्यांत दाखल होण्याआधीच आपण तिथवर पोहोचायचं. मग त्यांनी भर हिवाळ्यात त्यांचे अनेक सैनिक गमावून त्या अतिशीत हवामानात आधुनिक साधनांच्या साहाय्याने पक्की व्यवस्था तयार करवून घेतली. आणि भारतीय हद्दीत कित्येक किलोमीटर्स आतपर्यंत घुसखोरी करीत भारतीय सैन्य-चौक्यांचा कब्जा मिळवला… आणि एखादा लबाड शिकारी सावजाची प्रतीक्षा करीत बसावा तसे दबा धरून बसले.
याचा सुगावा लागल्यानंतर भारताने तपासणी गस्ती पथक पाठवलं… त्यावर भीषण हल्ला करून त्यांनी कॅप्टन सौरव कालिया साहेब आणि त्यांच्या सहका-यांना ताब्यात घेतलं… त्यांचे पुढे त्यांनी किती हाल केले ही स्वतंत्र हकीकत आहे… मानवतेला काळीमा फासणारी!
कॅप्टन सौरभ कालिया यांच्या शोधार्थ गेलेल्या पथकांवरही तुफान हल्ले झाले. नेहमीप्रमाणे चौक्या ताब्यात घ्यायला गेलेल्या सैनिकांवर तिथे आधीपासूनच घुसून बसलेल्या पाकिस्तानी सैनिकांनी आरामात हल्ला केला आणि या बेसावध शूर वीरांना कपटाने संपवले!
सर्व परिस्थिती लवकरच ध्यानात आली… आणि ऑपरेशन विजय हाती घेण्यात आले. योजना आखल्या गेल्या. भारतीय वायूसेनेची मदत घेण्यात आली.
ज्या ठिकाणी पाकिस्तानी मशीनगन्स घेऊन सज्ज बसलेले असत्तात, खालून वर चढत येणा-या भारतीय सैनिकांवर अचूक गोळीबार करत त्यांना मृत्यूच्या दाढेत ढकलत असतात, त्यांच्यापर्यंत पोहोचायचंच होतं… !
या उंच शिखरांवर पाकिस्तानी नेमके कुठे दडून बसलेत याची पाहणी करण्याचा एक मार्ग होता… हवाई पहाणी! मेजर अधिकारी साहेबांना तो परिसर उत्तम माहीत होता. त्यांनी स्वत:हून या हवाई पहाणीमध्ये सहभागी होण्याची तयारी दाखवली आणि ती पहाणी करूनही दिली. कारण त्यांना स्वत:च इथपर्यंत पोहोचण्याची कामगिरी मिळाली होती… तयारी तर पूर्ण पाहिजे!
तोलोलिंगच्या या शिखराच्या अनेक बाजूंनी सैनिकी तुकड्या चढणार होत्या. योजना तयार होती. शिखराच्या एका सुळक्यावर असलेले शत्रूचे खंदक नेस्तनाबूत करून तिथे आपल्या सैनिकांसाठी पक्के ठिकाण तयार करून देण्याची जबाबदारी अधिकारी साहेबांना मिळाली होती. जेणेकरून इथून आणखी वर असलेल्या शिखरांवर बसलेल्या शत्रूवर चालून जाता येईल!
खरं तर मेजर साहेब 2nd Battalion, Mechanised Infantry Regiment (2 Mech Inf) या तुकडीतील अधिकारी. पण युद्धाच्या गरजेनुसार त्यांना 18th Battalion, The Grenadiers सोबत संलग्न करण्यात आले होते. आणि जून महिन्याच्या अखेरीस त्यांना पुन्हा त्यांच्या मूळच्या दलात पाठवले जाणार होते… तेथून ते सुट्टीवर जाणार होते आणि लग्नाचा वाढदिवस साजरा करणार होते!
मोहिमेवर जाणार का? अशी विचारणा ब्रिगेडीअर खुशाल ठाकूर साहेबांनी केली तेंव्हा त्यांनी अतिशय त्वरेने होकार दिला होता. त्यांच्याकडे एक कंपनी म्हणजे दहा सैनिकांची एक तुकडी सोपवण्यात आली. हे सैनिक commandoes होते… विशेष प्रशिक्षित सैनिक. ज्या भौगोलिक परिस्थितीत लढायचे आहे, त्या परिसरातील वातावरणाशी जुळवून घेण्याचा सराव आधी करून घेतला जातो. तुकडी तयार होती.
मेजर राजेश सिंग अधिकारी साहेबांच्या हाती त्यांच्या पत्नीने धाडलेलं उत्तराचं पत्र पडलं! यावेळी साहेबांच्या एका हातात रायफल आणि एका हातात तोलोलिंगचा नकाशा होता… आणि डोक्यात केवळ शत्रू! त्यांनी ते पत्र शांतपणे आपल्या युनिफॉर्मच्या वरच्या खिशात ठेवलं… काळजाच्या वर… काळजाला लागून! मोहिमेवरून परतल्यावर वाचू… त्यांनी मनात म्हटलं… आणि त्यांचं दुसरं मन सांगत होतं… ही मोहिम अत्यंत धोक्याची आहे… परत येण्याची शाश्वती नाही!
२८ मे, १९९९ची रात्र. तोलोलिंग… उंची सुमारे १६ हजार फूट. नव्वद अंश म्हणजे एकदम सरळ भिंत. त्यापेक्षा थोडा कमी अंशाचा डोंगरकडा चढत जायचं होतं आणि त्यासाठी बर्फात गिर्यारोहण करायला लागतात ती साधनंही घेणं आलं. रात्रीची वेळ असली तरी शत्रू सावध होताच. त्याला चाहूल लागली… त्यांनी प्रकाशाचे गोळे हवेत उडवले… त्यामुळे आपले सैनिक त्यांना दिसले… लपून बसलेल्या स्नायपर बंदूक वाल्याने एका ज्येष्ठ सैनिकास अचूक टिपले! सर्वजण जागच्या जागी थांबून राहिले… मिळेल त्या दगडांचा आडोसा घेत. रात्र पुढे सरकली… तापमान उणे पाच झाले. त्या रात्री आणि पुढचा सारा दिवस तिथेच लपून राहण्याचा निर्णय झाला! इथं आल्यावर समजलं… त्या बंकर्स मध्ये पाच-सात मुजाहिदीन (पाकिस्तानी अतिरेकी.. जे नेहमी पाकिस्तानातून कश्मिरात घुसखोरी करून येत असतात!) नव्हते… प्रशिक्षित पाकिस्तानी सैनिक होते… संख्येने कितीतरी पटीने अधिक आणि शस्त्रसज्ज!
२९ मे, १९९९ची रात्र. पुन्हा चढाई आणि लढाई सुरु. यावेळी मेजर साहेबांनी निराळी व्यूहरचना आखली. खांद्यावरून डागण्याचे मोठे शस्त्र स्वत:च्या खांद्यावर पेलले आणि अचूक अग्निअस्त्र डागली… शत्रूचा एक बंकर उध्वस्त झाला… आणि साहेब तसेच पुढे निघाले… साथीदार सैनिकांच्या तीन-चार मीटर्स पुढे! ११ वाजता ब्रिगेडीअर ठाकूर साहेबांना त्यांनी रेडीओ सेटवरून निरोप दिला… साहेब… लढाई सुरु आहे… एक बंकर काबीज झालाय!
बाकी कमांडोज इतर मार्गांनी वर चढत होतेच… पाऊस सुरु आहे आणि त्यातून न भिजता पळत जाणे शक्य असते? मेजर साहेबांना अगदी समोरून, छातीवर गोळ्या लागल्या… शत्रूच्या खंदकातून आलेल्या! तशाही दुस-या बंकरच्या अगदी वीस एक मीटर अंतरावर ते पोहोचले होते… सहकारी सैनिकांनी त्यांना तिथून सुरक्षित ठिकाणी नेण्याचा प्रयत्न केला… त्यांनी नकार दिला! गोळीबार करीत ते त्या खंदकात झेपावले… दोघा शत्रूंना हातांनी लोळवले आणि यमसदनी धाडले
१. ३० वाजता ठाकूर साहेबांनी रेडीओ सेटवर संपर्क साधला… यावेळी रेडीओ ऑपरेटर लान्स नायक राजेंद्र यादव म्हणाले… ”अधिकारी साहेब बंकर मध्ये घुसलेत आणि त्यांची शत्रूशी जोरदार लढाई सुरु आहे… हातांनी… समोरासमोर! आणि दुस-याच क्षणी रेडीओ ऑपरेटरच्या तोंडून शब्द बाहेर पडले… ”ओह! मां!” हाच तो क्षण होता… ब्रिगेडीअर साहेबांना समजायला वेळ लागला नाही… वाघ गमावला आपण!
अधिकारी साहेबांच्या छातीवरच्या खिशातील कागदी लिफाफा रक्ताने भिजून गेला होता… पत्रातील अक्षरं लाल झाली असतील!
तेरा दिवस मेजर साहेबांचा देह तिथून आपल्याला ताब्यात नाही घेता आला. कारण तोलोलिंगवरून मोठ्या प्रमाणात गोळीबार सुरु राहिला. पण अधिकारी साहेबांनी ताब्यात घेतलेल्या बंकर्समुळे तिथे नंतर पोहोचलेल्या भारतीय सैनिकांना पाय ठेवण्याची जागा मिळाली होती… ही जागा ताब्यात आली होती… हा पहिलं मोठं यश होतं!
१४ जून, १९९९… मेजर राजेशसिंग अधिकारी… तिरंगी राष्ट्रध्वज पांघरून घरी आले! खरं तर त्यांना लढाईला निघण्याच्या वेळी satellite phone वरून पत्नी सौ. किरण नेगी-अधिकारी यांच्याशी बोलता आले असते… पण त्यांनी त्यांच्या इतर सैनिकांना आधी त्यांच्या त्यांच्या घरी call करू दिले… आणि यांना बोलायचे होते तेंव्हा phone battery उतरली होती!
देह घेऊन घरी आलेल्या अधिका-यांनी मेजर राजेश अधिकारी साहेबांचा गणवेश आणि ते पत्र किरण यांच्या हाती दिलं… ! न वाचलं गेलेलं पत्र!… त्यातील प्रत्येक अक्षराला मेजर साहेबांच्या रक्ताचा लालिमा लागलेला होता! जणू सुवासिनीच्या कपाळावरचं लालभडक कुंकू!
किरण यांनी स्वत:च लिहिलेल्या ओळी… भरलेल्या डोळ्यांनी पुन्हा कशाबशा वाचल्या… ”प्रिय राजेश… आपलं होणारं बाळ मुलगा असेल की मुलगी… ठाऊक नाही! तुम्ही परत सहीसलामत येऊ शकलात लढाईतून तर माझ्यासारखी आनंदी मीच असेन या जगात… पण तसं नाहीच झालं तर… एका हुतात्मा सैनिकाची पत्नी म्हणून मी अभिमानाने जगेन. आणि एक सांगू… आपल्या बाळाला केवळ कारगिल दाखवणार नाही… त्याला तुमच्या सारखं भारतीय फौजेचा अधिकारी बनवून दाखवेन… शब्द देते! या परत… वाट पाहते!
एक सैनिक गमावला जातो तेंव्हा एक पुत्र, एक पती, एक पिता, एक भाऊ, एक मित्र गमवला जातो… आणि मेजर राजेश सिंग अधिकारी यांच्यासारखा सैनिक गमावला जातो तेंव्हा एक शूर सैनिक, एक दिलदार माणूस, गोड गळ्याचा एक गायक, एक उत्तम चित्रकारही कायमचा दृष्टीआड होऊन जातो! ही एवढी मोठी किंमत मोजतात सैनिक आपल्या रक्षणार्थ!
कै. मेजर राजेशसिंग अधिकारी यांच्या सारख्या ‘महावीर’ शूरांना ‘मोक्ष’ मिळण्याचा अधिकार आहेच!
पंढरपूर म्हटलं की डोळ्यांसमोर उभी राहते ती विठ्ठल-रखुमाईची नगरी, वारकऱ्यांचा अखंड हरिनामाचा गजर आणि संतांच्या करुणा, समता व मानवतेचा संदेश. पण या पवित्र नगरीत देवळांच्या कळसांपेक्षाही उंच असे एक कार्य शांतपणे सुरू आहे. काही दिवसांपूर्वी पंढरपूर येथील पालवी प्रकल्पाला भेट देण्याचा योग आला आणि हा अनुभव मनाला अक्षरशः स्पर्श करून गेला. काही भेटी या केवळ औपचारिक राहत नाहीत; त्या मनाच्या तळाशी कायमस्वरूपी घर करून राहतात. एखाद्या संस्थेची इमारत, तिची व्यवस्था किंवा तिची प्रसिद्धी पाहून आपण प्रभावित होतो; पण ‘पालवी’ प्रकल्पात पाऊल टाकल्याक्षणी जाणवते ती माणुसकीची ऊब, मायेचा स्पर्श आणि निरपेक्ष सेवाभाव. तेथून परतताना मनात अनेक प्रश्न होते, डोळ्यांत नकळत पाणी होते आणि या कार्याबद्दल अपार आदरही होता. विठ्ठलाच्या या पंढरीत माणुसकीचे आणखी एक मंदिर उभे राहीले आहे, याची जाणीव या भेटीतून झाली. येथे घंटानाद नाही, आरत्या नाहीत, सोनेरी कळस नाहीत; पण निराधार मुलांचे हसरे चेहरे आहेत, मायेने डोक्यावरून फिरणारा हात आहे आणि निःस्वार्थ सेवेतून साकारलेली खरी भक्ती आहे.
सन २००१ मध्ये सामाजिक कार्यकर्त्या मंगल शहा यांनी अवघ्या दोन एचआयव्ही बाधित मुलांपासून या कार्याची सुरुवात केली. समाजाने नाकारलेल्या, आई-वडिलांपासून वंचित झालेल्या आणि आयुष्याच्या सुरुवातीलाच मृत्यूची सावली सोबत घेऊन जन्मलेल्या या मुलांना त्यांनी आपलेसे केले. आज हे छोटसं रोपटं वटवृक्ष बनले असून येथे दीडशेहून अधिक मुलांचे संगोपन होत आहे. या मुलांमध्ये सहा महिन्यांच्या अर्भकांपासून ते मोठ्या मुलांपर्यंत अनेक जण आहेत. या मुलांना जन्मत:च एचआयव्हीची लागण झाली होती. ती रस्त्याच्या कडेला बेवारस अवस्थेत सापडली, रेल्वेस्टेशन, एसटी स्टँड, स्मशानभूमीत किंवा कचराकुंडी सारख्या सार्वजनिक ठिकाणी टाकून दिलेली होती. या निष्पाप मुलांचा त्यांच्या परिस्थितीत काहीही दोष नाही; पण समाजाने अनेकदा त्यांच्याकडे दयेने किंवा भीतीने पाहिले. पालवी प्रकल्पाने मात्र त्यांच्याकडे माणूस म्हणून पाहिले. त्यांना केवळ आसरा दिला नाही, तर आई-वडिलांच्या मायेची उब, शिक्षणाची संधी, सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आणि आनंदाने हसण्याचे कारण दिले.
पालवी प्रकल्पाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे केवळ औषधोपचार केले जात नाहीत. एचआयव्हीबाधित मुलांना नियमित औषधे, वैद्यकीय तपासणी, पौष्टिक आहार आणि आरोग्याची सर्वतोपरी काळजी दिली जाते. त्याचबरोबर त्यांच्या मानसिक, भावनिक आणि बौद्धिक विकासालाही तितकेच महत्त्व दिले जाते. या मुलांसाठी स्वतंत्र शाळा सुरू करण्यात आली आहे. येथे शिक्षण म्हणजे केवळ पाठांतर नाही, तर जीवन समृद्ध करण्याची प्रक्रिया आहे. अलीकडे या शाळेत रघुनाथ माशेलकर विज्ञान केंद्र सुरू करण्यात आले असून त्याच्या उद्घाटनाच्या निमित्ताने आम्हाला या प्रकल्पाला भेट देण्याची संधी मिळाली. शहरातील अनेक शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांना प्रयोगशाळा पाहायलाही मिळत नाही किंवा स्वतः प्रयोग करण्याची संधी मिळत नाही. त्याउलट ‘पालवी’तील या मुलांसाठी विज्ञान प्रत्यक्ष अनुभवण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. प्रयोग, निरीक्षण आणि प्रश्न विचारण्याची सवय या मुलांमध्ये विकसित व्हावी, त्यांच्यात वैज्ञानिक दृष्टिकोन जागा व्हावा, हा या उपक्रमामागचा विचार अत्यंत प्रेरणादायी आहे. त्याचबरोबर शहरातील इतर शाळांमधील विद्यार्थ्यांनाही या प्रयोगशाळेचा लाभ घेता यावा असा त्यांचा प्रयत्न रहाणार आहे. आयुष्य किती मोठे आहे यापेक्षा ते किती अर्थपूर्ण आहे, याला येथे अधिक महत्त्व दिले जाते.
या प्रकल्पाचे कार्य फक्त एचआयव्हीबाधित मुलांपुरते मर्यादित नाही. येथे मतिमंद मुलांसाठी स्वतंत्र विभाग आहे. तसेच एकल महिलांच्या पुनर्वसनासाठीही उल्लेखनीय काम केले जाते. समाजात विविध कारणांनी एकाकी पडलेल्या महिलांना येथे कौशल्य प्रशिक्षण दिले जाते. शिवणकाम, हस्तकला, विविध उपयुक्त वस्तू तयार करणे अशा अनेक माध्यमांतून त्यांना स्वावलंबी बनविण्याचा प्रयत्न केला जातो. एवढेच नव्हे, तर त्यांनी तयार केलेल्या वस्तूंचे विपणन करण्याची जबाबदारीही संस्था स्वीकारते. त्यामुळे मदतीवर जगण्याऐवजी स्वाभिमानाने उभे राहण्याचा आत्मविश्वास या महिलांना मिळतो.
या संपूर्ण कार्यामागची प्रेरणाशक्ती म्हणजे मंगल शहा. पंच्याहत्तरी ओलांडल्यानंतरही त्यांचा उत्साह, कार्यतत्परता आणि मुलांवरील प्रेम पाहून आश्चर्य वाटते. त्या स्वतः मुलांसाठी स्वयंपाक करतात, त्यांना प्रेमाने भरवतात, त्यांच्याशी खेळतात, त्यांच्या सुखदुःखात सहभागी होतात. त्यांच्या चेहऱ्यावर कुठेही प्रसिद्धीची अपेक्षा नाही, तर केवळ समाधानाचे तेज दिसते. या मुलांसाठी त्या केवळ संस्थापिका नाहीत, तर आई आहेत. त्यांचा हा सेवाभाव पाहताना संतांच्या करुणेचा प्रत्यय येतो. विशेष म्हणजे हे कार्य आता एका व्यक्तीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. शहा कुटुंबातील दुसरी पिढीही त्यात पूर्णपणे सहभागी झाली आहे. आशिष शहा, त्यांच्या पत्नी आणि आता तिसरी पिढीही या कार्यात समर्पित भावनेने सहभागी होत आहे. ही परंपरा केवळ संस्था चालविण्याची नसून माणुसकी जपण्याची आहे.
या प्रकल्पातील निवासी शिक्षकांचाही उल्लेख आवर्जून करावा लागेल. विशेषतः वैभव मोरे या तरुण शिक्षकाने मुलांशी निर्माण केलेले नाते विलक्षण आहे. तो केवळ शिक्षक म्हणून शिकवत नाही, तर या मुलांच्या आयुष्याचा एक भाग बनला आहे. मुलांसोबत राहणे, त्यांच्यासोबत शिकणे, खेळणे, त्यांना भावनिक आधार देणे हे त्याच्या दैनंदिन जीवनाचेच अंग झाले आहे. शिक्षणाचा खरा अर्थ विद्यार्थ्यांच्या जीवनाशी जोडला गेला पाहिजे, याचे हे सुंदर उदाहरण आहे. शिक्षणात प्रेम आणि आपुलकी किती महत्त्वाची असते, याचा तो जिवंत आदर्श आहे.
आजही समाजात एचआयव्हीविषयी अनेक गैरसमज आहेत. एचआयव्हीबाधित व्यक्तींबरोबर राहिल्याने, हात मिळवल्याने, एकत्र जेवल्याने किंवा स्पर्श केल्याने संसर्ग होत नाही, हे विज्ञानाने अनेक वर्षांपूर्वी स्पष्ट केले आहे. तरीही भीती, अज्ञान आणि पूर्वग्रह यांमुळे या मुलांना समाजापासून दूर ठेवले जाते. त्यांच्या आई-वडिलांच्या परिस्थितीची शिक्षा या निष्पाप मुलांना मिळू नये. त्यांना दयेची नव्हे, तर स्वीकाराची गरज आहे. त्यांच्याकडे सहानुभूतीने नव्हे, तर समानतेच्या नजरेने पाहण्याची आवश्यकता आहे.
पंढरपूरमध्ये विठ्ठलाच्या चरणी लाखो रुपये अर्पण केले जातात. मंदिरांचे कळस सोन्याने मढवले जातात. अनेकांना त्यातून पुण्य मिळवायचे असते. पण संतांचा संदेश वेगळा होता. “जे का रंजले गांजले त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा; देव तेथेच जाणावा. ” हा संदेश प्रत्यक्ष कृतीत उतरवणारी काही माणसे समाजात अजूनही आहेत आणि त्यापैकी शहा कुटुंब हे एक उज्ज्वल उदाहरण आहे. त्यांनी देवाला दगडात शोधण्याऐवजी माणसात शोधले. त्यांनी आपल्या संपत्तीचा उपयोग मंदिरांच्या कळसांसाठी नव्हे, तर उपेक्षित मुलांच्या आयुष्यात आशेचा दिवा पेटवण्यासाठी केला. हीच खरी भक्ती, हाच खरा धर्म आणि हीच खरी समाजसेवा आहे. पंढरपूरच्या एका बाजूला विठ्ठल मंदिरात भक्तिभावाचा अखंड गजर सुरू असतो. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, नामदेव, चोखामेळा आणि गाडगेबाबा यांनी देव शोधायचा असेल तर तो माणसात शोधा, असा संदेश दिला. दुर्दैवाने आपण अनेकदा हा संदेश ऐकतो, पण आचरणात आणत नाही. मंदिरांचे कळस सोन्याने मढवले जातात, मोठमोठे धार्मिक सोहळे होतात, कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या दिल्या जातात; पण एखाद्या निराधार मुलाच्या डोळ्यात आनंदाचे अश्रू आणणारे हात फार कमी दिसतात. शहा कुटुंबाने मात्र आपल्या संपत्तीचा आणि आयुष्याचा उपयोग समाजातील सर्वाधिक उपेक्षित मुलांसाठी केला आहे. हीच खरी मानवसेवा आणि हाच खरा धर्म आहे.
पालवी प्रकल्पाला भेट देताना जाणवलेली सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे येथे कुणालाही त्याच्या आजाराने ओळखले जात नाही; प्रत्येक मुलाला त्याच्या नावाने, स्वभावाने, हसऱ्या चेहऱ्याने आणि स्वप्नांनी ओळखले जाते. या मुलांच्या चेहऱ्यावरचे निरागस हास्य आणि त्यांच्यासाठी झटणाऱ्या प्रत्येक कार्यकर्त्याच्या डोळ्यांतील माया पाहिली की माणुसकी अजून जिवंत आहे, यावर पुन्हा विश्वास बसतो. पालवी प्रकल्पातून बाहेर पडताना मनात एकच विचार घोळत होता, तो म्हणजे आपण देवाला प्रसन्न करण्यासाठी किती प्रयत्न करतो; पण देवासारखी निरागस मुले आपली वाट पाहत असताना आपण त्यांच्यासाठी किती वेळ देतो? समाजातील प्रत्येक व्यक्तीने अशा संस्थांच्या पाठीशी उभे राहिले, तर अनेक मुलांचे आयुष्य उजळून निघू शकते. मदतीचा हात नेहमी पैशाचाच असावा असे नाही; वेळ, कौशल्य, प्रेम, ज्ञान आणि आपुलकीही तितकीच मौल्यवान असते. त्यामुळे अशा संस्थांना समाजाने केवळ टाळ्यांचा नव्हे, तर प्रत्यक्ष सहकार्याचा हात दिला पाहिजे. आर्थिक मदत, स्वयंसेवा, वस्तूरूपाने योगदान किंवा समाजात योग्य जनजागृती, ज्याला जे शक्य आहे ते त्याने करावे.
पालवी प्रकल्प ही केवळ एक संस्था नाही; ती आशेची पालवी आहे, माणुसकीचा श्वास आहे आणि करुणेला कृतीची जोड देणारा एक जिवंत आदर्श आहे, माणुसकीचे विद्यापीठ आहे आणि संतांच्या विचारांचा आधुनिक काळातील साक्षात अविष्कार आहे. मंगल शहा आणि त्यांचे संपूर्ण कुटुंब, वैभव मोरेसारखे समर्पित शिक्षक आणि या सेवायज्ञात सहभागी असलेले अनेक कार्यकर्ते समाजासाठी दीपस्तंभ आहेत. अशा कार्यकर्त्यांना मनःपूर्वक प्रणाम. कारण त्यांनी दाखवून दिले आहे की, देव शोधायचा असेल तर तो मंदिरात नव्हे, तर निराधारांच्या डोळ्यांतील आशेच्या किरणात आणि त्यांच्यावर प्रेमाने हात ठेवणाऱ्या माणसाच्या हृदयात सापडतो. त्यांचे कार्य समाजाला केवळ प्रेरणा देणारे नाही, तर प्रत्येकाने आपल्या जीवनात माणुसकीची एक छोटी पालवी फुलवावी, अशी अंतर्मुख करणारी हाक देणारे आहे.
☆ “समिधाच सख्या या!!” – लेख क्र. १६ ☆ प्रा.भारती जोगी ☆
ईव्हा ईव्हॉन ऊर्फ सावित्रीबाई विक्रम खानोलकर
जिनेव्हाचा समुद्रकिनारा… छात्र सैनिकांच्या गटा बरोबर विक्रम खानोलकर सुट्टी घालवायला आलेले. नियतीने काहीतरी योजले असावे, म्हणूनच स्वित्झर्लंड निवासी ईव्हा ईव्हॉन ची आणि विक्रम जीं ची भेट होते.
भारताचा प्राचीन इतिहास आणि संस्कृती याचं प्रचंड आकर्षण असलेली ईव्हा, पहिल्याच भेटीत आणि दोघांत झालेल्या संवादामुळे विक्रम जीं च्या प्रेमात पडते. जणू काही हा भविष्यात घडणाऱ्या एका ऐतिहासिक प्रक्रियेच्या रूजवातीचा संकेतच होता.
ईव्हाचे वडील, जे समाजशास्त्राचे प्राध्यापक होते… त्यांना हे प्रेम मान्य नव्हते. पण तरीही ईव्हाने त्यांच्या मनाविरुद्ध तिच्या पेक्षा ८ वर्षांनी मोठ्या असलेल्या विक्रम खानोलकर यांच्याशी विवाह केला. विवाहानंतर ईव्हाने हिंदू धर्म स्वीकारला. तिचं विक्रम इतकंच प्रेम भारतीय संस्कृती, आध्यात्मिक ज्ञान, हिंदू धर्मग्रंथ यांच्यावरही होतं.
ईव्हाने लग्नानंतर स्वतः चे नाव बदलून सावित्रीबाई करून घेतले, आणि भारतीयत्व स्वीकारले. हे नाव जणू काही एक प्रतीकात्मक संकेत होता… एक आपलेपणाची घोषणा होती… भारतभूमी आणि आत्मा यां प्रती, भविष्यातील केल्या जाणाऱ्या समर्पणाचं वचन होतं.
भारतीय आत्मा असलेली युरोपीय… असंच म्हणावं लागेल त्यांच्या विषयी. कारण लग्नानंतर नावानेच नाही तर कामाने ही हळूहळू भारतीय संस्कृती शी समरस होत एकरूप झाल्या सावित्रीबाई! त्यांना आत्म्याने ही भारतीय व्हायचे होते, म्हणूनच पतीवरील प्रेम, निष्ठा आणि त्यागाचा आदर्श असलेले नाव त्यांनी निवडले.
सावित्रीबाई या नावाने हा फक्त ईव्हा चाच पुनर्जन्म नव्हता तर… त्यांच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक पुनर्जन्माची सुरूवात होती ती!!
साधी सुती साडी, कपाळावर मोठे कुंकू, आणि पायात कोल्हापुरी चपला… असा अस्सल भारतीय पेहराव असलेल्या सावित्रीबाई खरंच बाहेरूनच नाही तर आतून ही… अंतर्बाह्य भारतीय रंगात रंगून गेल्या. भारतीय संस्कृती चा सखोल अभ्यास करून, नालंदा विद्यापीठातून पदवी मिळवली.
इतकंच नाही तर हिंदू परंपरा आणि आदर्श यांच्या प्रेमात आकंठ बुडून, अगदी दुधात साखर विरघळावी तशा विरघळून एकरूप झाल्या. अवघा रंग एक झाला!!!
त्यांनी मराठी, संस्कृत, हिंदी या भाषा अवगत केल्या. इतकंच नाही तर… भारतीय संगीत, नृत्य, चित्रकलेचा ही अभ्यास केला. नृत्याचा अभ्यास पं उदयशंकर यांना गुरू मानून, त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली केला. अनेक पौराणिक कथा आणि त्याचा इतिहास याचा ही सखोल अभ्यास केला. यावरून लक्षात येतं ते त्याचं भारतीय संस्कृती वरचं प्रचंड प्रेम, आस्था आणि आकर्षण! यासाठी भारतीय संस्कृती शी जुळलेल्या प्रत्येकच गोष्टीशी अद्वैत साधण्यासाठी ही समिधा आपल्या ज्ञान लालसेच्या तृप्ती साठी, आपल्या अथक, अविरत मेहनतीत… अगदी अभिराम रूपात चैतन्य मयी राहून, चेतलेली राहिली. महाराष्ट्रातील संत हे पुस्तक आणि संस्कृत भाषेतील नावांचा एक शब्दकोश ही तयार केला त्यांनी.
त्या म्हणत… ” माझा जन्म चुकून युरोपात झालेला आहे. “
अशा या बहुमुखी प्रतिभा असलेल्या, बहुपेडी व्यक्तीवर, पारखी नजर पडली ती… मेजर जनरल हिरालाल अटल यांची! त्यांच्या समोर इंग्लंड मधील… ‘ व्हिक्टोरिया क्रॉस या सर्वोच्च शौर्य पुरस्काराच्या तोडीचा पुरस्कार बनविण्याचे आव्हान होते. सावित्रीबाईंचा वेदांचा अभ्यास बघून त्यांनी त्यांची मदत घेण्याचे ठरविले आणि भारतातील सर्वोच्च शौर्याचा सन्मान करण्यासाठी दिल्या जाणाऱ्या परमवीरचक्र च्या पदकाची निर्मिती करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवली.
आणि बघता-बघता स्विस वंशाच्या सावित्रीबाई भारतीय इतिहासातील एका अविस्मरणीय प्रक्रियेचा एक अविभाज्य भाग बनल्या.
सावित्रीबाईंनी हे पदक बनविण्यासाठी पुराण कथांचा आधार घेतला.
वाईटावर चांगुलपणाचा विजय…
दुष्टांवर सुष्टांचा विजय… हे दाखविणारं प्रतीक म्हणून त्यांनी, इंद्राचे शस्त्र असलेल्या वज्राची प्रेरणा घेतली. कास्य धातूचं एक गोलाकार पदक बनवलं… आणि त्यावर… ऋषी दधिचींच्या आत्मबलिदानाचं, त्यागाचं सर्वोच्च उदाहरण वज्र प्रतिकात्मक रूपात घेतल. या वज्राच्या ४ प्रतिकृती, चार ही बाजूंना घेतल्या. मध्यभागी अशोकस्तंभ! पदकावर शिवरायांची भवानी तलवार ही आहे.
आत्मबलिदानाचं प्रतीक असलेलं वज्र जणू त्या शौर्य पदकाचा, परमवीरचक्राचा आत्मा बनलं आणि दधिचींची कथा सुद्धा प्रेरणा स्थानचा आत्मा झाली. असं म्हंटलं जातं की,…
“सावित्रीबाईंनी फक्त प्रतीक नाही बनवलं तर… एक नैतिक आव्हान केलं ब्रह्मांडाला. जिथे साहस, बलिदान हे ब्रह्मांडीय कर्तव्य आहे. या पदकात आध्यात्मिक प्रतिध्वनी सुद्धा ध्वनीत होतोय.
यानंतर सावित्रीबाईंनी… अशोक चक्र, महावीर चक्र, कीर्ती चक्र, वीर चक्र, शौर्य चक्र,… अशा अनेक प्रमुख शौर्य पदकांची रचना केली.
“सावित्रीबाईंनी केवळ पदकाचीच रचना नाही केली तर… भारताच्या प्राचीन त्याग आणि पराक्रमाच्या परंपरेला आधुनिक सैनिकांच्या छातीवर मानाचे स्थान मिळवून दिले. त्यांचे हे पदकावरचे डिझाइन म्हणजे… राष्ट्रभक्ती आणि कलेचा सर्वोच्च संगम आहे. “
स्वित्झर्लंड ची ईव्हा जेव्हा भारताची सावित्री झाली, तेव्हा तिने देशाच्या वीर पुत्रांना त्यांच्या शौर्याचा सर्वात मोठा बहुमान मिळवून दिला.
लष्करी वर्तुळात आणि इतिहास लेखनात सावित्रीबाईंचा उल्लेख एक *मराठमोळी विदुषी* असा केला जातो. ही विदुषी परमवीर चक्राच्या रूपात अमर झाली.
सावित्रीबाईंनी पती निधनानंतर रामकृष्ण मठात आपलं उर्वरित आयुष्य घालवल. शहिदांच्या कुटुंबियांना, निर्वासित झालेल्या कुटुंबांना मदत करत राहिल्या. वाहून घेतलं त्यांनी समाजकार्यात स्वतःला!! लष्करी रूग्णालयात जाऊन जखमी सैनिकांची शुश्रूषा ही करत असत त्या फावल्या वेळात. शेवटी सतत कार्यमग्न राहणारी, कर्तव्य निष्ठ, भारतीय संस्कृतीत तद्रूप झालेली ही… तेजस्वी समिधा… ही ज्ञान तपस्विनी… ही… कर्मयोगिनी २६ नोव्हेंबर १९९० या दिवशी… हळुवार… जणू… कृतकृत्य झाल्यासारखी… विझली. निमाली.!!
इंद्रधनुष्य 
