ज्ञानेश्वरी वाचताना लक्षात येतं की, संतांचा दिवाळीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वेगळा आहे. त्यांची दिवाळी पाच-सहा दिवसापूर्वी मर्यादित नाही. जीवनात कायमची दिवाळी कशी राहील ते संताने पाहिलं व तसं मार्गदर्शन आपल्या ग्रंथातून केलं. संतांची दिवाळी ही ज्ञानप्रकाश देणारी, दुष्ट प्रवृत्तीचा नाश करून सुष्ट प्रवृत्ती जागृत करणारी आहे. म्हणून ज्ञानेश्वर म्हणतात,
मी अविवेकाची काजळी l फेडूनि विवेक दीप उजळी l
तरी योगिया पाहे दिवाळी l निरंतर ll ज्ञा.४/५४
यातून ते आपल्या अवताराचा हेतूच स्पष्ट करतात. भगवंतांनी तीन सांगितले हा चौथा. माणसाच्या जीवनात अविवेक हेच दुःखाचे मूळ आहे. काजळी दीपाच्या प्रकाशाला झाकून टाकते. तसाच अविवेक माणसाच्या सद्बुध्दीला झाकून टाकतो. तोच दूर झाला तर सद्विचाराची वाट दिसेल. अविवेक म्हणजे कामक्रोधादि षड्रिपु. ते दूर झाले की आत्मानात्म विवेकाचा दीप प्रकाशेल.अनात्म, त्याज्य गोष्टीचा त्याग आणि मग राहील ते एकमेव ब्रह्म. ते मी आहे हा विवेक आणि त्या ब्रह्मासारखे सच्चिदानंद आपले रूप ही खात्री म्हणजे अखंड आनंद. अशी अवस्था योग्यांना प्राप्त होते तशी सर्वांनाच होऊदे अशी ज्ञानेश्वरांची इच्छा.
जैशी पूर्वदिशेच्या राउळी l उदयाची सूर्ये दिवाळी l
की येरा हि दिशा तियेचि काळी l काळीमा नाही ll ज्ञा.५/८६
ज्याप्रमाणे पूर्व दिशेच्या राजवाड्यात सूर्योदय रुपी दिवाळी आली असता दुसऱ्या दिशेतील अंध:कार ही दूर होतो . तशीच
तैसी वाचा श्रोतया ज्ञानाची l दिवाळी करी ll ज्ञा.१५/१२
तसेच ज्ञानेश्वरानी आपल्या रसाळ व आल्हाददायक वाणीने सांगितलेले ज्ञान सगळ्या श्रोत्यांना ज्ञानी करून टाकते. ‘ज्ञानेश्वरांच्या वाणीतून जो ज्ञानाचा प्रकाश पडेल तो इतका व्यापक असेल की जो कोणी ते शब्द ऐकेल तो ज्ञानप्रकाशाने न्हावून निघेल. त्यांना ज्ञानाची दिवाळी अनुभवायला येईल.’ अज्ञान गेले त्रैलोक्य ऐक्याने प्रकाशित होते. हीच जीवब्रह्म ऐक्याची स्थिती व ब्रह्मानंद आणि महासुखाची दिवाळी हाच मोक्ष.
तैसे होय तिये मेळी l मग सामरस्याच्या राउळी l
महासुखाची दिवाळी l जगेसि दिसे ll ज्ञा.६/८९
अशाप्रकारे ज्ञानेश्वरांना ज्ञानाची दिवाळी म्हणजे निरंतर महासुख देते ती अभिप्रेत आहे. ज्ञान, विवेक आणि सामरस्य अवस्था अशा तत्वातून ती साजरी केली आहे. म्हणून ती महासुखाची ठरली.
ज्ञानाचा दिवा अंतर्बाह्य उजळून टाकतो. सर्वच संताना अशी दिवाळी अपेक्षित होती म्हणून संत तुकाराम म्हणतात,
साधु संत येती घरा l तोचि दिवाळी दसरा l
संत निवृत्तीनाथ म्हणतात, नित्यता दिवाळी l नाही तेथे द्वैत l
संत नामदेव म्हणतात, विठोबाचे राज्य l आम्हा नित्य दिवाळी l
संत सेना महाराज म्हणतात,
देखता संतचरण lआजी दिवाळी दसरा l
संत सखु म्हणते,
आनंदाची दिपवाळी l घरी बोलवा वनमाळी l
घालीते मी रांगोळी l गोविंद गोविंद l
अशा प्रकारे सर्व संतानी देवाच्या सान्निध्यात आनंदाची दिवाळी भोगली.
☆ ‘मधुमती सूक्तम्‘ — भावानुवाद ☆ श्री दिवाकर बुरसे ☆
“मधुमती सूक्त” हे वैदिक साहित्यातील एक अत्यंत सुंदर आणि रहस्यमयी स्तुति है, ज्यात “मधु” अर्थात् मधुरता, आनंद आणि सौम्यतेचे गुणगान केले आहे. हे सूक्त ऋग्वेदातून घेतले आहे. विशेषतः ऋग्वेदाच्या नवम मंडलाशी (सोम मंडल) संबंधित आहे जिथे सोमरस आणि त्याच्या दिव्यतेचे वर्णन केले आहे.
आध्यात्मिक अर्थ
हे सूक्त “मधु” म्हणजे सकारात्मकता, शुभता आणि समरसतेची सर्वत्र कामना करते. ब्रह्मांडाच्या प्रत्येक अंगाने आमच्या जीवनात मधुरता आणि सौम्यता यावी. हे सूक्त मुख्यतः शांति, आनंद आणि संतुलनाची प्रार्थना आहे.
☆ तुका म्हणे – दैव तुम्हां अवघें आहे… – अभंग रचना ☆ रसग्रहण – प्रा तुकाराम दादा पाटील ☆
☆ तुका म्हणे ☆
सदैव तुम्हां अवघें आहे /
हातपाय चालाया //१//
*
मुखी वाणी कांनीं कीर्ती /
डोळे मूर्ति देखावया //२//
*
अंध बहिर ठकलीं किती /
मूकी होती पांगुळ //३//
*
घरा आगी लावुनि जागा /
न पळे तो गा वांचेना //४//
*
तुका म्हणे जागा हिता /
कांहीं आता आपुल्या//४//
– संत तुकाराम.
*
तुका म्हणे
देवाने तुम्हाला चालता पळता यावे म्हणून हातपाय दिलेत. त्यांचा उपयोग करून तुम्ही स्वतःचालायला शिका.
तुम्हाला बोलता यावे यासाठी तूमच्या मुखात वाणी ठेवली आहे. तुमचीच कीर्ती ऐकण्यासाठी कानही दिलेले आहेत. आंधळे बहिरे पांगळे असे कितीतरी अभागी जीवही येथे आहेत. तेही जगतातच की. मग तुम्ही धडधाकट असूनही स्वतःच्या हिताचा विचार का करत नाही. तुम्ही जागे असतानाच तुमच्या स्वतःच्या घराला आग लावता आणि वाचण्यासाठी तेथून पळून ही जात नाही मग असा माणूस कसाकाय वाचेल बरं. अशा वेळी आपल्या हिताचा विचार करायला नको का? आपण स्वतः ज्या गोष्टी करत आहेत त्या आपल्या आणि आपल्या समाजाच्या हिताच्या नाहीत. आपल्या कुटुंबाच्या हिताच्या नाहीत हे तुम्हाला माहिती असूनही तुम्ही त्या का टाळत नाही. कारण आपण खोटया मोह मायेच्या जाळ्यात पुरते अडकून पडलेले असतो आणि जाणूनबुजून त्या गोष्टी करत बसतो. म्हणजे आपणच आपल्या घराला आग लावत असतो. घराला आग लागली आहे आता आपण आपल्याला वाचायला येथून दूर पळायला पाहिजे हे ठाउक असूनही आपण तसे करत नाही. आपण अशा चुकीच्या ब-याच गोष्टी जाणूनबुजून करत असतो. त्यांचा त्याग करत नाही. सारे काही माहिती असते पण मोह सोडवत नाही. असे जर वागलात तर शेवटी तुमच्या नशिबी कपाळमोक्ष येईल. म्हणून स्वताच्या हिताचा विचार करा. देवाने जे दिले आहे त्याचा उपयोग करा. सन्मार्गाला लागा. आणि नामसंकीर्तनात रंगून जा. तेच तुमच्या हिताचे ठरेल.
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
इंद्रधनुष्य 
काव्यानंद 
