☆ “इतिहासातील प्राणिविश्व… (भाग १ व २)” – लेखक : श्री महेश तेंडुलकर ☆ परिचय – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
पुस्तक : “इतिहासातील प्राणिविश्व…” (भाग १ व २)
लेखक : श्री महेश तेंडुलकर
पृष्ठे : अनुक्रमे ३४३ व ३३२
मूल्य : प्रत्येकी ३६०/- रुपये दोन्ही पुस्तकांचे एकूण मूल्य: ७२०/- रुपये
☆ आगळेवेगळे ऐतिहासिक पुस्तक ☆
भाग – १
या भागात ७० लेख आहेत.
बादशहा-सुलतानांच्या राजे-रजवाड्यांच्या किंवा सत्तासंघर्षात, मोहिमांत आणि जीवनशैलीत प्राण्यांची भूमिका फार महत्त्वाची आहे.
रणभूमीवरील लष्करी डावपेच असोत, प्रत्यक्ष लष्करी हालचाली असोत, शत्रूला गाठण्यासाठी लांबवरच्या मजला पार करायच्या असोत, नाहीतर युद्धाची गतिमानता वाढवणे असो-घोडदळाशिवाय हे शक्य नाही.
हजारो शत्रुसैनिकांची फळीच्या फळी उद्ध्वस्त करून निर्णायक विजय प्राप्त करण्यासाठी सोंडांना धारदार शस्त्रे लावलेल्या गजदळाशिवाय पर्याय नाही.
कच्छ व राजस्थानसारख्या उष्ण हवामान असलेल्या वाळवंटी प्रदेशातून जलदगतीने मजला पार करून शत्रुसैन्यावर अचानक हल्ला चढवण्यासाठी उंटांसारख्या वाळवंटातील जहाजांना पर्याय नाही.
प्रत्यक्ष रणभूमीवर दारूगोळ्याचे गाडे, अवजड तोफा ओढून आणून सैनिकांना मदत करणारी गाढवे-खेचरे किंवा सैन्यातील सरदारांचे सामानसुमान, कापडी तंबू, धान्य, गवत, जनानखाना वगैरे शेकडो कोस ओढत नेणारे ओझ्याचे बैल आणि प्रसंगी सैनिकांच्या पोटातील भूक भागवण्यासाठी प्राणार्पण करणारे कित्येक प्राणी यांचे इतिहासातील योगदान नाकारणे योग्य आहे का ?
या निष्पाप जीवांना स्वतःच्या स्वार्थासाठी वापरून घेणारे राज्यकर्ते व त्यांचे सरदार यांच्यावर ग्रंथ लिहिले गेले. परंतु अबुल फजलचा अपवाद वगळता असे किती ग्रंथकार होते की, ज्यांनी प्राण्यांच्या आयुष्यावर इतक्या तपशिलाने लिहिलेले आहे? ही कमतरता दूर करण्यासाठी व प्राण्यांच्यासंबंधी इतरही ऐतिहासिक माहिती मिळवण्यासाठी ‘इतिहासातील प्राणिविश्व’ हे पुस्तक वाचलेच पाहिजे.
भाग – २
या भागात ७८ लेख आहेत.
राज्यकर्ते पशू-पक्ष्यांचा उपयोग फक्त रणभूमीपुरता मर्यादित ठेवत नव्हते. महत्त्वाच्या व मोठ्या व्यक्तींना ते भेट देणे व त्यांच्याकडून तशा भेटी घेणे ही एकेकाळची पद्धतच होती. मग त्यात तो प्राणी पाळीव असो किंवा जंगली असो देणाऱ्याला व घेणाऱ्याला त्याचा फारसा फरक पडत नसे.
त्यामुळे साताऱ्याचे शाहूमहाराज, पुण्याचे पेशवे, सांगलीचे पटवर्धन यांचे शिकारखाने निर्माण झाले. मुघल बादशहा अकबराचा शिकारखाना तर ‘महा’ हा शब्ददेखील तोकडा पडेल इतका मोठा व नानाविध जातींच्या, रंगांच्या व आकाराच्या पशू-पक्ष्यांनी समृद्ध होता. त्यात हजारो हत्ती, घोडे, चित्ते, उंट अन् शेकडो हरणे, पक्षी, बेडूक वगैरे होते. अकबराची हौस मोठी दांडगी होती. त्याने या प्राण्यांची उत्तम बडदास्त ठेवलेली होती. त्याकरिता हजारो लोक रात्रंदिवस राबत होते, करोडो रुपये खर्च केले जात होते, तरीसुद्धा अकबराची ‘आणखी’ची भावना काही केल्या जात नव्हती. अकबर पशू-पक्षी जसा बाळगायचा तसाच तो त्यांची शिकारही करायचा.
शाहू छत्रपती, पेशवे व पटवर्धन हेदेखील पशू-पक्ष्यांचा मोठा संग्रह बाळगायचे आणि त्या छंदातूनच शिकारखाने आकार घ्यायला सुरुवात करायचे. त्यांचे किस्से, व्यवस्था, नोंदी वगैरेंचा अंतर्भाव ‘इतिहासातील प्राणिविश्व’ या पुस्तकात आहे.
या पुस्तकात हत्तीपासून ते अगदी बेडूक-मुंगळ्यांपर्यंत सर्वांचे इतिहासात जिथे संदर्भमिळाले ते एकत्र करून ७० विषयांवर लेखन केलेले आहे. हत्ती हे श्रीमंतीचे लक्षण मानले जाई. तसेच राजेरजवाडे, सरदार, मुत्सद्दी, अमीर उमराव वगैरे धनाढ्य व मातब्बर लोकांचे ते वाहनही होते अन् करमणुकीचे साधनही होतेच. त्यामुळे या महाकाय प्राण्याची दखल अगदी सम्राट अकबरापासून ते सांगलीच्या अप्पासाहेब पटवर्धनांपर्यंत सर्वांना घ्यावी लागलेली होती. हत्ती हा प्राणी वाटतो तितका शांत, निरुपद्रवी वगैरे काही नाही, हे त्याच्या उपद्रवकथा वाचल्यानंतर लक्षात येते. त्याच्यात जसे गुण आहेत तसेच अवगुणही आहेत. पण मानवाने त्याच्यातील गुणदोषांचा उपयोग स्वतःच्या स्वार्थाकरिता कसा करून घेतला हे लढाऊ हत्तींच्या किश्शांवरून लक्षात येते. मराठ्यांच्या सैन्यात हत्ती होते, पण ज्याला गजदळ म्हणतात ते नव्हते. उलट मुघलांच्या फौजेत गजदळाला फार महत्त्व प्राप्त झाले होते, किंबहुना लढाऊ हत्ती शत्रुसैन्यावर सोडून त्यांची दाणादाण उडवण्याचा तो रामबाण उपाय होता. चोखंदळ वाचकांना सैन्यातील लढाऊ हत्तींचे गजदळ कसे होते, कशा पद्धतीने त्याचा वापर केला जात असे वगैरेची कल्पना यावी म्हणून इतिहासातील अनेक प्रसंग संदर्भासह या पुस्तकात दिलेले आहेत. घोडा व उंट यांच्यासारखे जलदगतीने धावणारे प्राणीसुद्धा माणसाने सोडलेले नाहीत. त्यांनाही त्याने आपली वाहने बनवली. वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या शिकारीच्या पद्धती, गाढवाचा नांगर किंवा इतिहासातील घोरपड प्राणी की साधन याबद्दल विस्तृत विवेचन दिलेले आहे. तसेच हत्ती, उंट, चित्ते, शिकारखाने यांचा सरंजाम, सेवकवर्ग, आहार, वगैरे बाबींचाही या पुस्तकात समावेश केलेला आहे. वन्यजीवनाच्या रक्षणार्थ नानासाहेब पेशव्यांना लिहिलेली दोन पत्रेही यात समाविष्ट केली आहेत. थोडक्यात सांगायचे झाले तर माणसाच्या महत्त्वाकांक्षा पूर्ण करण्याकरिता वेगवेगळ्या प्राण्यांनी दिलेल्या योगदानाचा हा आढावा आहे. तो माहितीपूर्ण आहे, त्यांत रंजकता आहे, नुसताच तलवारींचा खणखणाट अन् तोफा-बंदुकांचा दणदणाट नाही, तर त्याला लढाऊ हत्तीच्या आक्रमकतेची जोड लाभलेली आहे. सम्राट अकबरासारख्या राज्यकर्त्यांच्या कल्पकतेची साथ लाभलेली आहे, पेशवे व पटवर्धन यांच्या ऐश्वर्याची झलक दिसत आहे.
— —
लेखक महेश तेंडुलकर यांचे मनोगत – –
इतिहास व प्राणी यांचे एक वेगळेच नाते या पुस्तकाच्याद्वारे उलगडण्याचा मी प्रयत्न केला आहे. हा विषय नवा आहे, विषयाची मांडणीही नवी आहे आणि विषयातील माहितीसुद्धा बरीचशी नवीन आहे. त्यामुळे इतिहासप्रेमी, पक्षिप्रेमी, प्राणिमित्र इत्यादी प्रेमळ मंडळी या पुस्तकाचे जोरदार स्वागत करतील अशी अपेक्षा बाळगतो.
परिचय : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो.9619800030
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर आचार्य भगवत दुबे जी को सादर चरण स्पर्श । वे आज भी हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते हैं। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया है।सीमित शब्दों में आपकी उपलब्धियों का उल्लेख अकल्पनीय है। आचार्य भगवत दुबे जी के व्यक्तित्व एवं कृतित्व की विस्तृत जानकारी के लिए कृपया इस लिंक पर क्लिक करें 👉 ☆ हिन्दी साहित्य – आलेख – ☆ आचार्य भगवत दुबे – व्यक्तित्व और कृतित्व ☆.आप निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणा स्त्रोत हैं। हमारे विशेष अनुरोध पर आपने अपना साहित्य हमारे प्रबुद्ध पाठकों से साझा करना सहर्ष स्वीकार किया है। अब आप आचार्य जी की रचनाएँ प्रत्येक मंगलवार को आत्मसात कर सकें गे।
इस सप्ताह से प्रस्तुत हैं “चिंतन के चौपाल” के विचारणीय मुक्तक।)
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # 106 – मुक्तक – चिंतन के चौपाल – 11 ☆ आचार्य भगवत दुबे
संस्कारधानी के सुप्रसिद्ध एवं सजग अग्रज साहित्यकार श्री मनोज कुमार शुक्ल “मनोज” जी के साप्ताहिक स्तम्भ “मनोज साहित्य” में आज प्रस्तुत है आपकी भावप्रवण कविता “सजल – बहुत याद आते हैं हमको…”। आप प्रत्येक मंगलवार को आपकी भावप्रवण रचनाएँ आत्मसात कर सकेंगे।
मनोज साहित्य # 178 – सजल – बहुत याद आते हैं हमको… ☆
(मेरी लघुकथाओं के पात्र ‘सेवकराम’ के इर्दगिर्द रची गई कुछ लघुकथाओं को आपसे साझा करने का प्रयास।)
हर दिन की तरह आज शाम को भी कॉम्प्लेक्स के सीनियर सिटीजन दोनों बेंचों पर जाकर बैठ आए गए जिन्हें नगर पार्षद ने मुहैया कराई थी।
हर दिन किसी न किसी मतलब-बेमतलब के टॉपिक पर बेमतलब की चर्चा छिड़ जाती। कुछ लोग सत्तापक्ष की विचारधारा से प्रेरित होकर बहस करते तो कुछ लोग विपक्ष की। सेवकराम जी जैसे कुछ सीनियर सिटिज़न तटस्थ या निष्पक्ष भाव से कभी कभार अपने विचार रखने का प्रयास करते।
वैसे तो टी वी पर आए दिन हर शाम विभिन्न पार्टी के प्रवक्ताओं की नूरा कुश्ती होती ही रहती थी और अक्सर कोई न कोई ब्रेकिंग न्यूज़ चलती रहती थी। ब्रेकिंग न्यूज़ का विषय तो कुछ भी हो सकता है। जैसे किसी नेता/बिजनेसमेन के घर ऑफिस में छापा पड़ना, राष्ट्रीय महत्व के नेता का शपथ ग्रहण, आतंकवादी घटना, सैनिकों का शहीद होना और बहुत कुछ।
आज के ब्रेकिंग न्यूज़ की बहस को नया मोड़ देते हुए हरीलाल जी बोले – “आप लोग बेमतलब परेशान हो रहे हो। कल को नई ब्रेकिंग न्यूज़ आएगी और आप लोगों के मन में जो संवेदनाएं हैं उस नई ब्रेकिंग न्यूज़ से जुड़ जाएंगी। फिर आज की ब्रेकिंग न्यूज़ पुरानी ब्रेकिंग न्यूज़ के ढेर में दब जाएंगी।”
कृष्णकांत जी बोले – “आप सही कह रहे हैं। संवेदनशील मुद्दों पर भी राजनीति होने लगती है। अब इंसानियत तो जैसे रही ही नहीं। ऐसी न जाने कितनी ब्रेकिंग न्यूज़ गुजर चुकी हैं जिनपर हम लोगों ने घंटों बहस की और आज हम उनका अंजाम तक नहीं जानते।”
रिटायर्ड प्रो. रामलाल मुस्कराते हुए बोले – “कुछ मुद्दों पर तो हम लोगों में से कुछ लोगों में मतभेद भी हुए और संबंध भी बिगड़ गए। सेवकराम जी, आप क्या कहते हैं?”
सेवकराम जी जरा कम ही बोलते हैं किन्तु जो भी बोलते हैं लोग बड़े ध्यान से सुनते हैं। सब लोगों का ध्यान सेवकराम जी की ओर चला गया।
सेवकराम जी थोड़ा मुस्कराए और बोले – “शायद आज तक किसी ने सोचा भी नहीं होगा कि हम लोगों ने अपने जीवन में जितनी भी ब्रेकिंग न्यूज़ देखी हैं उन घटनाओं का अंजाम क्या हुआ? बस नई ब्रेकिंग न्यूज़ देखी सुनी और पिछली ब्रेकिंग न्यूज़ को किताब के पन्नों की तरह पलट दिया। फिर उन्हें दुबारा पलट कर उनका अंजाम न तो दिखाया गया न ही देखने मिला। यह तो शोध का विषय होना चाहिए। शायद साहिर लुधियानवी ने सच ही कहा है कि –
वो अफ़्साना जिसे अंजाम तक लाना न हो मुमकिन
उसे इक ख़ूब-सूरत मोड़ दे कर छोड़ना अच्छा।
सेवकराम जी उठे हाथ जोड़ कर विदा ली और घर की ओर चल दिये।
समय के साथ वर्तमान ब्रेकिंग न्यूज़ की संवेदनशीलता रोज़मर्रा की जिंदगी में शनैः शनैः संवेदनहीनता में परिवर्तित होने लगी। टी वी चैनलों को अगली ब्रेकिंग न्यूज़ तक टी आर पी बढ़ाने का मुद्दा मिल गया था। राजनीति अपनी जगह चलती रही। कुछ समय के लिए ही सही लोगों का ध्यान अत्यावश्यक मुद्दों से भटक गया या भटका दिया गया।
प्रो. रामलाल जी के मस्तिष्क में कुछ हलचल हुई। उनके विचारों को तो जैसे संजीवनी मिल गई। वे अपने परम शिष्य अनुराग के पी एच डी के लिए विषय ढूंढ रहे थे। भला ‘ब्रेकिंग न्यूज़’ से बेहतर विषय क्या हो सकता है?
(प्रतिष्ठित साहित्यकार श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ जी के साप्ताहिक स्तम्भ – “विवेक साहित्य ” में हम श्री विवेक जी की चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाने का प्रयास करते हैं। श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र जी, मुख्यअभियंता सिविल (म प्र पूर्व क्षेत्र विद्युत् वितरण कंपनी , जबलपुर ) से सेवानिवृत्त हैं। तकनीकी पृष्ठभूमि के साथ ही उन्हें साहित्यिक अभिरुचि विरासत में मिली है। आपको वैचारिक व सामाजिक लेखन हेतु अनेक पुरस्कारो से सम्मानित किया जा चुका है।आज प्रस्तुत है एक ज्ञानवर्धक आलेख – “कैसे और क्यों व्यंग्यकार बने परसाई?” ।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – विवेक सहित्य # 354 ☆
कविता – उस चमत्कार को नमस्कार है, फिर फिर नमस्कार है… श्री विवेक रंजन श्रीवास्तव ‘विनम्र’ ☆
भूमिका !
जिस अदृश्य ने ट्रैफिक में उलझा कर
तुम्हें हवाई हादसे से बचा लिया,
उस चमत्कार को नमस्कार है।
और विश्वास !
जिसने तुमको उस आग के गोले से भी सुरक्षित निकाल दिया !
(संस्कारधानी जबलपुर की श्रीमति सिद्धेश्वरी सराफ ‘शीलू’ जी की लघुकथाओं, कविता /गीत का अपना संसार है। साप्ताहिक स्तम्भ – श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य शृंखला में आज प्रस्तुत है स्त्री विमर्श पर आधारित विचारणीय लघुकथा “सिंदूर की महिमा”।)
☆ श्रीमति सिद्धेश्वरी जी का साहित्य # 231 ☆
🌻लघुकथा🌻सिंदूर की महिमा 🌻
कालेज का अंतिम वर्ष हॉस्टल में रेखा बहुत परेशान रहती थी।
रोज-रोज की चिंता, मनचले युवाओं की छींटाकसी से वह परेशान हो चुकी थी। इस बार घर जाऊगीं, तो लौटकर नहीं आऊंगी।
लेकिन रेखा जब आज लौटकर हॉस्टल आई तो सिंदूर भरी हुई मांग को देखकर, बाकी सब छात्राएं बोलने लगी – – – – क्या बात है बहुत छुपी हुई रुस्तम निकली, शादी कर ली बताया तक नहीं।
रेखा बहुत सुंदर शरमाते हुए मुस्कुरा कर बोली— गाँव में तो ऐसा ही होता है। माँ-बाप पसंद से शादी ब्याह करा देते हैं।
हॉस्टल से सभी बातें करते-करते कॉलेज चली जा रही थी। आज रेखा सबसे आगे बड़ी निडर होकर चल रही थी। न जाने कहाँ से उसके मन में यह भावना आ गई थी।
सभी छात्राएं कहने लगी– सच में शादी के बाद तो रेखा बहुत होशियार और निडर हो गई। अब तो हमें भी घर में मम्मी-पापा जो कहेंगे तैयार हो जाएंगे।
पलड़ा भारी होते देख, रेखा ने भगवान को दोनों हाथ उठाकर धन्यवाद दिया। जो लड़कियाँ सीधी बात नहीं समझ रही थी। दुनिया की चका-चौध में खिंची चली जा रही थी। उनको रास्ता दिखाने के लिए रेखा को यह सब नाटक करना पड़ा।
लड़कों के लिए यह चुनौती था। बेधड़क रेखा अब सभी को लेकर अपनी बात कह सकने में सक्षम हो चुकी थी। और आने-जाने में निडर हो चुकी थी।
गाँव से चुनिया काकी ने यह समझाया था – – – बिन माँ – बाप की बेटी हो होशियार बने रहना। सिंदूर को ही ईश्वर मानना और यह शस्त्र धारण कर लो।
(श्री राकेश कुमार जी भारतीय स्टेट बैंक से 37 वर्ष सेवा के उपरांत वरिष्ठ अधिकारी के पद पर मुंबई से 2016 में सेवानिवृत। बैंक की सेवा में मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ़, राजस्थान के विभिन्न शहरों और वहाँ की संस्कृति को करीब से देखने का अवसर मिला। उनके आत्मकथ्य स्वरुप – “संभवतः मेरी रचनाएँ मेरी स्मृतियों और अनुभवों का लेखा जोखा है।” आज प्रस्तुत है आलेख की शृंखला – “देश -परदेश ” की अगली कड़ी।)
☆ आलेख # 136 ☆ देश-परदेश – खिड़की ☆ श्री राकेश कुमार ☆
खिड़की कही भी हो अच्छी लगती है। मानव हमेशा से ही उत्सुकता लेकर जीता है। उसके मन में हमेशा एक जिज्ञासा रहती है, नया देखने, महसूस करने की। घर में भी सुबह सुबह खिड़की ही तो खोलते हैं।
रेलगाड़ी की खिड़की सपनों का दरवाजा लगती है मुझे, जब भी रेलगाड़ी में खिड़की वाली सीट मिलती है तब एक नई दुनिया में चले जाते हैं हम!
भले वह दुनिया हकीकत में कोसों दूर है लेकिन एक खिड़की हमें उस दुनिया में जीने की अनुमति देती है|
हम गुनगुनाते हैं तराने, अपना हाथ खिड़की से बाहर निकाल कर उसे हवा के साथ बहने देते हैं, पर अचानक किसी के डर से वह हाथ भीतर कर लेते हैं।
पर उस वक्त बेखबर हो जाते हैं हम, रेल गाड़ी की शोर भरी दुनिया में भी हम अपने लिए बना लेते हैं एक सपनो भरा शहर!!
हम सपने बुनने लगते हैं पर सपनों में किसी धीमी नदी के लहर से बहते चले जाते हैं, अचानक हम पाते हैं कि हमें मुस्कुरा रहे हैं। मुस्कुराहट के साथ कुछ आँसू भी चेहरे पर चिपक जाते हैं, हमें अपनी उस दुनिया में होते हैं जहा हम सच में खुश होते हैं और हम वास्तव में तब तक वास्तविक दुनिया में वापस नही आते जब तक हमारे कंधे पर किसी का हाथ आकर हमें जगा ना दे।
हवाई यात्रा में भी खिड़की की सीट किसी का जीवन रक्षक बन कर पुरानी मान्यता “जाको राखे साइयां मार सके ना कोय” को चरितार्थ करती है, को हालिया विमान दुर्घटना से साबित हो गया हैं।
☆ माझी जडणघडण… मिस ढगे – भाग – ४६ ☆ सौ राधिका भांडारकर ☆
(सौजन्य : न्यूज स्टोरी टुडे, संपर्क : ९८६९४८४८००)
मिस ढगे
शाळा नंबर १२, गव्हर्मेंट गर्ल्स हायस्कूल, एलफिन्स्टन कॉलेज ते बँक ऑफ इंडिया अशा २०/२२ वर्षाच्या आयुष्यात मी वेगवेगळ्या स्तरावरचे विविध रंगी, वेगवेगळे आयुष्य जगले. घरातल्या आणि भोवतालच्या माणसांच्या समुदायात वाढले, घडले. खरं म्हणजे वीस-बावीस वर्षाचा काळ लहान नसला तरी जीवनानुभवासाठी तो तितका मोठाही नव्हता. माझ्यासाठी तर हा काळ सक्षम, प्रेमळ, माझ्यात गुंतलेल्या प्रियजनांच्या हातात हात घालून चाललेला एक सुरक्षित काळ होता. आयुष्यातला खरोखरच रम्य काळ होता. भावनिक आंदोलने होती, अशा निराशा, यश अपयश, चुका, पडझड सगळं काही होतं पण त्यातही स्वातंत्र्य, मुक्तता, निर्भयता, आशावाद, विश्वास कायम होता. कुठेतरी अंतरात वसलेल्या “मी” ला धक्का पोहोचला नव्हता म्हणूनच समोर दिसणाऱ्या अथांग जीवनसागरात मी बिनधास्त उडी मारली होती.
या २१ वर्षाच्या काळात मला पोहायचं कसं हे अगदी शास्त्रोक्तपणे शिकवलं होतं. जणू काही एक अभ्यासक्रम माझा पूर्ण झाला होता. इथून पुढे पार पाडायचं होतं ते प्रात्यक्षिक आणि याच काळात मुख्यत्वे जाणवले ते संस्कार, नीती, कल्पना भल्याबुऱ्या कक्षा या सर्वांनाच फुटलेले अनंत आणि अदृश्य फाटे आणि इथून पुढे आता याच सर्वांशी आपल्याला हातमिळवणी करायची आहे हे लक्षात आलं होतं. आता उठसुठ कुणाच्या खांद्यावर डोके ठेवण्यापेक्षा या वळणावर आता सेल्फ स्टडी महत्त्वाचा आहे हे मी ओळखलं. तसा माझा मार्ग काही एकटीचा नव्हता. अजूनही माझे सशस्त्र संरक्षक सभोवताली होतेच पण मला आता स्वतः सैनिक बनायचं होतं. त्या क्षणी मी फक्त एकच ठरवलं होतं, ” जमत नाही म्हणून सोडून दिलं” ही आपली जीवनरेषा नाही आणि “उगीच फार काळ निरर्थकपणे कशाला तरी चिपकून राहणं हेही योग्य नाही” पण या दोन्ही विचारातला समतोल कसा सांभाळायचा हे मात्र आव्हान होतं आणि ते मी स्वीकारायचं ठरवलं.
मुळातच याची सुरुवात माझ्या नोकरी करण्याच्या निर्णयापासूनच झाली असावी. माझं पहिलं पोस्टिंग “बँक ऑफ इंडियाच्या” हँडलूम हाउस मधल्या रीकन्सीलेशन डिपार्टमेंटमध्ये झालं होतं. दहा ते पाच अशा कामाच्या वेळा होत्या. ठाण्याहून मी नऊ आठ ची जलद लोकल पकडून व्ही. टी. ला (त्यावेळचे व्हिक्टोरिया टर्मिनस आणि आताचे छत्रपती शिवाजी टर्मिनस) पावणेदहाला पोहोचले आणि दहाच्या ठोक्याला हँडलुम हाउसच्या भल्या मोठ्या लिफ्ट मधून शेवटच्या मजल्यावरच्या आमच्या ऑफिसमध्ये पोहोचले.
नोकरीचा पहिला दिवस. वेगळे वातावरण, वेगळी माणसे, वेगळे चेहरे. माझ्यातला “बिनधास्तपणा” मात्र मी धरून होते. याच बँकेतल्या “निवृत्त, प्रमुख लेखपालाची मी नात” हा शिक्का मात्र दडवून ठेवण्याचा मी निर्धार केला होता. माझी ओळख फक्त “मी” होते.
“मिस्टर रॉड्रिक्स” नावाचे एक मध्यमवयीन गृहस्थ या डिपार्टमेंटचे मुख्य होते. त्यांना मी माझे “नेमणूकपत्र” दाखवले. गृहस्थ चांगले होते,
GOOD MORNING MISS DHAGE
असे ते उजवा हात पुढे करून हसतमुखाने म्हणाले.
मराठी मिडीयममधली, बाळबोध मराठी मुलगी मी! इंग्लिश बोलण्याचा फारसा सराव नव्हता. तशी एल्फिन्सटन कॉलेजमध्ये असताना तिथल्या कॉस्मोपॉलिटन वातावरणात झालेल्या अनेक मित्र-मैत्रिणींशी या माध्यमातून मी जोडली गेले होते पण तिथे होतं मैत्रीचं सुगंधी वातावरण. इथलं वातावरण त्यापासून कित्येक योजने दूर होतं. हे जग व्यवहारी होतं. या जगात “तुम्ही कोण आहात, कुठून आलात? ” यापेक्षा “तुम्ही कसे आहात, स्वतःला कसे सादर करू शकता” याला महत्त्व होतं. तुमच्या अॅकॅडॅमिक्सला इथे यत्किंचीतही मूल्य नव्हतं. इथे “आम्ही, आमचा अनुभव, आमचं इथलं ज्ञान आणि सिनिऑरिटी” याचा अहंकार होता.
मिस्टर रॉड्रिक्स यांनी माझी ओळख सर्व कर्मचाऱ्यांशी करून दिली. ओळख करून देताना,
“प्लीज वेलकम मिस ढगे इन अवर फॅमिली” असेही ते म्हणाले आणि नंतर फर्नांडीस नावाच्या एका सीनियर माणसाला मला रोजच्या, माझ्या कामाविषयी मार्गदर्शन करण्यास सांगितले.
“तुच्छता” हा या माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वातला स्थायीभाव असावा असेच मला वाटले तेव्हा पण त्या दिवशी त्याच्याकडून मला शिकवणी घ्यायची होती हे अटळ होते. बरीचशी लेजर्स त्यांनी माझ्यासमोर उघडली. प्रत्येक लेजरवर “बँक ऑफ इंडियाच्या” निमनिराळ्या ब्रांचेसची क्षेत्रनिहित नावे होती. फर्नांडीसकडे जे क्षेत्र होतं त्या संबंधात ती सारी लेजर्स होती आणि काही व्हॉवचरचे गठ्ठे होते. त्याचं विलगीकरण करून त्या त्या ब्रांचेस मध्ये झालेल्या डेबिट क्रेडिट व्यवहाराच्या लिखित नोंदी लेजर मध्ये करण्याचे क्लिष्ट, कंटाळवाणे आणि किचकट काम होते. फर्नांडिसने मला कसे, काय, कुठे करायचे हे भराभर सांगितले आणि त्यानंतर तो गायबच झाला. जणू काही त्याच्या दृष्टीने तो दिवस सुट्टीचाच असावा. दिवसभरात एकदाही तो फिरकलाही नाही अथवा “मला काम जमतंय का, समजलं का हे तपासून बघण्याचा किंवा कामातल्या काही युक्त्या, खुब्या किंवा चुका होण्याचे संभव किंवा चुका होऊ नये म्हणून याविषयी काहीही सांगणे त्यास गरजेचे किंवा कर्तव्याचे वाटलेच नाही. पन्नास वर्षापूर्वीचे बँकिंग असे होते. त्यावेळेला संगणकीय, कोअर बँकिंग माहीतही नव्हते. मी आपली जीवाच्या आकांताने आकडेमोड करत बसले. लंच टाईमला मला बोलवायलाही कुणी आलं नाही मी एकटीनेच कोपऱ्यात बसून मुंबईच्या डबेवाल्याकडून आलेला “आईचा डबा” खात होते. एकटीने डबा खाण्याचा हा माझा पहिलाच प्रसंग असावा. डबा खाण्याच्या कार्यक्रमाभोवती माझ्या शाळा कॉलेजमधल्या कितीतरी रम्य, गंमतीदार आठवणी होत्या. आज डब्यातलं जेवण कसं बेचव वाटलं.
अगदी उठता उठता “जिनी भाडा” नावाची एक पारशी, चाळीशीतली बाई माझ्याजवळ आली आणि तिने विचारलं,
“Whtsuup miss Dhage.. if I am not mistaken your name right? ”
माझ्या डोळ्यात थोपवून धरलेले अश्रू होते. तोंडात घोळत असलेला घास होता आणि पोटात विचित्र कळमळ होती. तरीही मी पटकन म्हणाले,
“आय ॲम फाईन. थँक्यू. ”
माझ्या इंग्रजीवर असलेला तर्खडकरी प्रभाव माझा मलाच जाणवला. उच्चारातलं मराठीपण आणि कृत्रिमता माझं मीच टिपलं.
आतापर्यंत मी न विचारलेला एक प्रश्न संध्याकाळी घरी गेल्यावर मी पप्पांना विचारणारच होते, ” मला सेंट जॉन दी बाप्टीस्ट हायस्कूलमध्ये तुम्ही का नाही घातलं? ”
संध्याकाळपर्यंत मला दिलेलं काम मी कसंबसं संपवलं. पाच वाजून गेले होते. फर्नांडिसच्या टेबलवर मी प्रचंड पसारा करून ठेवला होता. जाण्यापूर्वी मला तो आवरायला हवा हे कळतही होतं.
एक “नायर” नावाचा शिपाई माझ्याजवळ आला आणि म्हणाला, “मॅडम ये आपने क्या किया है? ये कितना फैलाव? कैसा काम किया आपने? ”त्याच्या बोलण्यात नक्की काय होतं? चिंता, आपुलकी, करुणा, सहानुभूती की टिंगल?
शिपायाच्या नात्याने मदत करणे तर बाजूलाच, पण “ये तो मेरा काम नही है! ” अशी मुजोर भावना चेहऱ्यावर ठेवत तो चालता झाला.
फर्नांडिस अचानक संध्याकाळी उगवला.
“HAVE YOU FINISHED THE WORK MAM? HOW WAS THE DAY? असे भराभर प्रश्न केले आणि माझ्याबरोबर आवराआवरही तो करू लागला.
मिस्टर रॉड्रिक्सने त्याला विचारलं,
“HOW IS SHE DOING? ”
फर्नांडिस लगेच एक विशिष्ट तुच्छ हसू चेहऱ्यावर बाळगून, खांदे उडवत म्हणाला, ” सोसो”
टेबलावरचा पेपरवेट उचलून त्याच्या डोक्यात घालावा असे मला त्या क्षणी वाटले. मिस्टर राॉड्रीक्स म्हणाले,
DO YOU KNOW SHE IS THE GRAND DAUGHTER OF OUR RETIRED CHIEF ACCOUNTANT MR. K. R. KEDARI. A GREAT PILLAR OF OUR BANK.”
त्यावर” धिस ईज नाॅट हर क्वालिफाकेशन. ”असा फर्नांडीसच्या चेहऱ्यावरचा भाव मी स्पष्टपणे वाचला.
“गेला उडत. ” मी असे मनातल्यामनातच म्हणाले पण मनावर प्रचंड उदासीनतेचा भार जाणवला.
संध्याकाळी लिफ्ट मधून खाली उतरले. रस्त्यावर आले. एकाच दिशेने व्ही. टी. कडे जाणारे, स्वतःतच व्यस्त असणाऱ्या माणसांचे थवेच्या थवे मी पाहिले आणि त्यातलीच मीही एक झाले. त्या क्षणी भांबावलेली, गोंधळलेली, रडवेलीही.
रिकन्सिलेशनचा खरा अर्थ, ‘सलोखा, समेट, मेळ’. आता या नव्या वातावरणाशी मला खऱ्या अर्थाने सलोखा करायचा होता. एका नव्या अनोळखी प्रवासाची सुरुवात होती आणि या प्रवासात मला एक नवी वेगळीच, रुक्ष ओळख मिळाली होती.