डीजे, ढोलताशाच्या ठाणाणा आवाजात नाचणाऱ्या लोकांना आवाजाचा त्रास कसा होत नाही? –जगदीश काबरे
धार्मिक सण हे लोकांना त्रास देण्यासाठी नाही, तर लोकांनी एकमेकांना भेटण्यासाठी आणि आनंदाने वेळ घालण्यासाठी असतात. पण सध्या सणांशी काडीचाही संबंध नसलेले डीजे, ढोलताशे वाजवून आणि लेझरचे झोत टाकून आपण सणापेक्षा धर्मांधताच साजरी करतो आहोत असे खेदाने म्हणावे लागतेय. समाजातील बाव्हंशी लोक शांततेने सण साजरे करू इच्छित असतात; पण उन्मादी उत्सवखोरांमुळे सामान्य जनांना ध्वनीप्रदूषण, वायूप्रदूषण आणि प्रकाशप्रदूषणाला नाईलाजाने सामोरे जावे लागते. म्हणूनच एका मिरवणुकीतील डीजे किंवा ढोलताशांचा प्रचंड आवाज एखाद्या व्यक्तीला असह्य होतो, तर दुसरी व्यक्ती त्याच आवाजात तासन्‌तास बेभान होऊन नाचत असते.
याचा अर्थ नाचणाऱ्या व्यक्तीच्या कानांना आवाजाचा त्रास होत नाही, असा मुळीच नाही. आवाजामुळे होणारा शारीरिक त्रास आणि त्या आवाजाचा मनाला होणारा आनंद या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. मानवी मेंदू आवाजाची केवळ तीव्रताच अनुभवत नाही, तर त्या आवाजाशी जोडलेल्या भावना, आठवणी, अपेक्षा आणि सामाजिक संदर्भ यांचाही विचार करतो. एखाद्या व्यक्तीला आवडणारे संगीत मोठ्या आवाजात ऐकताना आनंद होतो, तर तेच संगीत न आवडणाऱ्या व्यक्तीला त्रासदायक वाटू शकते. विशेष म्हणजे, एखाद्या व्यक्तीला स्वतः निवडलेल्या मोठ्या आवाजाचा तुलनेने कमी त्रास जाणवतो; परंतु तिच्यावर लादलेला तितकाच मोठा आवाज अधिक त्रासदायक वाटू शकतो. मानसशास्त्रात याचा संबंध व्यक्तीच्या भावनेशी आणि आवाजाबद्दलच्या दृष्टिकोनाशी निगडीत असतो.
यात समूहमानसशास्त्राचाही मोठा वाटा असतो. शेकडो लोक नाचत असताना एखाद्या व्यक्तीला स्वतःचा उत्साह आणखी वाढल्यासारखा वाटू शकतो. इतरांच्या हालचालींचे अनुकरण, समूहात सामावून घेण्याची इच्छा आणि मित्रांचा आग्रह यांमुळे ती स्वतःच्या अस्वस्थतेकडे दुर्लक्ष करू शकते. काही मिरवणुकांमध्ये मद्यसेवनामुळेही व्यक्तीची निर्णयक्षमता आणि धोक्याची जाणीव कमी झालेली असू शकते. अर्थात, प्रत्येक नाचणारी व्यक्ती मद्याच्या प्रभावाखाली असते असे नाही. तसेच ती आनंदाने विभोर होऊन नाचत असली तरी तिच्या कानावर आणि हृदयावर अत्याचार होतच असतो. त्यामुळे काही व्यक्ती डीजेच्या तालावर नाचत असताना किंवा नाचून घरी आल्यावर हार्ट अटॅकने मेल्याच्या बातम्या येतात. पण लक्षात कोण घेतो?
माणसाच्या आतील कानात ध्वनिलहरी ग्रहण करणाऱ्या अत्यंत संवेदनशील पेशी असतात. अतितीव्र आवाजामुळे त्यांना इजा होऊ शकते. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार १०० डेसिबल आवाजाच्या संपर्कात आठवडाभरात सुमारे २० मिनिटे राहणेदेखील सुरक्षित श्रवणमर्यादेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरते. आवाज ११० डेसिबल असेल, तर ही मर्यादा अवघ्या अडीच मिनिटांपर्यंत कमी होते. म्हणून अनेक नाचणाऱ्या तरुणांना मिरवणूक संपल्यानंतर कानांत शिट्टी वाजणे, कान जड होणे किंवा काही काळ कमी ऐकू येणे असा त्रास होऊ लागतो, आणि वारंवार अशा तीव्र आवाजाच्या संपर्कात राहील्यामुळे बऱ्याच तरुणांना कायमस्वरूपी बहिरेपणाला सामोरे जावे लागते.
याची दुसरी बाजू अशीही आहे की, बरेचदा गरीब तरुणांना डीजेच्या तालावर नाचण्यासाठी आणि ढोलताशे वाजवण्यासाठी पैसे मिळतात, जेवण आणि दारूही मिळते. म्हणून त्यांनी मिरवणुकीत स्वेच्छेने त्या आवाजात राहण्याचा निर्णय घेतलेला असतो. मिरवणुकांमध्ये मद्यसेवनामुळे काही व्यक्तीची निर्णयक्षमता आणि धोक्याची जाणीव कमी होते. पण पैसे मिळतात म्हणून आपल्या आरोग्याशी खेळ करत आपण विकतंच दुखणं घेत आहोत, हे या तरुणांच्या लक्षातच येत नाही. आणि जेव्हा लक्षात येते तेव्हा वेळ निघून गेलेली असते.
मात्र त्याचवेळी रस्त्यालगतच्या इमारतीत राहणारी वृद्ध व्यक्ती, लहान मूल, आजारी माणूस किंवा परीक्षेची तयारी करणारा विद्यार्थी यांना तोच आवाज नाईलाजाने सहन करावा लागतो. त्यामुळे उत्सवखोरांच्या उन्मादी मिरवणुकीतील आनंद हा खरा निर्भेळ आनंद नसून विकृत आनंद म्हणायला हवा. मिरवणुकीच्या रस्त्यालगत राहणाऱ्या माणसांना या डीजेचा आणि ढोलताशांचा त्रास एवढा असहाय्य होतो की ते बरेचदा या काळात घराबाहेर लांब दुसरीकडे जाणे पसंत करतात.
थोडक्यात, नाचणाऱ्या लोकांना आवाजाचा त्रास होतच नाही असे नाही; पण आनंदाच्या भरात त्यांना तो जाणवत नसतो. त्यांचा मेंदू आनंदात असला, तरी त्यांचे कान ध्वनिप्रदूषणापासून सुरक्षित असतातच असे नाही. तेव्हा उत्सवखोरांनो सावधान! देशाचे एक सुजाण नागरिक म्हणून स्वतःबरोबरच इतरांना त्रास होऊ नये यासाठी ध्वनीपातळी कमी ठेवून आनंद घेण्यास जेवढ्या लवकर शिकाल तेवढे तुमच्या आणि समाजाच्याही आरोग्यासाठी भले आहे.
☆ डेथ क्लीनिंग… (अनु.) – भाग २ – मूळ गुजराती लेखिका : वर्षा अडालजा – हिन्दी अनुवाद : डॉ.रजनीकान्त एस.शाह ☆ भावानुवाद – उज्ज्वला केळकर ☆
☆☆☆☆
(दिवे झगमगू लागले होते. काही पुरुष मंडळी खाण्या-पिण्याची मजा घेत होते. आया आपल्या मुलांना घेऊन निघून गेल्या होत्या. झोपाळे आता रिकामेच झुलत होते. त्यांचं किलबिलणं अजूनही हवेत गुंजत होतं. ती निघाली.) इथून पुढे – –
अभिजीतला ती प्रथम कधी भेटली होती बरं? कॉलेज-कॅंटीनमधेच. समुद्रकिनारी एक शहाळ्यात दोन स्ट्रॉ घालून आणी पिणं. नारळवाला तेव्हा हसला होता. त्यावेळी मोबाइल नव्हते. पण या स्मृतींच्या आल्बममध्ये किती सुंदर फोटो होते. तिथे जणू काळ थांबून राहिला होता. अभिजीतने उडवलेलं पाणी अजूनही तिला भिजवत राहिलं होतं॰ तिचं पहिलं चुंबन, सुंदर रंगी-बेरंगी फुलपाखरांप्रमाणे उडत उडत तिच्या कोमल ओठांवर अशा तर्‍हेने बसलं होतं, की तिचे डोळेच बंद झाले. देहात एका मधुर शिरशिरीचा तिला अनुभव येत राहिला. डेथ क्लिनिंगची पहिली अट हीच आहे की डेथ इज़ अ सेलिब्रेशन ऑफ लाइफ! रिकाम्या बाकावर पटकन काही तरी ठेवून निघावं, तशी ती लगेचच बागेतून बाहेर पडली आणि रेस्टॉरन्टमध्ये जेवून घरी परतली.
सकाळी बाल्कनीत चहा पिता पिता ती विचार करू लागली, ‘हा डिनर सेट मी कुणाला देऊ? कुणाला दिला आणि ते नको म्हणाले तर? आज-काल या क्रोकरीत काही नावीन्य राहिलेलं नाही. ’
डोअर बेल वाजली. आज वर्तमानपत्र उशिरा आली होती. दार उघडलं, तर शेजारच्या मालतीताई होत्या.
‘काल माझा वाढदिवस होता. मुलाने केक आणला. आता या वयात असला वाढदिवस म्हणजे… साठ वर्षं झाली. पण मुलं म्हणाली, ‘पार्टी करायचीच! ’ माझी बहीणही आणंदहून आली आहे. आपल्यालाही बोलावलं होतं, पण आपण बाहेर गेला होतात. केक जरूर खा… ‘
‘बाहेरूनच निघून जाणार? आत या ना! ’
‘पण मला स्वैपाक…
‘फार नाही. फक्त पाच मिनिटे… ‘
‘मालती आत आली. डायनिंग टेबलवर केक ठेवत म्हणाली,
‘नीलाताई आपल्या उंधियचा स्वाद अजून माझ्या जिभेवर आहे. ’
नीला लगेचच स्टुलावर चढली. कपाट उघडलं.
‘हा डिनर सेट आपण घेऊन जाल? ” आपल्या घरात तो उपयोगी पडेल, असं मला वाटतं.
मालतीला आश्चर्य वाटलं. ‘अरे, इतका सुंदर, डिसेंट डिनर सेट… ’
नीलाने एक प्लेट तिच्या हातात ठेवत म्हंटलं, फिक्या हिरव्या रंगावर पानांचं सुरेख डिझाईन. मालती पुन्हा पुन्हा बघू लागली.
‘पण खूप महाग असेल ना! मला इतका खर्च करणं अवघड आहे. ’
‘पैशाचा काही प्रश्नच नाही मालतीताई! हा आपल्यासाठी मुद्दाम खरेदी केलेला नाही. त्यामुळे याला वाढदिवसाची भेट असंही म्हणता येणार नाही. पण आपण जर याचा वापर केलात, तर मला खूप आनंद होईल. आपला परिवार मोठा आहे. त्यामुळे आपल्याला याचा उपयोग होऊ शकेल! ’
मालतीला जरा संकोच वाटला. ‘पण असाच कसा घ्यायचा मी? ’
‘का नाही? मी आपल्याला हा सेट खुशीने देते आहे. अभिजीतसुद्धा जिथे असेल, तिथे खुश होईल! ’
मालती घाईघाईने निघाली. ‘ आपले खूप खूप आभार ताई. विनय लगेचच पळत येईल आणि घेऊन जाईल. ’
विनय खरोखरच पळत आला. ओठया उत्साहान वर चढला. ‘`लव यु आंटी! ’
म्हणत वर चढला. पिशवी भरली आणि ती घेऊन गेला.
त्यानंतर वेळ आली घरातल्या भांड्यांची. भाजी मार्केटच्या जवळ फुटपाथवर एक कुटुंब पालेभाज्या, फळभाज्या विकत होते. तिथल्याच झोपडीत रहात होते. एकत्र जेवण घेत होते. अ‍ॅल्युमिनीयमची मोडकी तोडकी भांडी, स्वस्त प्लेट्स तिने तिथे बघितल्या होत्या. दूधपाक, ऊंधियु या सारखे पदार्थ, ती ज्यात शिजवायची, ती पातेली मोठी मोठी होती. नंतर तिने चौकीदाराला बोलावले. एक मोठी थैली भरली. रिक्शा बाजारात गेली, त्यावेळी सगळीजण जेवणाच्या तयारीत होते. नीलाने मोठी थैली तिच्याजवळ ‘ही ठेवा’ म्हंटलं. ‘ घ्या. याचा उपयोग करा. वापरा. विकू नका. ’ कुटुंबातल्या बायकांनी थैली जवळ ठेवली, ‘आपण म्हणाल, त्याची शपथ घेऊन सांगते, हे आम्हाला सोन्या-रुप्यासारखं आहे. हे कसं विकू आम्ही. भांड्यांवाचून आमचं खूप अडत होतं.
सगळे तिच्या पाया पडू लागले. ती घाईघाईने तिथून निघाली. रात्री प्रियमला फ़ोन लावला. ‘ तुम्हा सगळ्यांची आज आठवण येतेय. याल ना? नाही… मी काही आजारी नाही. फक्त तुम्हा सर्वांना भेटावसं वाटतय. एवढंच! ’
निशांत-प्रियम दोनच दिवसात आली. ‘काय झालं आई? ’
नीलाने बंद असलेली बेडरूम उघडली. ‘ही तुमची खोली आहे. इथे खूप काही गोष्टी पाडलेल्या आहेत. शिवाय ड्रॉईंगगरूमच्या शोकेस भरलेल्या आहेत. तुला जे उपयुक्त वाटतय, ते घेऊन जा. ‘
‘असं का आई? ’
‘आता मला या सगळ्याचा काय उपयोग? इकडे ये. ‘ नीला प्रियमला आपल्या खोलीत घेऊन गेली.
‘या कपाटात जरीच्या आणि कांजीवरमच्या साड्या आहेत मी काही आता त्या नेसणार नाही. तू तुझ्या मित्र-मैत्रिणींच्या किंवा नातेवाईकांच्या लग्नात नेसू शकतेस’
प्रियमने सगळा गठ्ठा उचला. ‘माय गॉड! सो ब्युटीफूल. मी यातून ड्रेस बनवले, तर तुम्हाला चालेल ना! ’
‘हो! पण एक अट आहे. मला फोटो पाठवावे लागतील. ’
“आई लव यु, लव यु! ’’
निशांतने काही पुस्तके आणि दोन-चार छोट्या मोठ्या वस्तू घेतल्या आणि निरूपयोगी वस्तूंचा ढीग लावला. दोन –चार दिवस खुशीने एकत्र राहून त्यांनी निरोप घेतला.
हळू हळू घर रिकामं होऊ लागलं. अभिजीतला निरोप दिल्यानंतर त्याचे कपडे, इतर छोट्या-मोठ्या वस्तू तेव्हाच तिने अनाथाश्रमात देऊन टाकल्या होत्या. तरीसुद्धा टेबलाच्या एका ड्रॉवरमध्ये शूज आणि चपलांचा खजिना सापडला.
घर आता मोकळेपणा अनुभवत होतं. थेंक्स विशाखा सुब्रह्मण्यम, माझ्या जीवनातील नव्या अध्यायासाठी थॅंक्स अगेन. अंजूला बोलावलं. घराची चांगली साफ-सफाई करवून घेतली॰ तिलाही उरल्या सूरल्या गोष्टी देऊन टाकल्या.
अनेक गोष्टी गोळा करून घेतल्या. जीवनातील ब्याऐंशी वर्षाचा काळ तिने चांगला गुंडाळून घडी करून ठेवला.
आता शेवटचा एकच तंतू तोडायचा राहिला होता.
रीचाचे दागिने इथेच होते. ती काहीच न घेता गेली होती. तिने एकप्रेमाचं, मायेने ओथंबलेलं पत्र रीचाला लिहिलं आणि दागिन्यांच्या बटव्यात ठेवलं. मी गेल्यावर कदाचित ती इथे येईल आणि हे पत्र तिला पोचेल, अशी तिने मनोमन प्रार्थना केली. अजूनही काही मूल्यवान दागिने तिच्याकडे होते. प्रत्येक दिवाळीत सोन्या-चांदीची काही ना काही वस्तू अभिजीत त्यांना द्यायचा. ती तर गेली कित्येक वर्षे एक सोन्याची साधी चेन, कुड्या आणि बांगड्या याशिवाय दुसरं काही घालायची नाही. हे दागिने विकून महिलाश्रमासाठी कॉम्प्युटर खरेदी करावा, असं तिच्या मनात आलं.
तिजोरी रिकामी झाली. शेवटी एक छोटीशी बारकी थैली उरली. थैली कुठली? पोटलीच. आपल्या मांडीवर ती घेऊन, ती किती तरी वेळ बसून राहिली. अभिजीतने आणि तिने एक-दुसर्‍याला लिहिलेली पत्रे, सिनेमाची तिकिटे, विवाहापूर्वी एक रात्र ज्या रेझॉर्टमध्ये ते राहिले होते आणि मधुरजनी साजरी केली होती, त्या रेझॉर्टचं बील, सगळं त्या रेशमी बाटव्यात होतं. स्मृतिकोशात संचित केलेलं होतं. काय नव्हतं त्यात? सगळच होतं. जीवन, रूसवे-फुगवे, समजावणी, हसू आणि थोडेसे आसूसुद्धा. वस्तूंचं ‘डेथ क्लीनिंग’ केलं जाऊ शकतं, पण त्या आठवणींचं काय? त्या तर आगदी व्यक्तिगत. तृष्णेसारख्याच. कुणाला देता येणार नाहीत. काळजाच्या कुपीत सजवून ठेवलेल्या. हृदय दिसतं. काळजाचं काय? कुणी पाहिलय? तरीही त्याच्या प्रतिफळाची प्रतीती येतेच..
घराकडे नजर वळली आणि सुटकेचा अनुभव आला. मुक्तीचा खोलवर श्वास घेतला. असंख्य वस्तूंच्या जीवनाचं दडपण आलं. विशाखा सुब्रह्मण्यम लिहिते, ‘रिमूव्ह ध एक्सेस बॅगेज फ्रोम योर लाइफ एंड फिल फ्री. ’ जणू एखाद्या कारावासातून ती मुक्त झाली. मायेचे आवरणं बाजूला सरले, त्यामुळे परमानंदाचा चेहरा प्रगट झाला.
तिने बॅग पॅक केली. काळजीपूर्वक रेशमी पोटली त्यात ठेवली. मालतीताईंना चावी दिली. ‘माझ्या मुलाचं लग्न आहे. मी दोन महीने काही येणार नाही. आपल्याला गरज लागेल, त्याप्रमाणे माझ्या घराचा जरूर उपयोग करा. ’
त्या नीलाच्या गळ्यात पडल्या. भावनावेगाने रडू लागल्या.
ती ट्रेनमधे बसली, तेव्हा तिच्या मनात विचार आला, एका नवीन प्रवासाची सुरुवात. वयाच्या कुठल्याही थांब्यावरून सुरुवात करता येऊ शकते.
ऋषिकेशच्या गेस्टहाऊसमधील छोट्याशा कॉटेजमध्ये तिने आपली बॅग ठेवली. मन प्रसन्न होतं. चारी बाजूला मखमली गवत. तिथून थोड्या अंतरावर वन्यप्रदेश सुरू होत होता. गंगातट फारसा लांब नव्हता. बेडरूममध्ये मोठ्या फ्रेंच विंडोज़ होत्या. खाली लगेचच बगीचा होता. जसा काही बगीचा तिच्या खोलीतच होता आणि सुगंधित फुले तिला गंधलेपन करत होती.
थोड्या अंतरावर दुसर्‍या कॉटेजमध्ये एक कुटुंब आपल्या मुला-बाळांसह आलं होतं. भोजनाच्या वेळी रोज भेटणं होत असे. बोलणंही होत असे. खूप गप्पा झाल्या. बरोबर फिरले. म्युझियम पाह्यलं. वेगवेगळ्या मंदिरांचं आर्कीटेक्चर बघताना मजा वाटली आनंद झाला.
नंतर एका संध्याकाळी ती लक्ष्मणझूल्यावर गेली. गंगेची आरती एवढ्यातच संपली होती. तिच्या महाआरतीची स्पंदने वार्‍यावर वहात होती आणि खाली जान्हवी वहात होती. हळू हळू अंधार पडत चालला होता. गंगेच्या धारेत असंख्य दिवे झगझगमगत होते. हे दिवे जल प्रवाहात तरंगत – झुलत दूरवर जाऊन जलसमाधी घेत होते. त्याच्यामागे आणखी एक दिवा. मग त्यामागे आणखी. ही शृंखला खंडित होत नाही. हासुद्धा जसा काही या प्रवाहमान धारेचा एक जलबिन्दु.
ती खाली उतरून गंगेच्या पायर्‍यांवर आली. तिथे आता आरतीची गर्दी नव्हती. मंदिरातील घंटारवाने हवा तरंगित होत होती. इतक्यात एक मुलगा पळत पळत तिच्याजवळ आला.
“मैया, बस एकच दिवा राहिलाय. घ्या ना! वीस रुपयात देतो. प्लीज… ’’त्याने फुलांनी भरलेया द्रोण समोर ठेवून तिचा पदर धरला. ‘घ्या. मैया, पंध्रा रुपयालाच देतो. ’
नीलाने द्रोण घेतला. फुलांच्या खाली रेशमी पोटली ठेवली. दिवा लावला. खाली जलप्रवाहात तरंगण्यासाठी ठेवून दिला.
‘मैया, असं नाही करायचं. गंगाजल माथ्यावर ठेवा. ’
ती हसली.
‘तू खूप शहाणा आहेस. मोठं झाल्यावर पंडित होणार का? ’
‘हो. इथेच पाट लावून बसेन. बाबाच्या पाठशाळेत जातो ना! ’
नीलाने शंभर रुपयाची नोट त्याच्या हातात ठेवली. त्याचं तोंड उघडच राहिलं. ओरडत तो नीलाला चिकटला. तिने प्रेमाने त्याला हलकीशी चापट मारली.
‘चल. सोड. आपण जेवायला कुठे तरी जाऊ या. बोल. कुठे जाऊया? ’
दोघे हसले. नीलाचा दिवा थोडे अंतर जाऊन समाधिस्थ झाला. नीलाने नमस्कार केला. आई, तुझ्या चरणी सर्वस्व अर्पण.
‘चल मैय्या, सांभाळून हा! ’ मुलाने तिचा हात धरला आणि तो घाटाच्या पायर्‍या चढू लागला.
— समाप्त —
☆☆☆☆
मूळ लेखिका – वर्षा अडालजा – मोबाइल: 9833076673
हिन्दी अनुवाद – डॉ.रजनीकान्त एस.शाह – मोबाइल: 9924567512
मराठी अनुवाद – उज्ज्वला केळकरमो- 8369252454
संपर्क – निलगिरी, सी-५ , बिल्डिंग नं २९, ०-३ सेक्टर – ५, सी. बी. डी. – नवी मुंबई , पिन – ४००६१४ महाराष्ट्र
मो. 836 925 2454, email-id – kelkar1234@gmail.com
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ “समिधाच सख्या या!!” – लेख क्र. १८ ☆ प्रा.भारती जोगी ☆
लोहकन्या ‘मणिबेन!!
“बेटी, तू अशा व्यक्तीची मुलगी आहेस, जी भारताची गृहमंत्री आहे, ज्याच्या एका इशा-यावर देशातील कोट्यवधी रुपये इकडून तिकडे होऊ शकतात. मग तू ही अशी ठिगळ लावलेली साडी कां नेसतेस? “
– – हे शब्द आहेत; ज्येष्ठ कॉंग्रेस नेते महावीर त्यागी यांचे!
सरदार पटेलांच्या तब्येतीची विचारपूस करायला गेले असता, त्यांना जे दिसले ते बघून त्यांच्या तोंडून निघालेले हे आश्चर्योद्गार!!
… यावर ती उत्तर देती झाली… एक सच्ची स्वाभिमानी, तेजस्विनी…
” आम्ही जी खादी वापरतो ती सूतकताई करतांना उरलेल्या धाग्यापासून किंवा खराब झालेल्या कापडापासून बनते. कापड फाटले तर ते फेकून देणे, नवीन खरेदी करणे हा देशाच्या संपत्तीचा अपव्यय आहे. “
ही बाणेदार, स्वाभिमानी, सच्ची देशभक्त होती…
एका लोहपुरूषाचीलोहकन्या ‘मणिबेन‘!!
मणिबेन ६/७ वर्षाच्या असतांनाच त्यांच्या आईचे अगदी कमी वयात निधन झाले. अशा कठीण प्रसंगी ‘ छोटी ‘ मणिबेन, तिच्याही नकळत ‘मोठी ‘ झाली. तिने आपल्या भावाचं आणि पित्याचं… दोघांचही मातृत्व स्विकारलं. आई झाली ती!
वल्लभभाईंची कन्या, आणि.. सरदारांची आई झाली.
आपल्या मायेच्या पदरात पित्याचं मातृत्व पेललं ही आणि शेवटपर्यंत जपल ही.. अगदी सुरक्षित!!
सरदार पटेलांची ही सुपुत्री मग नंतर आयुष्यभर पटेलांची व्यक्तिगत सचिव आणि सावली बनून राहिली. अविवाहित राहण्याचा निर्णय घेतला तिनं! अविवाहित राहून… आपल्या पित्याच्या आरोग्याची काळजी आई बनून, परिचारिका बनून घेतली. सार्वजनिक जीवनात त्यांची ‘ढाल ‘ बनून उभी राहिली. त्यांचं आरोग्य, पत्रव्यवहार आणि दैनंदिन कामे यांची व्यवस्था बघू लागली.
अविवाहित राहून पित्याच्या सेवेत, त्याची ‘ सहधर्मी ‘ आणि ‘सहकर्मी’ होऊन राहिली. याविषयी ले. विष्णू प्रभाकर यांनी फारच सुंदर असे गौरवोद्गार काढले आहेत. त्यांच्या मते… असे मौन संप्रेषण आणि मूक समन्वयाचे उदाहरण इतिहासात विरळाच!!!
या पिता-पुत्रीत शब्देविण संवादु असं मौन संप्रेषण असायचं. सरदारांना काय हवे हे केवळ त्यांच्या डोळ्यातील भाव आणि देहबोलीतून ओळखायच्या मणिबेन! दोघांत संवाद होता तो शब्दांचा नसून कर्तव्य, निष्ठा, आणि अथांग अशा वात्सल्याचा, प्रेमाचा होता.
मणिबेन च्या या संपूर्ण समर्पणाच्या बळावरच सरदार पटेल देश कार्यात समर्पित होऊ शकले.
“जे देशासाठी जगतात, त्यांच्यासाठी जगणारं कुणीतरी असल्याशिवाय ते देशासाठी नाही च जगू शकत.”!!!
सरदार देशासाठी जगत राहिले, आणि मणिबेन त्याच्या साठी! एका समर्पणामागे जेव्हा दुसरं एक समर्पण उभं असतं ना दृढ, खंबीरपणे, तेव्हा समर्पण असीम होतं… याचं ज्वलंत उदाहरण आहेत… हे पिता आणि पुत्री!!
मणिबेन च्या मातृव भावनेचा लाभ सरदारांना तर झालाच, पण अमूल ब्रॅंड च्या उभारणीत, वर्गीस कुरियन यांच्या सहकार चळवळीला पाठिंबा देत, शेतकऱ्यांना एकत्र आणण्यासाठी सर्वार्थाने सहकार्य करत असतांना दुसरीकडे.. मणिबेन वर्गीस कुरियन यांच्या पत्नी च्या… मॉली च्या पाठीशी खंबीरपणे, आई सारख्या उभ्या राहिल्या. केरळ मधून, गुजरात सारख्या नवख्या प्रदेशात आलेल्या आणि ‘धवल क्रांती ‘ साठी रात्रंदिवस झटणाऱ्या पतीच्या अनुपस्थितीत, गोंधळून गेलेल्या मॉली ला मणिबेन अगदी आई सारख्या समजावत, ” तू वर्गीस यांची दुसरी पत्नी आहेस. त्यांची पहिली पत्नी त्यांची डेअरी आणि त्यांचं काम. त्यात तू कधीही अडथळा आणू नकोस.”
अविवाहित राहूनही मातृत्वाचा एक सुरक्षिततेची आणि प्रेमाची सावली देणारा पदर झाल्या मणिबेन!
मणिबेन एक दृढ इच्छा शक्ती असलेली, पित्याच्या खांद्याला खांदा लावून, पाठीशी खंबीरपणे उभी राहून… सत्याग्रह, आंदोलन, तुरूंगवास या सगळ्यांत एक समिधा बनून समर्पित होत राहिली. आयुष्याचा क्षण न् क्षण, क्षणांचा कण न् कण… समर्पणाची साक्ष देतोयं तिच्या!!
स्वतंत्र भारतात तब्बल ३ वेळा लोकसभा आणि १ वेळा राज्यसभा खासदार राहिल्या. पण कधीही स्वतः चे वाहन नाही. रिक्षा/ पायी प्रवास. सुख-सुविधायुक्त जीवनशैली पासून खूपच दूर होत्या त्या!
म. गांधीजींच्या साबरमती आश्रमात राहून मणिबेन नी, चरखा आणि सूतकताई चा वसा घेतला आणि वारसा म्हणून जपला शेवटपर्यंत… सूती वस्त्रं परिधान करून. महात्मा गांधींच्या विचारांना प्रत्यक्ष जगणारी, एक निष्ठावान साधिका, तपस्विनी म्हणून, एक निष्ठावान देशसेविका बनून जगतच समर्पित होत राहिली. एक मौन, मूक समर्पण… एक मौन, दृढनिश्चयी, निष्ठावान कर्मयोगीनी!!
वल्लभभाईंच्या निधनानंतर, पित्याच्या शेवटच्या इच्छेप्रमाणे, मणिबेन… एका छोट्या पिशवीत पक्षाच्या निधीचे ३५ लाख रुपये आणि हिशेबाची डायरी, नेहरूंकडे सुपूर्द करून आल्या. एका पै ला ही स्पर्श नाही केला.
देशाला एकत्र बांधणा-या अखंड भारताच्या निर्मात्याची मुलगी… पण… नंतर तिच्या वाट्याला आले अत्यंत खडतर, हालाखीचे, अत्यंत कष्टप्रद आणि विपन्नावस्थेतलं, दुर्लक्षित आणि उपेक्षित जीवन!! सत्तेच्या केंद्रस्थानी राहूनही ‘अलिप्त ‘ आणि ‘ कर्तव्य निष्ठेचं ‘ एक दुर्मिळ उदाहरण, एक आदर्श…
शेवटी २६ मार्च १९९० रोजी या ‘लोह कन्येने ‘ अखेरचा श्वास घेतला. एक समिधा समर्पित झाली… पित्याच्या आणि मातेसमान देशाच्या सेवा यज्ञात!!
☆ स्वातंत्र्याच्या इतिहासातील हरवलेली स्त्री-पाऊलवाट…कुयिली! (राणी वेलू नाचीयार) – लेख क्र. २ ☆ मंजिरी येडूरकर ☆
कुयिली! (राणी वेलू नाचीयार)
मी आज तुम्हाला एका राणीची गोष्ट सांगणार आहे. तामिळनाडूमधील शिवगंगाई संस्थानची राणी वेलू नाचियार हिची.
१७७२ साली शिवगंगाई संस्थानाचे दुसरे राजे मुथुवडुगनथ थेवर जवळच्या अर्किटच्या नवाबाशी युद्ध करीत होते. एरवी त्यांच्यासाठी ही लढाई किरकोळ होती कारण त्यांचे सैन्य युध्दात पारंगत व शस्त्रसज्ज होते. पण नवाबाला ब्रिटिश सैन्याचा पाठिंबा असल्याने व त्यांच्याकडे आधुनिक शस्त्रे असल्यामुळे शिवगंगाई संस्थानाचा पराभव झाला. युद्धात राजा मारला गेला. राणी वेलू नाचियार हिने सूड घेण्याची प्रतिज्ञा करून जवळच्या डोंगरात पलायन केले.
कुडचावडी येथे राहणारे शेतात काम करून स्वतःची गुजराण करणारे पेरियामुथन व राकू हे दांपत्य होते. यांच्या पोटी कुयिलीचा जन्म झाला. राकू ही शौर्यासाठी प्रसिद्ध होती. पण कुयिली लहान असतानाच एका जंगली बैलाकडून शेताचे होणारे नुकसान टाळण्यासाठी प्रयत्न करताना राकू मरण पावली. वडील पेरियामुथन दुःखाने खचून गेले. ते कुयिलीला घेऊन शिवगंगाई जवळ राहायला गेले. आणि परंपरागत येत असलेले चांभार काम करू लागले. असे म्हणतात की वडिलांकडून, आई राकूच्या शौर्याच्या कथा ऐकतच कुयिली मोठी झाली.
वेलुनाचीयार च्या माणसांना पेरियामुथन भेटला व त्याचा गुप्तहेर म्हणून उपयोग करून घेता येईल असे त्यांच्या लक्षात आले. मग त्यांनी राणीला सांगून त्याला कामावर ठेवून घेतले. हेरगिरीसाठी पेरियामुथनला बाहेर जावे लागे. कुयिली घरी एकटीच असल्याने तिला राणीकडे कामाला बोलावले जाई. वनवासात गेलेल्या राणीला कुयिली बद्दल प्रेम निर्माण झाले. कारण तिने एकदा झोपेत असलेल्या राणीवर वार करणाऱ्या घुसखोराला प्रसंगावधान राखून मारले व राणीला वाचवले. यात कुयिली गंभीर जखमी झाली. पण राणीने तत्काळ आपल्या अंगावरची साडी फाडून जखमांवर मलम पट्टी केली आणि दोघींमध्ये प्रेमबंध निर्माण झाले.
मग राणीने कुयिलीला युद्धाचे म्हणजेच शस्त्राचे शिक्षण देण्यास सुरुवात केली. तिला सिलंबम, (ही एक शस्त्रावर आधारित युद्धकला आहे,) शिकविणारे शिक्षक येत होते. त्यांच्या हालचालींवरून कुयिलीला वेगळीच शंका आली. मग तिने व्यवस्थित त्यांच्यावर लक्ष ठेवून पाहिले तेव्हा तिची खात्रीच पटली की ते शिक्षक फक्त राणीवर लक्ष ठेवण्यासाठी आलेले होते. म्हणजे शत्रूच्या गोटातील एक गुप्तहेर होते. तिला शंका आल्या क्षणी तिने योजनाबद्ध रित्या शिक्षकांना मारले. आणि राणीला वाचवले. अशा घटना घडल्यामुळे कुयिलीला राणीने सैन्याच्या महिला तुकडीची सरसेनापती बनवले.
ब्रिटिशांनी राणीच्या योजना कळाव्यात म्हणून कुयिलीवर निरनिराळ्या प्रकारे दबाव आणला. पण कुयिली बधली नाही. त्यामुळे मग त्यांनी दलितांवर अत्याचार करायला सुरुवात केली.
आता राणीने ब्रिटिशांविरुद्ध युद्ध पुकारण्याची तयारी सुरू केली. ती धूर्त, राजकारणी होती. तिने सैन्य जमविले. आसपासच्या टिपू सुलतान, हैदर अली, मदुराईचा राजा अशा राजांबरोबर युती केली. प्रशिक्षित, शिस्तबद्ध सैन्य तयार केले. फक्त अडचण एवढीच होती की ब्रिटिशांकडे आधुनिक शस्त्रे असल्यामुळे, त्यांच्या माऱ्यासमोर आपली शस्त्रे टिकत नव्हती.
कुयिलीने आपली रणनीती आखली. शिवगंगाई कोट्टाई मध्ये (किल्ला) राजराजेश्वरी आम्माचे मंदिर होते. तिथे कुणालाही प्रवेश नव्हता कारण मंदिरात ब्रिटिशांचे शस्त्रागार होते. पण फक्त नवरात्रीमध्ये, फक्त स्त्रियांना, मंदिरात प्रवेश दिला जात होता. कु्यिलीने याचा फायदा घेण्याचे ठरविले. इकडे राणीने ब्रिटिशांवर अचानक हल्ला करण्याची तयारी केली. सर्व महिला सैनिक सामान्य वेशात होत्या. त्यांनी फळे फुले असणाऱ्या टोपल्यांमध्ये शस्त्रे लपविली होती. महिला सैनिक किल्यात शिरल्या. राणीचा इशारा होताच सैनिकांनी ब्रिटिशांवर हल्ला चढविला. अचानक हल्ला झाल्याने ते तयार नव्हते. शस्त्रे शस्त्रागारात होती. ती त्यांना मिळू नयेत म्हणून कुयिलीने तेथे असलेले तेल, तूप आपल्या अंगावर ओतून घेतले, शस्त्रागारात गेली, व स्वतःला पेटवून घेतले. सर्व शस्त्रे नष्ट झाली. ब्रिटिश सैन्य हतबल झाले. त्यामुळे राणीने नुसती लढाईच जिंकली नाही तर आपला किल्ला व आपले राज्यही परत मिळविले. कुयिली पहिला मानवी बॉम्ब ठरली. पण हा विजय राणीला आनंद देऊ शकला नाही. कारण गड आला होता पण सिंह गेला होता.
आज १२ ऑक्टोबर… शब्दशारदा शांताबाई शेळके यांचा हा जन्मदिवस
– – आणि यंदा त्यासोबतच आलेल्या शारदीय नवरात्री पर्वणीचे निमित्त साधून, शांताबाईंच्या चतुरस्त्र साहित्यिक कर्तृत्वाची व त्यांच्या निर्मळ रुपेरी व्यक्तिमत्त्वाची आठवण जागविण्याचा, हा एक छोटेखानी विनम्र प्रयत्न.
शांताबाई ज. शेळके नावाच्या, असामान्य प्रतिभेच्या, या अभिजात शब्दशारदेने सजवलेल्या विस्तीर्ण आणि वैविध्यपूर्ण साहित्यिक कृतींनी नटलेल्या प्रांगणातून नुसता फेरफटका मारणे हे देखील अत्यंत कठीण काम आहे, याची मला पूरती कल्पना आहे. हे यासाठी की शांताबाईंच्या साहित्य खजिन्यातून नेमकी कुठली जडजवाहीरं वेचावीत, याचा संभ्रम आणि गोंधळ हा उडणारच. खरे तर शांता ज. शेळके हे नाव माहिती होण्याच्या आधीच त्यांची गाणी आपल्या भेटीला आलेली असतात आणि हीच त्यांची आपल्याला झालेली पहिली ओळख. लहानपणी गणराज रंगी नाचतो… किंवा गजानना रे गणराया… या गाण्यांशिवाय गणपती उत्सव होऊच शकत नाही हे आपलं पक्क मत कधी होऊन जातं हे आपल्याला कळतही नाही. पुढे शाळेत गेल्यावर त्या भेटतात ते “पावसाच्या धारा येती झरा झरा, झाकोळले नभ सोसाट्याचा वारा.. ” हे हुबेहूब पावसाळ्याचे शब्दचित्र घेऊन. जेव्हा पाऊस एकसारखी झड लागून सतत बरसत असतो तेव्हा ही पावसाळ्याची आवडती कविता नकळत गणगुणल्या जातेच. तरी पण या प्राथमिक शाळेत भेटलेल्या कवितेतूनही आपल्याला त्यांचं नाव काही ठाऊक नसतंच. आणि त्यांचं नाव कळतं ते त्याकाळी विविध भारतीच्या आकाशवाणी केंद्राकडून सादर होणाऱ्या सांजधारा आणि गीतगंगा या मराठी गाण्यांना वाहिलेल्या कार्यक्रमांमधून त्यांची गाणी ऐकतांना. पुढे ते नाव कितींदा तरी कानावर पडतच राहतं इतकं की त्या नावाची आणि आपली चांगलीच गट्टी जमते. त्यांची एकाहून एक सुंदर व वैविध्यपूर्ण गाणी ऐकताना आपण त्यांच्या प्रेमातच पडतो. त्यांच्याविषयी प्रचंड आदर आणि हो, प्रेम तर आधीच झालेलं असतं, वाटायला लागतो जेव्हा आपण त्यांना थेट टी. वी. वर (किंवा कोणाच्या नशिबात त्यांना प्रत्यक्ष भेटण्या ऐकण्याचा भाग्ययोग लाभला असेल तर अलाहिदा); वेगवेगळ्या मुलाखतींच्या कार्यक्रमांमध्ये बघतो आणि ऐकतो. दूरदर्शनवरील १९९० च्या सुमारास लोकसाहित्य आणि पारंपारिक लोकजीवनला उजाळा देणाऱ्या “रानजाई” नावाच्या एका माहितीपूर्ण मालिकेमध्ये त्यांची लोकजीवनासोबतची नाळ, त्यांचा अभ्यास आणि व्यासंग या सर्वांचा प्रेक्षकांना उलगडा होतो आणि त्याहुनही अधिक त्यांच्या ठायी असलेली विनयशिलता ठळकपणे जाणवते.
शांताबाईंचा जन्म शेळके कुटुंबात १२ ऑक्टोबर १९२२ मध्ये पुण्याजवळील इंदापूर येथे एका सुविद्य कुटुंबात झाला. त्यांची बालपणीची काही वर्षे पुण्याच्या आसपासच्या मंचर, इंदापूर आणि खेड अशा खेड्यामध्ये व सोबतच वडिलांच्या रेंज फॉरेस्ट ऑफिसरच्या नोकरीच्या गावीही गेलीत. भावंडांमध्ये त्या सर्वात थोरल्या. वयाच्या नवव्याच वर्षी त्यांच पितृछत्र हरवलं. पुढील शिक्षणासाठी त्या महाराष्ट्राचं संस्कृती, कला आणि विद्येचं माहेर घर असलेल्या पुण्यामध्ये हुजूरपागा शाळा आणि नंतर एस. पी. कॉलेज मध्ये दाखल झाल्या. मराठी आणि संस्कृत या दोन विषयांमध्ये त्यांनी एम्. ए. केलं आणि त्या मुंबई विद्यापीठात प्रथम आल्या. त्यांना त्याच वर्षी सुरु झालेलं न. चि. केळकर सुवर्णपदक खुद्द तात्यासाहेब केळकर यांच्या हस्ते प्रदान केलं गेलं व सोबतच त्यांनी चिपळूणकर पारितोषिकही पटकावले. कॉलेज शिक्षण संपल्यानंतर लगेचच सुप्रसिद्ध नवयुग साप्ताहिकात उपसंपादकाची भूमिका स्वीकारली आणि या योगे त्यांना महाराष्ट्राचं अत्यंत उत्तुंग असं व्यक्तिमत्व आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांच्यासोबत काम करण्याची संधी मिळाली. ते करत असतांनाच त्यांची योगायोगाने मंगेशकरांसोबत ओळख झाली. मंगेशकर कुटुंबीयांसोबत विशेषतः पं हृदयनाथ व लता मंगेशकर आणि आशा भोसले यांच्यासोबत सिनेमाची गाणी करताना त्यांचा झालेला परिचय आणि पुढे त्या परिचयाचं मैत्रीत रूपांतर झालं आणि त्यातून वेगवेगळ्या गाण्यांच्या रूपाने उत्तमोत्तम कलाकृती रसिक जणांसाठी निर्मिल्या गेल्यात. हे सर्वश्रुत आहे. त्यांनी सुरुवातीला काही वर्षे मुंबईच्या रूईया कॉलेज आणि नंतर महर्षी दयानंद महाविद्यालयात प्राध्यापकी केली. त्यांचा पहिला कवितासंग्रह “वर्षा” हा १९४७ मध्ये वयाच्या २५ व्या वर्षी प्रकाशित झाला. त्यांनी तो त्यावेळी गाजत असलेल्या रविकिरण मंडळातील त्यांचे आवडते कवी माधव ज्युलियन, यांना समर्पित केला.
लहानपणी त्यांचा खेड्याशी आलेला संबंध आणि पुढे पुण्यासारख्या अत्यंत नागर संस्कृतीत वावरल्यामुळे त्यांचे साहित्य अत्यंत कसदार, व्यापक, तितकेचं मोहक आणि समृद्ध झाले. त्याला ग्रामीण जीवनमानाचा ओलावा, लोक साहित्यातील लोकगीतांची व लोककथांची सुंदर किनार, लय आणि नाद आहे. शांताबाईंनी काय नाही लिहिलं हा प्रश्नच आहे. बालसाहित्य, समीक्षा, आत्मकथन, कथा, ललित लेख, कविता, गाणी अनुवाद ईत्यादी. त्यांचं मराठी सोबतच संस्कृत, हिदी आणि इंग्रजी भाषांवरही प्रभुत्व होतं. त्यांनी अमेरिकेत स्त्रियांच्या हक्कांविषयी सजग असलेल्या विदुषी लीसा मे अल्कॉट यांच्या सुप्रसिद्ध इंग्रजी “लिटील वुमेन” या कादंबरीचा मराठीमध्ये “चौघीजणी” या नावाने अनुवाद केलायं. महाकवी कालिदासकृत मेघदूत या महाकाव्याचं मराठी रूपांतरही त्यांनी केलयं आणि ते लोकांच्या पसंतीसही उतरले. जागेची मर्यादा लक्षात घेता त्यांच्या इतर अनेक साहित्यकृतींचा उल्लेख करण्याचा मोह, कितीही इच्छा असली तरी टाळते आहे. तरीपण त्यांच्या “धूळपाटी” या अत्यंत वाचनीय आत्मकथनपर पुस्तकाचा नामोल्लेख केल्या वाचून राहवत नाही. त्यांच्या बरोबरीच्या प्रत्येक, अगदी त्यावेळीचे नावाजलेले बंगाली संगीतकार सलील चौधरींपासून ते नंतरच्या तरुण पिढीतील सलील कुलकर्णींपर्यंत सर्वच संगीतकारांनी शांताबाईंच्या शब्दांवर स्वरसाज चढवलायं. वेडात मराठे वीर दौडले सात.. , काटा रुते कुणाला आक्रंदतात कुणी.. , हा माझा मार्ग एकला… यासारखी कितीतरी गंभीर प्रवृत्तीची गाणी लिहिणाऱ्या शांताबाई, ही चाल तुरुतुरु, उडती केस भुरूभुरू… शारद सुंदर चंदेरी राती… सारखी हलकी फुलकी उडत्या चालीची गाणी पण लिहितात व इंग्रजी सिनेमाचं समीक्षणही करतात याच नवल आणि कौतुकही वाटतं. समुद्राचा वारा अंगावर न घेतलेल्या शांताबाई वेगवेगळ्या बाजांची अत्यंत लोकप्रिय कोळीगीते रचून जगाला चकीत करतात. शुर आम्ही सरदार… , वेडात दौडले वीर सात.. मराठी पाऊल पडते पुढे… सारखी स्फुरण चढवणारी गाणी, लोभसवाणी नाजूक शब्द बांधणीची कोकणी भाषेतील गाणी जशी महानंदा सिनेमातील फुलाफुलांक पुशीत आयलो तुजे माजे प्रीतीचो गाव.. किंवा मागे उभा मंगेश पुढे उभा मंगेश.. अशी अनेक वळणांची गाणी त्या सहजपणे लिहीतात. शांताबाई बी. ए. ला शिकत असताना त्यांना आवडलेला एक संस्कृत श्लोक, पुढे त्याचं जीवनाची यथार्थता सांगणारं, मूळ संस्कृत श्लोकाच्या अर्थाला जराही धक्का न लागू देता, एक सर्वांग सुंदर अजरामर गीत होईल याची कदाचित त्यांना देखील कल्पना नसेल. तोच चंद्रमा नभात तीच चैत्र यामिनी.. या अत्यंत सुमधुर, अर्थवाही, सुधीर फडक्यांनी स्वरबद्ध केलेल्या, तितक्याचं कठीण चालीच्या या गीताचा जन्म एका संस्कृत श्लोकातून झालायं तो असा.
आजचे प्रथितयश संगीतकार सलील कुलकर्णी, त्यांच्या लपवलेल्या काचा, या पुस्तकात लिहीतात, की मराठी भाषा जर चितारायची झाली तर ती कशी असावी, या प्रश्नाच्या उत्तरादाखल ते म्हणतात की त्यांच्या डोळ्यापुढे चित्र येतं ते शांताबाई शेळके यांच. शांताबाई म्हणजे सुती साडीचा डोक्यावरून घेतलेला पदर, भरदार कपाळावर ठळक मोठं कुंकू, डोळ्यांवर चष्मा व चेहऱ्यावरचं कायम प्रसन्न, सोज्वळ, निरागस हास्य. हाच चेहरा नव्हे का माझ्या माय मराठीचा. शब्दांची शोधाशोध करायची त्यांच्यावर वेळच येत नव्हती. गाठीशी असलेल्या समृद्ध शब्द भांडरातून केवळ शब्द तेवढे निवडायचे. याची पुष्टी करताना त्यांनी एक प्रसंग सांगितला. बेला शेंडें यांनी गायलेल्या आणि सलील कुलकर्णी यांनी स्वरबद्ध केलेल्या गाण्यांचा अल्बम करताना त्यांनी शांताबाईंना, त्यांची एक कविता अल्बम साठी देण्याची विनंती केली असता; त्या म्हणाल्या लिहिलेली कशाला आता मी इथे आहे ना, तर तुम्ही चाल बनवा आणि मला त्या चालीचा भाव सांगा, मी त्यावर शब्द देते आणि लगेच आर्जवी भाव असलेलं गाणं झालं सुध्दा, “माझ्या मना रे ऐक जरा, हळवे पणा हा नाही बरा.. ” त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक पैलू समोर येतो तो असा की, “जिवलगा राहिले रे दूर घर माझे, पाऊल थकले माथ्यावरचे जड झाले ओझे… ” या अत्यंत भावस्पर्शी गीताबद्दल स्वतः शांताबाई सांगतात की गीतातील जिवलगा हा शब्द माझा नसून हृदयनाथ मंगेशकर म्हणजेच बाळचा आहे. हा त्यांच्या मनाचा खुलेपणा आणि मोठेपणा त्यांच्या व्यक्तिमत्वाला अधिक झळाळी देतो व सोबतच त्यांच्या प्रतीचा आदर आणखी शतगुणीत होतो. वयोपरत्वे माणसातील लोपणारी निरागसता “लोलक” या कवितेच्या रूपाने यांनी मांडली. ती वाचतांना त्यातील नितळ, सोज्वळ निरागस भावना मनाला स्पर्शून गेली. तसेच त्यांची “पैठणी” ही कविता वाचताना आजीच्या प्रेमाचा, भक्तीचा आणि एकंदरीतच तिच्या संपूर्ण संसाराचा पट डोळ्यासमोरून सरकतो अन् मनात एक मायेचा पाझर. झिरपतो. हायकू हा जपानी काव्य लेखनाचा प्रकार सुद्धा शांताबाईंनी लीलया पेलला. आईने त्यांच्यावर केलेले निसर्ग प्रेमाचे संस्कार त्यांच्या कवितांमधून आपल्याला जागोजागी भेटत असतात. याची पावती देणारं हे छोटंसच हायकू बघू या. “देवळातली प्रचंड घंटा नाद करेना धजू, तिच्या कडेवर गाढ झोपले, एकच फुलपाखरू”
आयुष्यात त्यांनी काही सन्मानाची पदे भूषवलीत आणि त्यांच्या अफाट प्रतिभेला सलाम करत त्यांच्या वाट्याला काही गौरवाचे क्षणही आलेत. त्यापैकी काही इथे नमूद करावेसे वाटतात. त्यांनी चित्रपटांच्या सेन्सॉर बोर्डावर काम केले. १९९६ साली आळंदी इथे संपन्न झालेल्या ६९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाचा बहुमान त्यांना मिळाला होता. मागे उभा मंगेश पुढे उभा मंगेश… या गाण्यासाठी सूर सिंगार हा पुरस्कार, केंद्र सरकारचा उत्कृष्ट चित्रगीत पुरस्कार (चित्रपट भुजंग), १९९६चा ग. दि. माडगूळकर गीतलेखन पुरस्कार, मराठी साहित्यातील त्यांच्या भरीव योगदानाबद्दल त्यांना २००१ मध्ये यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान पुरस्काराने सन्मानीत करण्यात आलं. अशा या शब्दशारदेने आयुष्यभर केवळ शब्दांचीच पूजा बांधली. त्यांनी त्यांच्या दैवताला आळवतांना जय शारदे वागेश्वरी… हे भक्ती, बुद्धी आणि सौंदर्याचा उत्कृष्ट नमुना असलेलं अत्यंत सुमधुर गीत देवी शारदेच्या चरणी वाहिलं. अशा ह्या मराठी भाषेच्या कंठातील मोत्यांच्या तन्मणीतून एक पाणीदार मोती ६ जून २००२ रोजी ओघळला आणि एका शब्दयात्रेचा जिवंतपणीचा प्रवास संपुष्टात आला. अभिजात मराठीच्या आसमंतात शांताबाईंच्याच शब्दात सांगायचं झालं तर “असेन मी, नसेन मी, तरी असेल गीत हे फुलाफुलांत येथल्या उद्या हसेल गीत हे. अगदी खरंय शांताबाई, या अथांग शब्दसिंधु कवेत घेऊन मिरवणाऱ्या या शब्दशारदेसमोर आम्ही नतमस्तक आहोत.
☆ “इन द नेम ऑफ गॉड” – लेखक : श्री रवि सुब्रमण्यन – अनुवाद : श्री शिरीष सहस्त्रबुद्धे ☆ परिचय – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
पुस्तक : इन द नेम ऑफ गॉड
– – गुंतागुंतीच्या रहस्याचे गूढ उलगडणारे विशेष पुस्तक
लेखक : रवि सुब्रमण्यन
अनुवाद: शिरीष सहस्त्रबुद्धे
पाने:- ४००
मूल्य:- ७५०₹
रहस्य आणि थरार. तिरुवनंतपुरम. केरळची राजधानी किनारपट्टीवरच्या या शहरात आहे, अतिभव्य, प्राचीन श्री अनंत पद्मनाभ स्वामी मंदिर. अन् त्यात म्हणे आहे अपरंपार संपत्ती. मोजता येणार नाही, इतका खजिना. त्याच्या किल्ल्या? त्या आहेत तिरुनाल धर्मराज वर्मा यांच्या हातात. त्रावणकोरच्या पूर्वीच्या राजघराण्याचे वारसदार. नव्वदीच्या वयाचा, पण ताठ पाठकण्याचा हा राजा ना थकलाय, ना वाकलाय, ना कुणासमोर झुकलाय! अर्थात अनंत पद्मनाभ स्वामी सोडून..! त्यांचा मात्र तो दास! म्हणून पद्मनाभदास!
सागरी वादळं नवीन नाहीत केरळला. पण आत्ताचं वादळ घोंगावतंय या मंदिराभोवती, अन् खजिन्याभोवती. वादळाचे जबरदस्त तडाखे. संशयाचे भोवरे. खुद्द राजेसुद्धा सुटू शकत नाहीत या संशयचक्रातून. एकापाठोपाठ एक चार हत्या… त्यातला एक मृतदेह तर तरंगतोय मंदिराच्या आवारातल्या पवित्र तलावात! खजिन्याचं ऑडिट आणि त्यातही गफलती. का पडावा मंदिराच्या खजिनदाराचा बळी?
या सगळ्यांचा छडा लावण्यासाठी उभे ठाकतात दोघेजण, सीबीआयचे सहसंचालक कबीर आणि केरळचे पोलीसप्रमुख कृष्णन. दुबईतला दरोडा, भारतीय प्राचीन मूर्तीची तस्करी आणि मुंबईतले बॉम्बस्फोट यांचे धागेदोरेही येऊन धडकतात मंदिरापर्यंत. सिंगापूर, हाँगकाँग, ऑस्ट्रेलिया… वाढतच जाते गुंतागुंत. कबीर खानचा संशय चक्क धर्मराज वर्मांवर. पण कृष्णनची खात्री की महाराज निर्दोष. मग दोषी कोण? गुन्हेगार कोण? खुनी कोण? सूत्रधार कोण?
मंदिराची अफाट संपत्ती, सर्वोच्च न्यायालयाची ऑडिट टीम, राजघराण्याचा विरोध, राजकारण आणि गुन्हेगारी यांची गुंतागुंत वाढत जाते. तीन-चार हत्या, ऑडिटरचा खून, मंदिराच्या तलावात सापडलेला मृतदेह, पुराणवस्तूंची तस्करी, काळा पैसा, दरोडे, बॉम्बस्फोटांचं गूढ आणि प्रेमकहाण्या कथेला वेग देतात. संशयाची सुई सतत वेगवेगळ्या दिशेने फिरत राहते. सीबीआयचे कबीर आणि डीजीपी कृष्णन या गुंतागुंतीच्या रहस्यांचा माग काढताना खऱ्या गुन्हेगारापर्यंत कसे पोहोचतात, याची उत्कंठावर्धक कहाणी म्हणजे हे पुस्तक.
सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं आहेत, सगळ्या कोड्यांचा उलगडा आहे ह्या कादंबरीत. देवाच्या नावानं आपल्या देशात काय काय घडू शकतं, याचं प्रभावी चित्रण आहे रवी सुब्रह्मण्यन यांच्या या कादंबरीत
इन द नेम ऑफ गॉड… देवाच्या नावानंऽऽ…!
परिचय : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो.9619800030
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(वरिष्ठतम साहित्यकार आदरणीय डॉ कुन्दन सिंह परिहार जी का साहित्य विशेषकर व्यंग्य एवं लघुकथाएं ई-अभिव्यक्ति के माध्यम से काफी पढ़ी एवं सराही जाती रही हैं। हम प्रति रविवार उनके साप्ताहिक स्तम्भ – “परिहार जी का साहित्यिक संसार” शीर्षक के अंतर्गत उनकी चुनिन्दा रचनाएँ आप तक पहुंचाते रहते हैं। डॉ कुंदन सिंह परिहार जी की रचनाओं के पात्र हमें हमारे आसपास ही दिख जाते हैं। कुछ पात्र तो अक्सर हमारे आसपास या गली मोहल्ले में ही नज़र आ जाते हैं। उन पात्रों की वाक्पटुता और उनके हावभाव को डॉ परिहार जी उन्हीं की बोलचाल की भाषा का प्रयोग करते हुए अपना साहित्यिक संसार रच डालते हैं।आज प्रस्तुत है आपकी एक अप्रतिम लघुकथा – ‘प्रेम-प्यार‘। इस अतिसुन्दर रचना के लिए डॉ परिहार जी की लेखनी को सादर नमन।)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – परिहार जी का साहित्यिक संसार # ३५० ☆
उस कार्यक्रम में शायद वह कहीं पीछे बैठा था। वहां से उठकर ठीक मेरे पीछे वाली कुर्सी पर आ गया, फिर गर्दन लंबी करके बोला, ‘नमस्ते चाचाजी।’
मैं चौंका। यहां ‘चाचा जी’ संबोधन करने वाला कौन आ गया? उसे सात-आठ साल बाद देख रहा था। मैंने पूछा, ‘कैसे हो? यहां कैसे?’
वह बोला, ‘मैं तो डेढ़ साल से इसी शहर में हूं। किसी दिन आपसे मिलने आने वाला ही हूं। अभी तक नहीं आ पाया।’
फिर बोला, ‘चाची जी की डेथ के बारे में पता चला था। बहुत भली थीं। अ ग्रेट लेडी। मुझे तो बेटे जैसा मानती थीं। उनकी बहुत याद आती है। आई कैन नेवर फ़ॉरगेट हर। वाइफ़ भी आप लोगों को बहुत याद करती है।’
वह थोड़ी देर तक अफ़सोस में सिर हिलाता रहा, फिर बोला, ‘बेटे दोनों कैसे हैं? अब तो बड़े हो गये होंगे।’
मैंने कहा, ‘हां, अभी दोनों कॉलेज में हैं।’
वह सिर हिलाता बैठा रहा। पंद्रह सोलह साल पहले वह किसी रिश्तेदार का पत्र लेकर नौकरी के लिए मेरे शहर आया था और मेरे घर पर दस-पंद्रह दिन रहा था। मेरी पत्नी ने उसे खूब लाड़ से रखा था। फिर उसने किराये पर मकान ले लिया था। कुछ दिन बाद उसकी शादी हो गयी थी और वह गृहस्थ हो गया था। उसके बाद उसका मेरे घर आना कम होता गया था। वह कब शहर छोड़ कर चला गया मुझे पता ही नहीं चला। पता चला उसने पुरानी नौकरी छोड़ दी थी। शहर छोड़ने के बाद उसने मुझसे संपर्क करने की कोई कोशिश नहीं की थी।
उसके दोस्तों से मालूम हुआ कि वह कई बार उनकी शादियों में शरीक होने के लिए शहर आया था, लेकिन वह कभी मुझसे नहीं मिला। लेकिन अभी वह मेरे पास बैठा पुरानी बातों को खोद खोद कर निकाल रहा था।
बात करते-करते वह हंसने लगा, बोला, ‘आपके आर्टिकिल पढ़ता रहता हूं। बहुत मज़ा आता है। साथियों को बताता हूं कि आप मेरे पिता जैसे हैं। मुझे बहुत स्नेह करते हैं।’
कार्यक्रम ख़त्म हुआ तो वह मेरे साथ मेरे स्कूटर तक आया। पांव छूकर बोला, ‘इतने दिनों बाद आपको देखकर बहुत अच्छा लगा। आशीर्वाद देते रहें। मैं जल्दी ही घर आकर आपसे इत्मीनान से बात करूंगा।’
(ई-अभिव्यक्ति में मॉरीशस के सुप्रसिद्ध वरिष्ठ साहित्यकार श्री रामदेव धुरंधर जी का हार्दिक स्वागत। आपकी रचनाओं में गिरमिटया बन कर गए भारतीय श्रमिकों की बदलती पीढ़ी और उनकी पीड़ा का जीवंत चित्रण होता हैं। आपकी कुछ चर्चित रचनाएँ – उपन्यास – चेहरों का आदमी, छोटी मछली बड़ी मछली, पूछो इस माटी से, बनते बिगड़ते रिश्ते, पथरीला सोना। कहानी संग्रह – विष-मंथन, जन्म की एक भूल, व्यंग्य संग्रह – कलजुगी धरम, चेहरों के झमेले, पापी स्वर्ग, बंदे आगे भी देख, लघुकथा संग्रह – चेहरे मेरे तुम्हारे, यात्रा साथ-साथ, एक धरती एक आकाश, आते-जाते लोग। आपको हिंदी सेवा के लिए सातवें विश्व हिंदी सम्मेलन सूरीनाम (2003) में सम्मानित किया गया। इसके अलावा आपको विश्व भाषा हिंदी सम्मान (विश्व हिंदी सचिवालय, 2013), साहित्य शिरोमणि सम्मान (मॉरिशस भारत अंतरराष्ट्रीय संगोष्ठी 2015), हिंदी विदेश प्रसार सम्मान (उ.प. हिंदी संस्थान लखनऊ, 2015), श्रीलाल शुक्ल इफको साहित्य सम्मान (जनवरी 2017) सहित कई सम्मान व पुरस्कार मिले हैं। हम श्री रामदेव जी के चुनिन्दा साहित्य को ई अभिव्यक्ति के प्रबुद्ध पाठकों से समय समय पर साझा करने का प्रयास करेंगे।
आज प्रस्तुत है आपकी एक विचारणीय गद्य क्षणिका “– उद्घोष…” ।)
~ मॉरिशस से ~
☆ कथा कहानी ☆ गद्य क्षणिका # १२१ — उद्घोष —☆ श्री रामदेव धुरंधर ☆
अज्ञानी तो क्या, वह तो विद्वानों के मुँह पर भी कह देता था वह भगवान को नहीं मानता। लोग तो यही सोचते होंगे भगवान सुन रहा है। पर भगवान सुनता भी हो तो आदमी को किसी प्रकार का अंतर नहीं पड़ता। बल्कि वह तो आजीवन सुखी संपन्न रहा। उसके अंत में इतना ही हुआ वह भी भगवान को मानने वालों की तरह अरथी में सजा और उसके लिए श्मशान तक उद्घोष एक ही हुआ, “राम नाम सत्य है।”
जीवनरंग 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही 
