श्री मंजिरी येडूरकर
इंद्रधनुष्य
☆ श्री रविंद्रनाथ टागोर यांची “गीतांजली”… भाग – १८ ☆ श्री मंजिरी येडूरकर ☆
श्री रविंद्रनाथ टागोर
रविंद्रनाथ टागोरांनी गीतांजलीतील १५ ते १६ कवितांची रचना परमेश्वराला पती, प्रियकर किंवा सखा मानून केलेली दिसते. कांही कवितांत हे नातं उघडपणे मांडलेलं आहे तर कांही कवितांत या भावनेला निसटता स्पर्श केल्याचे जाणवते.
परमेश्वर व भक्त जेव्हा परस्परात एकरूप होऊन जातात तेव्हा ती मधुरा भक्ती असते. त्यांच्यातल्या नात्याला पती-पत्नी, प्रियकर- प्रेयसी असे संबोधले जाऊ लागले. वैदिक काळापासून हिंदू धर्मात तसेच मुस्लिम व ख्रिस्ती धर्मातही अशा प्रकारचे उल्लेख आढळतात.
महर्षी नारदांनी भक्तीचे नऊ प्रकार – नवविधा भक्ती, सांगितली आहे.
१- श्रवण भक्ती: म्हणजे देवाच्या कथा, गुण, महात्म्य श्रद्धेने ऐकणे.
२- कीर्तन भक्ती: म्हणजे देवाची स्तुती भजन व गुणगान गाणे.
३- स्मरणभक्ती: परमेश्वराचे चिंतन करणे व त्याची निरंतर आठवण ठेवून नाम जप करणे.
४- पादसेवन भक्ती: यात देवाची किंवा संतांची चरण सेवा करणे.
५- अर्चना भक्ती: पूजेच्या साहित्याने देवाची बाह्य पूजा, आरती करणे.
६- वंदन भक्ती: देवाला नमस्कार करून प्रार्थना करणे.
७- दास्यभक्ती: देवाचा सेवक म्हणून त्याची तन-मनाने सेवा करणे.
८- सख्य भक्ती: देवाशी मैत्री करणे आणि आपले प्रत्येक कर्म त्याच्यासाठीच आहे याची जाणीव ठेवणे.
९- आत्मनिवेदन भक्ती: स्वतःला देवाच्या चरणी अर्पण करणे. पूर्ण शरणागती पत्करणे. देहाभिमान नष्ट होऊन आत्मा परमात्म्यात विलीन होईल असा प्रयत्न करणे.
आत्मनिवेदनात भगवंतावरील प्रेम, आसक्ती ही सर्वात तीव्र स्वरूपाची आहे. पण ही आसक्ती हे प्रेम मिळवायचे कसे? याचे उत्तर देण्यासाठी ऋषींनी काही अध्यात्मिक वृत्तींची माहिती दिली आहे. अत्युच्च पदापर्यंत जाण्याच्या पायऱ्याच म्हणानात! त्यांनाही भक्ती म्हणतात.
१- शांता भक्ती: यात आनंद- दुःख, यश- अपयश देवाचीच देणगी आहे म्हणून स्वीकारणे. त्यासाठी कोणतीही तक्रार न करणे.
२- सख्य भक्ती: म्हणजे साथीदार व सल्लागार प्रभूच असतो. नेहमी त्याच्या सांगण्यावरूनच भक्ताची कृती होत असते.
३- दास्यभक्ती: स्वतःला देवाचा सेवक मानणे म्हणजेच देवाला आपला स्वामी मानणे.
४- वात्सल्य भक्ती: म्हणजे देवाला आई-वडील मानून, प्रभु चरणाशी स्वतःला जोडणे.
५- मधुरा भक्ती: भक्त व देव यांच्यात अद्वैत निर्माण होणे. ज्याला नाव नाही, रूप नाही, कोणताही गुणधर्म नाही अशा परमतत्वात विलीन होण्याची तळमळ असणे.
वेद, उपनिषदे इत्यादींमधील वाङ्‍मयात ईश्वर व भक्त यांच्यामधील प्रेमसंबंधाच्या वर्णनात दांपत्यप्रेमाचे दाखले दिल्याची उदाहरणे आढळत असली, तरी तेथे ही भक्ती स्पष्टपणे मधुरा भक्तीच्या स्वरूपात आढळत नाही. मात्र गोपींनी कृष्णाची प्रेमस्वरूप भक्ती केली आणि त्यामुळे त्यांचा उध्दार झाला, या भागवतातील विवेचनामुळे मधुरा भक्तीची ही संकल्पना उदयाला आली, असे मानले जाते. या संकल्पनेनुसार भक्तांना ईश्वर प्रेमाच्या प्रचीतीसाठी गोपींप्रमाणे स्त्रीरूप स्वीकारण्याची आवश्यकता वाटू लागली. यामुळे, या प्रकारात भक्त लिंगविपर्यास मानतात. याउलट, ईश्वराला प्रेयसी व स्वत:ला प्रियकर मानून केल्या जाणाऱ्या सूफी साधू वगैरेंच्या भक्तीत असा लिंगविपर्यास मानण्याची आवश्यकता नसते.
कृष्ण हा जगातील एकमेव पुरूष असून, बाकी सर्व जीवात्मे कृष्णाची निसर्गतःच ओढ असलेल्या स्त्रिया आहेत, असा सिध्दांतही त्यासाठी निर्माण करण्यात आला. याचा परिणाम म्हणून पुरूषभक्तांनीदेखील स्त्रीवेष धारण करून भक्ती करावयास सुरवात केली. विरह, मीलन इत्यादींमध्ये स्त्रियांना ज्या विविध अवस्थांचा अनुभव येतो, त्या अवस्थांचा अनुभव पुरूषभक्तही घेऊ लागले. बंगालमधील चैतन्य गौरांग प्रभूंच्या वैष्णव संप्रदायात काही वेळा या गोष्टीचा इतका अतिरेक झाला, की पुरूषभक्ताला तो स्त्री बनल्यामुळे स्त्री प्रमाणे मासिक ऋतुप्राप्ती झाल्याचे मानून त्यानुसार वर्तन करण्याचे प्रकारही आढळू लागले.
मधुरा भक्तीमध्ये असे आगळेपण आढळत असल्यामुळे तिचे मानसशास्त्रीय विश्लेषण करण्याचेही प्रयत्न झाले आहेत. या पार्श्वभूमीवर मधुरा भक्तीला काही जणांनी विकृती मानले, तर यात आश्चर्य नाही. मधुरा भक्तीमध्ये कामभावनेचे उदात्तीकरण होते, की कामभावनेचे रूपांतर होऊन मधुरा भक्ती ही एक वेगळीच अवस्था बनते, यांसारख्या प्रश्नांची मानसशास्त्रीय चर्चा करण्यात आली आहे. पुरूषभक्ताला स्त्रीवेष धारण करावा असे वाटणे ही विकृती आहे, की आणखी काही वेगळी अवस्था आहे, याचेही विवेचन करण्यात आले आहे.
परंतु एक सत्य मान्य केलेच पाहिजे की, पती-पत्नी, प्रियकर- प्रेयसी या नात्यातील अत्यंतिक उत्कटता, माधुर्य, समर्पण याकडे केवळ भक्तच नाही तर कवीही आकर्षित झाले. तद्वतच टागोरांना देखिल या भावनेचा, मधुरा भक्तीचा आधार काही रचनांसाठी घ्यावासा वाटणे स्वाभाविकच आहे.
—–
☆ गीत: ५२ ☆
THOUGHT I should ask of thee ⎯ but I dared not ⎯ the rose wreath thou hadst on thy neck. Thus I waited for the morning, when thou didst depart, to find a few fragments on the bed. And like a beggar I searched in the dawn only for a stray petal or two.
Ah me, what is it I find? What token left of thy love? It is no flower, no spices, no vase of perfumed water. It is thy mighty sword, flashing as a flame, heavy as a bolt of thunder. The young light of morning comes through the window and spreads itself upon thy bed. The morning bird twitters and asks, “Woman, what hast thou got? ” No, it is no flower, nor spices, nor vase of perfumed water ⎯ it is thy dreadful sword.
I sit and muse in wonder, what gift is this of thine. I can find no place where to hide it. I am ashamed to wear it, frail as I am, and it hurts me when I press it to my bosom. Yet shall I bear in my heart this honour of the burden of pain, this gift of thine.
From now there shall be no fear left for me in this world, and thou shalt be victorious in all my strife. Thou hast left death for my companion and I shall crown him with my life. Thy sword is with me to cut asunder my bonds, and there shall be no fear left for me in the world.
From now I leave off all petty decorations. Lord of my heart, no more shall there be for me waiting and weeping in corners, no more coyness and sweetness of demeanour.
Thou hast given me thy sword for adornment. No more doll’s decorations for me!
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ५२ ☆
☆
देशील हार गळ्यात रुळणारा?
आठवण म्हणून, तो मोहविणारा
*
वाटलं विचारावं, पण धाडस नाही
कधी येते उषा याचीच वाट पाही
*
अधाशासरखी धावले शेजेकडे
दोन तरी पाकळ्या मिळोत तिकडे
*
भितीदायक आठवण दिलीस
तुझी पराक्रमी तलवार ठेवलीस
*
सौदामिनी सारखी तळपत होती
नाजूक हातांना या पेलत नव्हती
*
राघू, मैना काय मिळालं म्हणाले
काय सांगू? कुठं लपवू? गोंधळले
*
जड इतकी, कशी हृदयाशी घेईन
वेदनेचं ओझं सन्मानाने मिरवीन
*
आता भिती वाटत नाही कशाची
जगाच्या संघर्षात पाश तोडण्याची
*
भित्री, नाजूक, लाजरी नाही मी आता
माझा साज शृंगार ही तलवारच आता
*
तू घालून दिलेल्या मार्गानेच जाईन
वेदनेचे गीत गात तुलाच आळवीन
*
तूच माझा सखा जिवा-भावाचा
साज चढवेन तुला मम आयुष्याचा
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत:५३ ☆
BEAUTIFUL is thy wristlet, decked with stars and cunningly wrought in myriad-coloured jewels. But more beautiful to me thy sword with its curve of lightning like the outspread wings of the divine bird of Vishnu, perfectly poised in the angry red light of the sunset.
It quivers like the one last response of life in ecstasy of pain at the final stroke of death;it shines like the pure flame of being burning up earthly sense with one fierce flash.
Beautiful is thy wristlet, decked with starry gems; but thy sword, O lord of thunder, is wrought with uttermost beauty, terrible to behold or to think of.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ५३ ☆
☆
कलात्मक घडवलेलं, अनंत रंगीत रत्नांनी
कंकण तुझे सुंदर, सजवलेले लक्ष ताऱ्यांनी
*
पण त्याहून सुंदर, खड्ग बाकदार, चमकणारे
विष्णुवाहन वैनतेयाच्या पंखापरी पसरणारे
भव्य रूप ते पश्चिमेच्या लालीत तळपणारे
*
शेवटच्या प्रतिसादाला तडफडणाऱ्या देहासारखे
ऐहिक भावना जळताना उडणाऱ्या प्रकाशासारखे
*
मेघाधिपती, कंकणरूपी जीवना साज रत्नांचा
खड्ग रुपी मृत्यू त्याहून सुंदर, अनामिक भितीचा
*
होशील जर सखा माझा, वाहीन जीवन सजलेलं
खड्ग पेलण्याचं धैर्य दे, मन आहे आसुसलेलं
☆
भावानुवाद © मंजिरी येडूरकर
संपर्क: ९४२१०९६६११
—–
☆ गीत ५४ ☆
ASKED nothing from thee; I uttered not my name to thine ear. When thou took’st thy leave I stood silent. I was alone by the well where the shadow of the tree fell aslant, and the women had gone home with their brown earthen pitchers full to the brim. They called me and shouted, “Come with us, the morning is wearing on to noon. ” But I languidly lingered awhile lost in the midst of vague musings.
I heard not thy steps as thou camest. Thine eyes were sad when they fell on me; thy voice was tired as thou spokest low ⎯ “Ah, I am a thirsty traveller. ” I started up from my day-dreams and poured water from my jar on thy joined palms. The leaves rustled overhead; the cuckoo sang from the unseen dark, and perfume of babla flowers came from the bend of the road.
I stood speechless with shame when my name thou didst ask. Indeed, what had I done for thee to keep me in remembrance? But the memory that I could give water to thee to allay thy thirst will cling to my heart and enfold it in sweetness. The morning hour is late, the bird sings in weary notes, neem leaves rustle overhead and I sit and think and think.
—–
☆ मराठी भावानुवाद : गीत: ५४ ☆
☆
तू बोलला नाहीस, मी ही नाही बोलले
स्तब्ध उभी पहात, सारेच अधुरे राहिले
*
घागर घेऊन उभी, जिथे होती तिरपी साऊली
मैत्रिणी म्हणाल्या, ‘चल, दुपार होऊ लागली’
*
तिथेच रेंगाळले, आज कुणी तार हृदयाची छेडली
तू आलास, तुझी चाहूल कां नाही आली?
*
तू उदास होतास, थकला होतास
तहान लागली, पाणी मिळेल कां म्हणालास
*
एकदम जागी झाले मी, दिवा स्वप्नातून
घागरीतलं पाणी प्यालास, तुझ्या ओंजळीतून
*
अन् पानं सळसळली, कोकीळ गाऊ लागला,
काय ही जादू! फुलांनीही गंध पसरला
*
नाव विचारता तू, मी लाजून चूर
शब्दही नाही फुटला, हीच हुरहूर
*
तुझी तहान भागवली हा दिलासा जिवाला
ही गोड आठवण सदैव आनंद देईल मनाला
*
सूर्य माथ्यावर, कोकिळेचा आवाज थकला
तुझी माझी भेट हा संकेत कसला?
*
मी एकटीच विणते साखळी विचारांची
तूच माझा कान्हा, ओळख शतजन्मांची
☆
– क्रमशः भाग १८..
मूळ इंग्लिश काव्य : श्री. रविंद्रनाथ टागोर.
भावानुवाद : कवयित्री : © सौ.मंजिरी येडूरकर
लेखिका व कवयित्री, मो – 9421096611
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
~ 
