(ई-अभिव्यक्ति में श्रीमति उमा मिश्रा ‘प्रीति’ जी का स्वागत। पूर्व शिक्षिका – नेवी चिल्ड्रन स्कूल। वर्तमान में स्वतंत्र लेखन। विधा – गीत,कविता, लघु कथाएं, कहानी, संस्मरण, आलेख, संवाद, नाटक, निबंध आदि। भाषा ज्ञान – हिंदी,अंग्रेजी, संस्कृत। साहित्यिक सेवा हेतु। कई प्रादेशिक एवं राष्ट्रीय स्तर की साहित्यिक एवं सामाजिक संस्थाओं द्वारा अलंकृत / सम्मानित। ई-पत्रिका/ साझा संकलन/विभिन्न अखबारों /पत्रिकाओं में रचनाएँ प्रकाशित। पुस्तक – (1)उमा की काव्यांजली (काव्य संग्रह) (2) उड़ान (लघुकथा संग्रह), आहुति (ई पत्रिका)। शहर समता अखबार प्रयागराज की महिला विचार मंच की मध्य प्रदेश अध्यक्ष। आज प्रस्तुत है आपकी एक विचारणीय लघुकथा – छत और छाता।)
सुबह से लगातार बारिश हो रही थी। दोपहर तक सड़कें पानी से भर गईं। बाजार की अधिकांश दुकानें बंद थीं, फिर भी शांति सड़क किनारे सब्जियों की टोकरी लिए बैठी थी।
शांति ने कुछ क्षण उनकी ओर देखा, “फायदा नहीं है बाबूजी, जरूरत है।”
“ऐसी भी क्या जरूरत?”
“आज की कमाई नहीं हुई तो आज रात चूल्हा नहीं जलेगा।”
कमल जी चुप हो गए। फिर बोले, “तुम्हारे घर में और कोई कमाने वाला नहीं है?”
“पहले पति थे। अब बीमारी ने उन्हें बिस्तर दे दिया है। घर चलाने की जिम्मेदारी मेरे हिस्से में आ गई।”
“और बच्चे?”
“दो हैं। दोनों पढ़ते हैं।”
“इतनी मुश्किल में पढ़ा रही हो?”
शांति की आँखों में चमक आ गई।
“हाँ बाबूजी। मैं चाहती हूँ कि मेरे बच्चे मेरी तरह बारिश देखकर अपना काम न रोकें। बड़ा कहता है—‘अम्मा, मैं बड़ा होकर ऐसा घर बनाऊँगा, जिसकी दीवारों से पानी नहीं टपकेगा।’”
कमल जी ने उसकी ओर देखा।
“तुम्हारी अपनी इच्छा क्या है, शांति?”
वह हँसी, फिर बोली, “मेरी? बस इतनी कि एक दिन बच्चों के साथ बैठकर चैन से खाना खा सकूँ और ऊपर देखकर यह न सोचूँ कि अगली बूंद थाली में गिरेगी या सिर पर।”
कमल जी ने उसकी सारी सब्जियाँ खरीद लीं।
“अब घर जाओ।”
शांति ने पैसे सँभाले और चल पड़ी।
कुछ दूर जाकर कमल जी की नजर सरकारी होर्डिंग पर पड़ी -“हर बच्चे को शिक्षा, हर परिवार को सुरक्षित आवास।”
उसी क्षण शांति का बच्चा किताबें बचाते हुए दौड़ता दिखाई दिया।
कमल जी ने ऊपर देखा—होर्डिंग सुरक्षित थी, नीचे एक छात्र भीग रहा था।
शांति के हाथ में टूटा हुआ छाता था, उसके घर की छत फिर टपक रही थी।
आपल्या समूहाच्या सदस्या असलेल्या लेखिका सुश्री तृप्ती कुलकर्णी यांनी आपल्या ई-अभिव्यक्ती या समूहाबद्दल “सामना उत्सव पुरवणी” साठी लिहिलेला आणि प्रकाशित झालेला लेख “वाचककट्टा – समृद्ध साहित्यिक व्यासपीठ” (https://www.saamana.com/trupti-kulkarni-article-on-a-rich-literary-platform/) आपल्या सर्वांसाठी आज सादर करीत आहोत. हा लेख आपल्या सर्वांनाच आनंद आणि समाधान देणारा तर आहेच, पण त्याहूनही तो आपल्या लिखाणासाठी आणखी उर्मी आणि प्रेरणा देणारा ठरेल याची खात्री वाटते. आपल्या सर्वांतर्फे तृप्तीमॅडमचे विशेष आभार व्यक्त करून हा लेख सादर करत आहोत.👉
तृप्ती कुलकर्णी
ई-अभिव्यक्ती…
इंग्लिशमध्ये एक फार सुंदर वाक्य आहे… “ब्युटीफुल यंग पिपल आर अॅक्सिडेंटस ऑफ नेचर, बट ब्युटीफुल ओल्ड पिपल आर वर्क्स ऑफ आर्ट. ” हे वाक्य वाचनात आलं तेव्हा आवडलं होतंच पण एखाद्याला उद्देशून ते इतकं खरं वाटेल, असं कधी वाटलं नव्हतं. २०२२ साली ई-अभिव्यक्ती या वेबपोर्टलशी माझा प्रत्यक्ष संबंध आला आणि या वाक्याची खरी प्रचीती आली. ही जाणीव करून दिली ती ई-अभिव्यक्तीचे सर्वेसर्वा, निर्माते श्री. हेमन्त बावनकर सर आणि त्यांच्या संपादकीय सहकाऱ्यांनी. अनुभव, संवेदनशीलता, साहित्यप्रेम आणि सातत्याने घडत गेलेल्या या समवयस्क “ब्युटीफुल ओल्ड पिपल”च्या “वर्क्स ऑफ आर्ट”ची—म्हणजेच ई-अभिव्यक्ती या आगळ्यावेगळ्या डिजिटल वेबपोर्टलची (दैनिकाची) ही गोष्ट…
बँकेतून निवृत्त झाल्यानंतर सकारात्मक आणि इतरांनाही आवडेल, जमेल असे काहीतरी करावे, या विचारातून साहित्यप्रेमी हेमन्तजींनी १५ ऑक्टोबर २०१८ रोजी ई-अभिव्यक्तीची निर्मिती केली. सुरुवातीला यात हिंदी आणि इंग्लिश साहित्याचा समावेश होता. वयाने ज्येष्ठ असलेले, पण आपल्या ज्ञानाचा उपयोग करून लेखन-वाचनातून जीवन समृद्ध करणारे अनेक जण उत्साहाने या उपक्रमाशी जोडले गेले. बदलत्या तंत्रज्ञानाशी अनुभवाची सांगड घालत त्यांची अभिव्यक्ती या माध्यमातून होत राहिली. दोन वर्षांहून अधिक काळ यशस्वी वाटचाल केल्यानंतर १५ ऑगस्ट २०२० रोजी मराठी भाषेचाही यात समावेश झाला. आज या त्रिभाषिक ई-दैनिकाचे नववे वर्ष सुरू असून मराठी विभागाने सहाव्या वर्षात पदार्पण केले आहे. मात्र, केवळ वाढती वर्षे हेच ई-अभिव्यक्तीचे वैशिष्ट्य नसून, त्यापलीकडे जाऊन त्याने अनेकांना दिलेले समृद्ध साहित्यिक व्यासपीठ हे त्याचे खरे महत्त्व आहे.
विशेष म्हणजे श्री. हेमन्तजींनी स्वतःच हे डिजिटल वेबपोर्टल डिझाईन केले आहे. रोज ठराविक वेळी तिन्ही भाषांमधील विविध साहित्यप्रकार नियमितपणे प्रकाशित केले जातात. यातील प्रत्येक लेखाची स्वतंत्र लिंक, लेखकाचे नाव आणि छायाचित्र यांसह तो लेख ई-अभिव्यक्तीच्या व्हॉट्सअॅप समूहावर पाठवला जातो. सध्या या दैनिकात मराठीत कवितेचा उत्सव, विविधा, जीवनरंग, मनमंजुषेतून, इंद्रधनुष्य, वाचताना वेचलेले, चित्रकाव्य, काव्यानंद, कथा-लघुकथा, क्षण सृजनाचा, पुस्तक परिचय, प्रतिमेच्या पलिकडले, आलेख, संकीर्ण, ही सदरे सुरु आहेत. तर हिंदीमध्ये अध्यात्म, आलेख, कथा-कहानी, जीवनयात्रा, यात्रा संस्मरण, योगसाधना, परिचर्चा, रंगमंच, पुस्तक समीक्षा, व्यंग्य ही सदरे सुरु आहेत. आणि इंग्लिशमध्ये आर्टिकल्स, शॉर्ट स्टोरीज, बुक रिव्ह्यू, पोएट्री आणि जर्नी ऑफ लाईफ अशी सदरे सुरु आहेत. व्हॉट्सअॅप समूह थेट चर्चेसाठी खुला नसला, तरी लेखनावरील प्रतिक्रिया संबंधित भाषेच्या संपादकाकडे पाठवल्यास त्या नावासह समूहावर प्रकाशित केल्या जातात. तसेच आवडलेल्या लेखाच्या लिंकवर जाऊन थेट प्रतिक्रियाही नोंदवता येते.
या व्यतिरिक्त ई-अभिव्यक्तीचे वेगळेपण म्हणजे त्याचा दिवाळी विशेषांक. भारतातील आगळ्या डिजिटल होतो. यासाठी लेखक आणि संपादकांचेही मोठे योगदान आहे. तिन्ही विभागांतील सात संपादक गेली नऊ वर्षे साहित्यप्रेमातून विनामूल्य सेवा देत असून लेखकही विनामानधन लेखन करतात.
हे ई-दैनिक नवोदित आणि प्रस्थापित अशा सर्वांना सामावणारे आहे. कोणत्याही बातम्या, जातीय, राजकीय किंवा विवाद्य धार्मिक लेखनाला स्थान न देता केवळ निखळ साहित्य आणि सकारात्मक विचारांना वाहिलेले हे अपवादात्मक दैनिक आहे. आजवर येथे ३५, ८००हून अधिक साहित्यकृती प्रकाशित झाल्या असून ८, ४९, ३६२हून अधिक लोकांनी या पोर्टलला भेट दिली आहे.
विचारांना सकारात्मक आणि प्रभावी अभिव्यक्तीची संधी देणाऱ्या या उपक्रमाची दखल घेत हेमन्त सरांची नोंद “इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड्स “मध्ये झाली असून Directory of Most Popular Blogs in India मध्येही ई-अभिव्यक्तीचा समावेश झाला आहे.
ई-अभिव्यक्तीचा प्रवास म्हणजे साहित्यप्रेम, सकारात्मकता आणि सर्जनशीलतेचा सुंदर संगम. अनुभव आणि तंत्रज्ञानाची सांगड घालत उभे राहिलेले हे व्यासपीठ आज असंख्य लेखक-वाचकांना जोडत आहे. विशेष म्हणजे ते तरुणांच्याही पसंतीस उतरले आहे. वय सर्जनशीलतेला मर्यादा घालत नाही, हेच ई-अभिव्यक्तीने सिद्ध केले आहे. https://www. e-abhivyakti. com ला इच्छुकांनी जरूर भेट द्यावी.
लेखिका : तृप्ती कुलकर्णी
– संपादक मंडळ,
ई – अभिव्यक्ति, मराठी विभाग.
≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
छानछान खायला मिळतं. कोडकौतुक अमाप होतं, म्हणूनच लहानपण सगळ्यांनाच कायमच हवंहवंसं वाटत. पण त्याची मजा लुटता येण्यासाठी तुमच्या जवळ निसर्गाची आवड, मित्रपरिवार, घरच्यांचं पाठबळ, आणि तुमच्या तना मनातलं अमाप चैतन्य असावं लागतं. हे फार उशिरा म्हणजे बालपण निघून गेल्यावर कळतं. तेव्हा मन खट्टू होत. अपराधीपणाची भावना निर्माण होते मनात. एक छानशी संधी हकनाक हुकल्याची. तेव्हा कुठलाच पर्याय हातात नसतो… जुन्या आठवणीं आठवण्या शिवाय.
पण ज्यांनी आपलं बालपण घरच्यांचे पाठ शेकणारे धपाटे खाऊन ही मनसोक्त उपभोगलय, अनुभवलय ते भाग्यशाली ठरलेत.
कारण त्यांच्या जवळ आहे आठवणींचा जादुई पेटारा. तो उघडून ते कुठेही केव्हाही आपला स्वतःचा आनंदी कोश निर्माण करून तल्लीनतेने तेथे समधीस्त होऊन, गेल्या दिवसांच्या चित्रफितींचे अवलोकन करत असतात. अशा अनेकानेक चित्र फिती ज्यांच्या पोतडीत ठासून भरून ठेवल्या आहेत त्यांना एकांतवासाने कधीच छळले नाही. तर आनंदाचा पुनः प्रत्यय घेण्याची संधी वारंवार उपलब्ध करून दिली आहे. म्हणूनच आठवणीच्या इलाख्यातले हे मुसाफिर कायम हसतमुख राहून इतरांना ही हसमुख बनवण्यात तरबेज असतात.
प्रत्येकाला आपलं लहानपण आठवत असेल. त्यातला आपला मोलाचा वाटा त्यांच्यासाठी त्यांनी आपल्या काळजावर कोरून ठेवला असेल. त्यांच्यावर साठलेली वयाची धूळ जराशी झटकली की कुबेराला ही देता येणार नाही असा अविनाशी खजीना त्याच्या पुढ्यात अवतरतो.
मग त्यातला प्रत्येक दस्तऐवज त्याच्या गतकाळातील वैभवाला त्याच्या समोर प्रस्तुत करतो आणि आनंदी बनवून स्वप्नसश्रृष्टीची सफर घडवून आणतो. हे गतवैभव प्रत्यक्षात उपभोगता येणं दुरापास्त असलं तरी त्याला आठवून पंख लावून भुतकाळाची अविस्मरणीय सफर नक्कीच करता येते. म्हणूनच बालपणाला, लहानपणाला आपापल्या पासून कधीच दूर लोटून देवू नका. त्याच सतत चिंतन मनन तुम्हाला एक नवी ऊर्जा बहाल करून नवचैतन्य बहाल करील यात काही शंका नाही.
☆ तिकीट प्रवासाचं.. एका आशेचं… लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री मेघ:श्याम सोनावणे ☆
रेल्वे स्टेशनवर दररोज एक वृद्ध व्यक्ती एकच तिकीट खरेदी करायची… पण कधीच ट्रेनमध्ये बसायची नाही. २५ वर्षांनंतर त्याचे कारण समजले.
सकाळचे ठीक ७ वाजून १० मिनिटे झाले होते. स्टेशनवर चहावाल्यांचा आवाज, हमालांची धावपळ, शिट्टीचा आवाज आणि याच गर्दीत पांढरा कुर्ता-पायजमा घातलेला एक वृद्ध माणूस तिकीट खिडकीवर सर्वात आधी उभा असायचा. “एक सिंगल तिकीट… शिवपूरपर्यंत. “
क्लर्क तिकीट द्यायचा, वृद्ध माणूस खिशातून पैसे काढायचा, तिकीट अशा प्रकारे हातात धरायचा जणू ती कोणती मौल्यवान ठेव आहे…
त्यानंतर प्लॅटफॉर्म नंबर दोनच्या सर्वात शेवटच्या बाकावर जाऊन बसायचा. ट्रेन यायची… दरवाजे उघडायचे… लोक चढायचे- उतरायचे… पण तो कधीच ट्रेनमध्ये बसायचा नाही. ट्रेन निघून जायची… तो तिकीट हळूच आपल्या खिशात ठेवायचा आणि शांतपणे घरी परतायचा.
हा घटनाक्रम एक-दोन दिवस नाही… पूर्ण पंचवीस वर्षे सुरू होता. स्टेशनच्या प्रत्येक कर्मचाऱ्याने त्याला पाहिले होते. लोक त्याची थट्टा उडवायचे. ‘बाबांचे डोके फिरले आहे असे वाटते, ‘ कोणीतरी म्हणायचे, ‘एवढ्या पैशांत महिनाभराचे रेशन आले असते. ‘ पण त्याने कधीच कोणाला उत्तर दिले नाही.
मग एक दिवस स्टेशन मास्टर बदलून नवीन अधिकारी आला. त्याचे नाव होते निखिल. पहिल्याच आठवड्यात त्याने त्या वृद्धाला पाहिले. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा पाहिले. तिसऱ्या दिवशीही तेच. आता त्याच्याने राहवले नाही. ट्रेन निघून गेल्यावर तो त्या वृद्धाजवळ जाऊन बसला. “बाबा… जर वाईट वाटणार नसेल, तर एक गोष्ट विचारू? “
वृद्ध हसले. “विचार बेटा. “
“तुम्ही रोज तिकीट खरेदी करता… पण कधीच जात नाही. का? “
वृद्ध काही क्षण शांत राहिले. त्यांचे डोळे प्लॅटफॉर्मच्या रुळांवर स्थिरावले. मग त्यांनी खिशातून जुन्या तिकिटांचे एक बंडल काढले. इतके जाड की हाताची मूठ भरून जावी. “यात प्रत्येक दिवसाचा हिशोब आहे… “
निखिल थक्क झाला. “पण कसला हिशोब? “
वृद्धांनी दीर्घ श्वास घेतला. “आजपासून पंचवीस वर्षांपूर्वी… याच प्लॅटफॉर्मवर माझा दहा वर्षांचा मुलगा रोहन माझ्यापासून दुरावला. त्या दिवशी स्टेशनवर खूप गर्दी होती. त्याने म्हटले होते- ‘बाबा, तुम्ही तिकीट घेऊन या… मी इथे बाकावर बसलो आहे. ‘
मी पाच मिनिटांत परतलो… बाक रिकामे होते. पूर्ण स्टेशनवर शोधले. पोलीस आले. अनाउन्समेंट झाली. वृत्तपत्रांत फोटो छापले गेले. पण माझा मुलगा… कुठेच सापडला नाही. “
वृद्धांचा आवाज थरथरू लागला. “त्या दिवशी जाताना त्याने मला एक गोष्ट सांगितली होती- ‘बाबा… जर मी कुठे हरवलो… तर तुम्ही मला घ्यायला नक्की या. ‘
निखिलचे डोळे पाणावले.
वृद्धांनी तिकीट छातीशी धरले. “बस बेटा… त्याच दिवशी मी स्वतःला वचन दिले की, मी रोज तिकीट खरेदी करेन… जेणेकरून जर माझा रोहन कधी परत आला… तर त्याला वाटावे की त्याचे बाबा आजही त्याला घ्यायला आले आहेत. मला असे वाटते की एक दिवस तो परत येईल… आणि मी तेव्हा तिथे नसेल असे होऊ नये. “
पूर्ण प्लॅटफॉर्म जणू काही काळासाठी थांबला होता. दुसऱ्या दिवशी निखिलने स्टेशनचे जुने रेकॉर्ड्स तपासले. धुळीने भरलेल्या फाईल्स… पिवळे पडलेले कागद… एक बेपत्ता झाल्याची तक्रार. एक अंधूक फोटो. आणि खाली लिहिले होते- ‘रोहन… वय १० वर्षे. ‘
निखिलने तो फोटो सोशल मीडियावर शेअर केला. त्याला स्वतःलाही अपेक्षा नव्हती की काही होईल. पण तीन दिवसांनंतर… स्टेशनच्या कंट्रोल रूममध्ये एक फोन आला. “काय… त्या मुलाचे वडील अजून जिवंत आहेत? “
फोन करणारा माणूस स्वतः पंचावन्न वर्षांचा होता. त्याने सांगितले, “फोटोतील मुलगा माझ्याकडे आहे. ”
मग रोहने फोन घेऊन थरथरत्या आवाजात म्हटले – “माझ्या हातावर लहानपणापासून भाजल्याची एक खूण आहे… आणि मला फक्त इतकेच आठवते की, मी माझ्या बाबांना ‘बाबूजी’ म्हणायचो… आणि रेल्वे स्टेशनवर हरवलो होतो. “
डीएनए टेस्ट झाली. रिपोर्ट आला. आणि सत्य समोर होते. तो खरोखरच रोहन होता.
ज्या दिवशी दोघांची भेट झाली… संपूर्ण स्टेशन पाहण्यासाठी जमा झाले होते. रोहन हळूहळू वृद्धासमोर पोहोचला. दोघे एकमेकांकडे पाहत राहिले. पंचवीस वर्षे… डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच जणू परत आले. रोहन ढसाढसा रडू लागला. “बाबूजी… माफ करा… मी तुम्हाला शोधू शकलो नाही. “
वृद्धांनी त्याला मिठीत घेतले. “वेड्या… चूक तुझी नव्हती… मला माहित होते… तू नक्की येशील. म्हणूनच मी रोज तिकीट घेऊन तुझी वाट पाहत होतो. “
रोहने थरथरत्या आवाजात विचारले- “बाबूजी… ती सर्व तिकिटे कुठे आहेत? “
वृद्ध हसले. “घरी एक लोखंडी पेटी आहे… त्यात तुझ्या प्रतीक्षेची पंचवीस वर्षे ठेवली आहेत. “
काही महिन्यांनंतर वृद्धाचा मृत्यू झाला. रोहने ती पेटी उघडली. आत हजारो तिकिटे नीटनेटकी ठेवलेली होती. सर्वात वर एक चिठ्ठी होती. त्यावर लिहिले होते- “जर तू ही चिठ्ठी वाचत आहेस… तर समजून घे की तू परत आला आहेस. आता मला काहीही दुःख नाही. बेटा, मी तिकीट कधी प्रवासासाठी खरेदी केले नाही… मी ती आशा जिवंत ठेवण्यासाठी खरेदी केली होती.
लक्षात ठेव… जगात सर्वात लांब प्रवास रेल्वेचा नसतो, तर कोणाची तरी वाट पाहण्याचा असतो. “
त्या दिवशी रोहने ती सर्व तिकिटे आपल्या वडिलांच्या चितेसोबत जाळली नाहीत… तर स्टेशनवर एका काचेच्या फ्रेममध्ये लावली. खाली फक्त एक ओळ लिहिली होती- ‘काही लोक मजल गाठण्यासाठी तिकीट खरेदी करतात… आणि काही लोक आपल्या नात्यांना जिवंत ठेवण्यासाठी. ‘
त्या फ्रेमसमोरून जाणारा प्रत्येक प्रवासी काही क्षण थांबतो… आणि न समजता आपले डोळे पुसून पुढे निघून जातो…
**
लेखक : अज्ञात.
प्रस्तुती : श्री मेघ:श्याम सोनावणे
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
काल ताई कडे गेले होते. काहीही कारण नसताना, हक्काने जाण्यासाठी माझे एकमेव ठिकाण म्हणजे, माझ्या ताईचे घर. फोन करायची गरज नाही, काहीही संकोच न करता जाता येते. खरंतर ही माझ्यासाठी एक जमेची बाजू आहे.
“Count your blessings. ”
असं कोणी म्हंटल तर त्यात हे एक प्रमुख ‘blessing’ आहे. formalities नाही. मन हलकं करायला, काही सल्ला घ्यायला, काहीही न लपवता, रडायला, हसायला एक तरी हक्काची जागा असावी ना, ती माझ्या जवळ आहे. आजच्या जगात तर ही खूप मोठी जमेची बाजू आहे. नाही तर अकडून, आखडून जगून जगून थकायला होत. काय बोलायचे?? काय नाही?? याचे गणित मांडता मांडता घाबरायला होत. तसंही म्हणतातच ” नातं टिकवण्यासाठी गणित विषय कच्चाच असलेला बरा “. बरे असो.
काल भाऊजी खूप खुश होते. मी विचारलं आज काय विशेष?? खूप आनंदात दिसताय. ‘Sensex’ ने सत्तर हजार पार केले म्हणून का?? आज किती हजारांचा फायदा झाला तुम्हाला?
भाऊजी म्हणाले, छे! ग!! आता ते सर्व मी काही करत नाही. आता दोनाचे चार करायला मी जात नाही. तसेच कोणाशी चार हात करायची पण आता हिम्मत नाही, म्हणण्यापेक्षा करायचे नाही. अशा कोणत्याही भानगडीत पडायचे नाही. हे मी ठरवलंय. वादविवादात पडायचेच नाही.
अग!! काल मला चालताना त्रास होत होता. आज सकाळी उठल्यावर अगदी व्यवस्थित चालता आले. आहे की नाही आनंदी रहायचे कारण. अग!! आता रोज सकाळी प्रत्त्येक अगांकडे लक्ष द्यावे लागते. इतके वर्ष यांच्या कडे लक्षच दिले नाही. सर्वांना गृहित धरले, आता चांगलाच बदला घेतायेत सगळे. मी पण काही कमी नाही. मी म्हणतो, या! या!! मैदानात मी काही घाबरत नाही कोणाला??
आजकाल आनंदाची परिभाषा बदलली आहे ग.!! आता फक्त “अन्न, वस्त्र, निवारा आणि वायफाय ” एवढं मिळाले तरी खूप.. याच आवश्यक गोष्टी झाल्या आहेत.
झोप छान लागली, कार छान चालवली. जूना मित्र भेटला, फिरायला गेल्यावर चार ओळखीची माणसे भेटली. की तो दिवस आनंदात जातो.
आता ‘ Reverse counting ‘ सुरू झाले आहे ना.. तेंव्हा आता आयुष्याची व्याख्याच बदलली. ‘Priorities’ बदलल्या.
लहानपणी ‘ Reverse counting’ शिकताना १००, ९९, ९८ असं मोजत असू, पण आयुष्याचे तसे नाही ना. कोणता नंबर/ वर्ष /महिना / दिवस/वेळ आहे??? तो शेवटचा नंबर/ क्षण माहीत नाही.
म्हणून रोजचा दिवस उगवला की, अरे व्वा!!
‘Thank you God’ असं मी म्हणतो. आजचा दिवस काही तरी विशेष (चांगले) करायला देवाने दिला आहे. असं मी समजतो.
काल सकाळी फिरायला गेलो, तर ‘धुक’ (fog) होत. समोरचे काही स्पष्ट दिसत नव्हते. रस्त्याच्या त्या end वर काय आहे??? ते तर अजिबात दिसत नव्हते. रस्ता कुठे संपतोय??? हेही कळत नव्हते. तेंव्हा एक एक पाऊल पुढे टाकत गेलो, हळूहळू पूढचे दिसत गेले व मी चालत राहिलो..
आज धुक्याने एक गोष्ट शिकवली. खूप पूढचे दिसत नाही ना, तर मग जास्त विचार न करता एकेक पाऊल पुढे टाकावे. आता मी फक्त रोजच्या दिवसाचे ‘ planning’ करतो.
आयुष्यात प्रत्येक फेज मधे आपले ‘planning ‘ वेगळे असते. आता पुस्तकाचा शेवटचा चॅप्टर वाचायचा राहिला आहे. गोष्टींचा शेवट कसा होतो??? याकडे लक्ष आहे. मी आजकाल तीच पुस्तके वाचतो, ज्याचा शेवट हिंदी सिनेमा सारखा चांगलाच होईल, याची खात्री असते मला. जे होणार असेल ते होईल. पण गोष्ट तरी छान, आनंदी वाचावी नाही का??
अनुभवाची एक ठोकर चांगल्या चांगल्या माणसांना सरळ करते.
हे बरोबर असले तरी,
“कोशिश ऐसे करनी चाहिए कि, हारते हारते भी कब जीत जाओ पता ही ना चले ।”
काल अजय म्हणाला, बाबा सर्व गोष्टी ‘on line’ होतात. मग का बाहेर जाता तुम्ही??
मी म्हंटल, अरे!! मला व्यवस्थित चालता फिरता येत. आपली काम करता येतात. स्कूटर चालवता येते. एकदा हे सर्व करण सोडलं, तर मात्र मग पुन्हा करता येणार नाही. तेंव्हा जाऊ दे मला. चार लोक भेटतात. बोलणं होतं. संपर्क राहतो. अरे! शेवटी चार माणसांचे महत्व नाकारता येत नाही. ते चार नेहमीच गरजेचे /महत्वाचे. नाही का??
ताई म्हणाली, अग! आजकाल वेगळ्याच मोडमधे आहेत. आता सर्व ठिकाणी मला घेऊन जातात. काल बॅंकेत गेलो होतो.
परवा डॉक्टर कडे गेलो होतो. त्याला म्हणाले, डॉक्टर साहेब, रात्री बेरात्री काही त्रास झाला, तर वेळेवर घेण्यासाठी काही औषध असेल का?? .
म्हणजे ‘first aid’ म्हणतात ना ते, द्या. अहो!! आम्हाला औषधांचे काही कळत नाही. वेळ सांगून येत नाही. आणि वेळेवर आम्हाला काहीही सुचणार नाही. हे पण नक्की. आम्ही दोघेच घरी असतो म्हणून विचारले.
मला भाऊजींचे कौतुक वाटले. आश्चर्य ही वाटले. जूने भाऊजी आठवले. त्यांचा नोकरीचा रूबाब, दबदबा आठवला. कोणाला त्यांच्या समोर बोलायची हिम्मत नव्हती. ताईला ही व्हायची नाही. भीती युक्त आदर होता सर्वांना.
मागच्या वर्षी एका आजारानंतर खूप बदलले भाऊजी. शरीरातील सर्व गाठी तर विरघळून गेल्याच. मनातील अहंकाराची, नोकरी तील पोझिशन ची गाठ तर पार नाहीशी झाली. आता बासरी सारखे आतुन पोकळ झालेत. आता एक वेगळेच व्यक्तिमत्त्व दिसतंय.
दहा चांगल्या गोष्टी कितीही वाचा, ऐका त्या लवकर समजत नाही. पण एक कठीण वेळ / अनुभव/ ठोकर उदाहरणासहित सर्व समजावून देते. आपला चेहरा, विचार, वागणे सर्व पार बदलते.
म्हणतात ना,
” अकड़ और अभिमान एक मानसिक बिमारी है। जिसका इलाज कुदरत और समय जरूर करते हैं ।”
भाऊजी म्हणाले,
अग! “चालता चालता कधी तरी ठेच लागणारच, जगायचं म्हंटल तर दुःख हे असणारच. ठेच लागणार म्हणून चालण सोडायचे का?? दुःखात ही आनंद शोधायचा.
भाऊजी पूढे म्हणाले,
काल मी माझ्या पायांना विचारले,
” काय रे?? इतके वर्ष माझा भार उचलून, चालून चालून थकला का तुम्ही??
पाय म्हणाले,
छे! छे! अजिबात नाही.
तू फक्त मनाने थकू नकोस. थोडे बदल कर. जे आवडतं ते कर. आयुष्यभर ‘perfection’ च्या मागे धावत राहिलास. आता मोकळेपणाने बिनधास्त जग. आम्ही आहोतच.”
So, Enjoy everyday as last day of life.
“प्रत्येक दिवस उत्सव म्हणून साजरा करा. ”
“जीवन एक पेन की भांति हैं।इंक खत्म हो उससे पहले अपनी कहानी लिख लो ।
हे एक गंभीर चिंतन आहे. माझे नाही तर आजपर्यंतच्या अनेक संत माहात्म्यांनी, तत्वचिंतकांनी, विचारवंतांनी केलेले. मी केवळ त्यातले मला जे उमजले, ते माझ्या शब्दात मांडले आहे.
`“फोडिले भांडार, धन्याचा तो माल। मी तो हमाल, भारवाहू।।”* येवढीच माझी भूमिका.
हे चिंतन थोडे दीर्घ वाटेल, नव्हे आहेच, पण वाचकांना प्रार्थना की त्यांनी थोडी कळ सोसून हे अंतापर्यंत वाचावे. मला विश्वास आहे, तुम्हाला ते निश्चित काही देऊन जाईल.
☆ पोशाख… – माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात☆ प्रस्तुती : गौरी गाडेकर ☆
त्या रात्री घरी आल्या आल्या शिवाने भागूला एवढंच सांगितलं, “मला राजांचा पोशाख घालायचा मान मिळालाय. “आषाढ महिना होता आणि पन्हाळगडाभोवती सिद्दी जौहरचा वेढा पडून चार महिने उलटले होते. गडाखालच्या नेबापूर गावात वेढ्याची झळ रोज पोहोचायची. बाजारात मीठ मिळेनासं झालं होतं, वाटा बंद झाल्या होत्या, आणि गडावर अडकलेल्या राजांचं पुढे काय होणार, या काळजीने गावातल्या चुली मंदावल्या होत्या. शिवा न्हावी होता. गडावरच्या माणसांची हजामत करायला तो लहानपणापासून वर जायचा यायचा. गडाच्या चोरवाटा त्याला अंधारातसुद्धा ठाऊक होत्या. राजे गडावर अडकल्यापासून तर त्याच्या गडाच्या वाऱ्या वाढल्याच होत्या.
भागूने चुलीवरची भाकरी उलटवत विचारलं,
“पोशाख? कसला पोशाख? “
“ते सांगायचं नाही. राजांचं काम आहे. तू नको काळजी करू. मला जेवायला वाढ, मग जायचंय परत. ”
तो जेवायला बसला. भागूला त्या रात्री तो नेहमीपेक्षा वेगळा वाटत राहिला. जेवण झाल्यावर त्याने अंगणातल्या पावसात हातपाय धुतले, आतल्या खोलीत जाऊन धुवून ठेवलेले कपडे घातले, आणि रोजची घोंगडी खुंटीवरून काढता काढता थांबला.
“राहू दे. पावसात भिजंल. “
मग तो झोपलेल्या पोरांजवळ गेला. बराच वेळ त्यांच्याकडे बघत उभा राहिला. धाकट्याच्या अंगावरचं पांघरूण त्याने सारखं केलं, आणि तो दाराकडे वळला. भागू दारापर्यंत आली.
“परत केव्हा याल? “
“काम झालं की. पोरं उठली की सांग, बाप राजांच्या कामाला गेलाय. “
“पाऊस लई आहे. जपून जावा. “
“भागू, ” दारातून बाहेर पडता पडता तो थांबला, “राजांचा पोशाख अंगावर चढला ना, की न्हावी राहत नाही माणूस. राजा होतो. आठवण ठेव. “
एवढं बोलून तो अंधारात दिसेनासा झाला. भागूला त्या वाक्याचा अर्थ तेव्हा कळला नाही. तो कळायला पुढचे दोन दिवस जावे लागले.
ती रात्र गावाने पावसाचा धुमाकूळ ऐकण्यात काढली. गुरुपौर्णिमेची रात्र होती, पण चंद्र ढगांआड होता आणि विजा गडावर कोसळत होत्या. पहाटेच्या सुमारास खालच्या वाटेने घोड्यांच्या टापा गेल्याचं कुणाकुणाला ऐकू आलं. सकाळी बातमी गावात उतरली आणि गाव हरखून गेलं. राजे निसटले. वेढ्यातून, पालखीत बसून, विशाळगडाकडे. सिद्दीच्या छावणीत धावपळ उडाली होती.
दुपारी दुसरी बातमी आली. सिद्दीच्या घोडेस्वारांनी एक पालखी पकडली होती आणि पालखीत राजे सापडले होते. गाव सुन्न झालं. पण संध्याकाळी तिसरी बातमी आली आणि गावाचा जीव भांड्यात पडला. पकडलेल्या पालखीतला राजा खोटा निघाला. खरे राजे केव्हाच पुढे निघून गेले होते. सिद्दीची माणसं एकमेकांची तोंडं बघत राहिली.
शिवा त्या दिवशी घरी आला नाही. गडाची वाट बंदच होती, म्हणून भागूने स्वतःची समजूत घातली. पण रात्री तिला झोप लागली नाही. दारातलं ते वाक्य परत परत आठवत होतं आणि छातीत धडधडत होतं. अंधारात देवाच्या कोनाड्याकडे बघून ती पुटपुटली, देवा, ते सोंग करणारा कुणी का असंना, त्याला वाचव.
गावात कुणीतरी हसून म्हणालं, कुणी केलं असंल रं हे सोंग? आणि भागूच्या हातातलं भांडं खाली पडलं.
तिला दारातलं वाक्य आठवलं. राजांचा पोशाख अंगावर चढला ना, की न्हावी राहत नाही माणूस. राजा होतो. आणि तिला स्वतःची रात्रीची प्रार्थनाही आठवली. ते सोंग करणारा कुणी का असंना. कुणी का असंना म्हणजे कोण? कुणाचा तरी धनी, कुणाचा तरी बाप.
चौथी बातमी यायला दुसरा दिवस उजाडावा लागला. पकडलेल्या खोट्या राजाला सिद्दी जौहरसमोर उभं केलं होतं. राजांना पाहिलेल्या फाजलखानाने जवळून बघताच ओळखलं, हा शिवाजी नाही. मग विचारपूस झाली आणि खरं बाहेर आलं. हा तर गडाखालचा हजामत करणारा न्हावी. सिद्दीने विचारलं, मरण समोर दिसत असताना हे सोंग का केलंस? आणि पोशाखातल्या शिवाने ताठ मानेने उत्तर दिलं होतं,
“माझ्या राजासाठी. आणि मरणाचं म्हणशील, तर शिवाजी म्हणून मरण्याचा मान पुन्हा कुणाला मिळणार? “
तलवार चालली तेव्हा म्हणे त्याच्या चेहऱ्यावरचं हसू तसंच होतं.
भागूने ती बातमी ऐकली आणि ती दारातून आत गेली. खुंटीवर त्याची घोंगडी तशीच होती. पावसात भिजंल म्हणून मागे ठेवलेली. तिने ती छातीशी धरली आणि त्या रात्री पहिल्यांदा ती रडली. गळ्यात हुंदका होता पण तोंडातून एकच वाक्य येत होतं. मान मिळालाय म्हणाला होता. मान मिळालाय म्हणाला होता.
त्याच सुमारास घोडखिंडीत बाजीप्रभू देशपांडे खर्ची पडल्याची बातमीही आली. गाव म्हणालं, खिंडीत देशपांडे पडले आणि गडाखाली आपला शिवा.
पावसाळा सरला. तह झाला आणि वेढा उठला. आणि एके दिवशी नेबापूरच्या वेशीत राजगडाहून जासूद आला. शिवा काशीदच्या घराचा शोध घेत तो दारात उभा राहिला आणि म्हणाला,
“राजांनी बोलावलं आहे. सन्मानाने. पालखी धाडली आहे. “
भागू पोरांना घेऊन राजगडावर गेली. दरबार भरला होता. सरदार, कारभारी, मानकरी. एवढ्या मोठ्या माणसांसमोर भागू खाली मान घालून उभी होती आणि तिच्या हातात एक गाठोडं होतं. राजांनी तिला जवळ बोलावलं. इनामाचा कागद पुढे आला. जमीन आणि वर्षासन.
भागूने कागदाला हात लावला नाही.
“इनाम नगं महाराज. पोरं कष्टानं वाढवीन. एकच इचारायचं होतं.”
दरबार शांत झाला. राजांनी मान वर केली.
“त्या रात्री… पोशाख शोभला व्हता ना माझ्या धन्याला? “
क्षणभर कुणीच काही बोललं नाही. आणि मग सगळ्या दरबाराच्या देखत राजे बैठकीवरून उठले, खाली आले, आणि ज्या राजासमोर मोठमोठे सरदार मुजरा करून धन्य व्हायचे, तो राजा शिवा काशीदच्या विधवेसमोर मस्तक लववून उभा राहिला.
उत्तर मिळालं होतं. भागूने गाठोडं उघडलं. आत शिवाची घोंगडी होती.
“ही घ्या महाराज. माझ्या धन्याची. तुमचा पोशाख त्याने नेला, त्याची घोंगडी तुम्ही ठेवा. स्वराज्यात राहू दे ती. “
राजांनी ती घोंगडी दोन्ही हातांनी घेतली, आणि म्हणे पुढची कित्येक वर्षं ती राजगडावर राजांच्या शेजघरात होती.
माहिती संग्राहक / लेखक : अज्ञात
प्रस्तुती : गौरी गाडेकर
संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.
फोन नं. 9820206306
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ भारतीय इतिहासातील २ सप्टेंबर १९७० या दिवसाचे महत्व! – माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – श्री सुहास रघुनाथ पंडित ☆
एकनाथजी रानडे
२ सप्टेंबर १९७० रोजी कन्याकुमारी येथील विवेकानंद केंद्र शिलास्मारकाचे (Vivekananda Rock Memorial) उद्घाटन झाले. या स्मारकाच्या निर्मितीमागे श्री एकनाथजी रानडे यांचे अचाट कष्ट, कुशाग्र बुद्धिमत्ता आणि अजोड संघटन कौशल्य होते.
या ऐतिहासिक कामगिरीचा संक्षिप्त इतिहास खालीलप्रमाणे आहे:
पार्श्वभूमी आणि आव्हाने ऐतिहासिक महत्त्व:
स्वामी विवेकानंदांनी २४ ते २६ डिसेंबर १८९२ या काळात या शिळेवर ध्यान धरले होते, जेथे त्यांना त्यांच्या जीवनाचे ध्येय सापडले.
स्थानिक विरोध:
१९६२ मध्ये जेव्हा या शिळेवर स्मारक उभारण्याची कल्पना पुढे आली, तेव्हा स्थानिक ख्रिश्चन समुदायाने तिथे आधीपासूनच ‘सेंट झेवियर’ यांचा संबंध असल्याचा दावा करत विरोध केला आणि तिथे एक क्रॉस उभारला.
राजकीय अडथळे:
तत्कालीन केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री हुमायून कबीर यांनी “स्मारकामुळे नैसर्गिक सौंदर्याला बाधा येईल” असे सांगून परवानगी नाकारली. मद्रासचे (आताचे तामिळनाडू) मुख्यमंत्री एम. भक्तवत्सलम यांनीही सुरक्षेचे कारण देत विरोध केला.
एकनाथजी रानडे यांची अचाट कामगिरी राजकीय सहमती आणि जनमत:
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे तत्कालीन सरकार्यवाह एकनाथजी रानडे यांनी या कामाची धुरा हाती घेतली. त्यांनी भारतातील सर्व राजकीय पक्षांच्या ३२३ खासदारांच्या स्वाक्षऱ्या गोळा करून तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना सादर केल्या. यामुळे सरकारला परवानगी देणे भाग पडले.
आर्थिक निधीचे संकलन:
एकनाथजींनी केवळ सरकारवर अवलंबून न राहता लोकसहभागातून निधी गोळा केला. त्यांनी देशातील प्रत्येक राज्यातून निधी गोळा केला. भारतातील सुमारे ३० लाख नागरिकांनी १, २ आणि ५ रुपयांचे कूपन खरेदी करून यात योगदान दिले, ज्यातून साधारण ८५ लाख रुपये गोळा झाले. सर्व राज्य सरकारांनीही प्रत्येकी १ लाख रुपयांची मदत केली.
कठिण भौगोलिक परिस्थितीवर मात:
समुद्राच्या मधोमध, उसळणाऱ्या लाटांच्या छातीवर स्मारक बांधणे अत्यंत धोक्याचे होते. एकनाथजींनी उत्तम अभियंते, वास्तुशास्त्रज्ञ (एस. के. आचारी) आणि कुशल कारागीर एकत्र आणले. समुद्रातून दगड वाहून नेण्यासाठी खास बोटी आणि तरंगते मंच (जेटी) तयार केले.
भव्य उद्घाटन:
सर्व अडचणींवर मात करून अवघ्या ६ वर्षांत हे काम पूर्ण झाले. २ सप्टेंबर १९७० रोजी भारताचे राष्ट्रपती व्ही. व्ही. गिरी यांच्या हस्ते या स्मारकाचे राष्ट्रार्पण झाले. या सोहळ्याला पंतप्रधान इंदिरा गांधी देखील उपस्थित होत्या. एकनाथजींनी केवळ दगडाचे स्मारक उभे केले नाही, तर स्वामीजींच्या विचारांचा जिवंत वारसा पुढे नेण्यासाठी ‘विवेकानंद केंद्र’ या सेवाभावी संस्थेची स्थापना केली.
┉❀꧁꧂❀┉
माहिती संग्राहक : अज्ञात
प्रस्तुती : श्री सुहास रघुनाथ पंडित
सांगली (महाराष्ट्र), मो – 9421225491
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
कवितेच्या प्रदेशात # ३२९ 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
