☆ महावस्त्राचे पदर – भाग ११ – ‘पती-पत्नी’ (संसार रथाची दोन चाके) ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
‘संसार हैं इक नदिया, दुख-सुख दो किनारे हैं, ना जाने कहाँ जाएं हम बहते धारे हैं… ‘ जीवनाचं तत्त्वज्ञान सांगणारं हे एक अतिशय सुंदर गाणं! मला नेहमी असं वाटतं की या गाण्यातील दोन किनारे म्हणजे पती आणि पत्नी; जणू संसाररूपी नदीचे दोन भक्कम काठ. संसार नावाची जीवनदायिनी नदी या दोघांमधून वाहत असते. सुख-दुःखाचे एकमेकांचे सोबती असलेले हे किनारे एकमेकांना सदैव सांभाळून घेत असतात. कोणीतरी खूप छान म्हटलं आहे, “संसार दोघांचा असतो, दोघांनी आवरायचा असतो; एकजण चुकला तर दुसऱ्याने सावरायचा असतो! ” काही काही वाक्ये सहजपणे संपूर्ण जीवनाचं सार सांगून जातात. पण हे तत्त्वज्ञान जोपर्यंत आपल्या अंतरंगात पोहोचत नाही, तोपर्यंत या सुंदर अशा सहजीवनाला प्रेमाचा खरा गोडवा प्राप्त होत नाही.
‘नात्यांच्या महावस्त्रा’तील हा असा एक मूलभूत पदर आहे, ज्यामुळे या महावस्त्राला एक देखणी चौकट प्राप्त होते; आणि त्यातूनच महावस्त्रातील पुढची सर्व नाती जोडली जातात. लग्न ठरवून केलेले असो की प्रेमविवाह, लग्नानंतर दोन वेगवेगळ्या घरांत, वातावरणात आणि संस्कारांत वाढलेले दोन स्वतंत्र जीव एकत्र येतात. ते प्रेमाच्या रेशमी धाग्याने असे काही घट्ट बांधले जातात की, नंतर त्यांना एकमेकांशिवाय एक क्षणही करमत नाही! जेव्हा पत्नी चार दिवस माहेरी जाते, तेव्हा पतीच्या मनातील व्याकुळता या शब्दात व्यक्त होते –
“नसतेस घरी तू जेव्हा, जीव तुटका तुटका होतो,
जगण्याचे विरती धागे, संसार फाटका होतो… “
लग्नानंतर थोड्याच दिवसांत सुरुवातीचे रम्य आणि मोहक वातावरण ओसरून संसारातील वारा, ऊन आणि पावसाचे वास्तव समोर दिसायला लागते. मग जीवनात असे कितीतरी प्रसंग येतात, ज्यावर केवळ एकमेकांच्या भक्कम साथीनेच मात करता येते. मुलांच्या शाळा, त्यांची दुखणी-खुपणी, संसाराची ओढाताण आणि नातेवाईकांकडील सुख-दुःखाचे प्रसंग या सगळ्यांना ते दोघे एकत्र सामोरे जातात. घरात मूल आजारी असेल, तर दोघेही त्याच्या उशाशी रात्र-रात्र जागून काढतात. अशा वेळी पत्नीचे जागरण झाले असेल, तर पती मायेने म्हणतो, “तू थोडं खाऊन घे आणि विश्रांती घे; मी बसतो त्याच्याजवळ. ” कधी एखाद्या संकटात तिच्या दुःखाचा बांध फुटतो, तेव्हा तो विश्वासाने पाठीवर हात ठेवून म्हणतो, “अगं, मी आहे ना… काळजी कशाला करतेस? ” आणि त्याच्या एका आश्वासक मिठीत ती स्वतःचे सगळे दुःख विसरून जाते. अशा वेळी पती जर कुटुंबाचा भक्कम आधारवड असेल, तर पत्नी त्या घराला ‘घरपण’ देणारी मंगलमय नंदादीप असते!
या नात्यात प्रेम जितके महत्त्वाचे, तितकाच आदर आणि एकमेकांच्या स्वातंत्र्याची जपणूकही मोलाची असते. ‘मी’ पणाचा त्याग करून जेव्हा दोघे ‘आम्ही’ होतात, तेव्हा संसाराचा हा रथ अतिशय सुरळीत चालतो. लहान-सहान भांडणे, रुसवे-फुगवे आणि पुन्हा एका मिश्कील संवादाने सर्व विसरून एकत्र येणे, हीच या नात्याची खरी गोडी असते.
‘नटसम्राट’ नाटकात मुले जेव्हा आई-वडिलांना घराबाहेर काढतात, तेव्हा अप्पा बेलवलकर आपल्या पत्नीची समजूत घालतात. तिला ते प्रेमाने ‘सरकार’ म्हणतात. त्या नाटकात दोघांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत एकमेकांना दिलेली साथ पाहिली की पती-पत्नीच्या नात्याची अलौकिक ताकद लक्षात येते.
संसार तर सगळेच करतात; पण स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि त्यांच्या पत्नी माई यांनी पती-पत्नीच्या या नात्याला केवढ्या तरी उत्तुंग उंचीवर नेऊन ठेवले! नुकतेच लग्न झालेले असताना, माईंच्या डोळ्यांत सुखी संसाराची स्वप्ने तरळत असताना सावरकरांनी स्वतःला मातृभूमीच्या स्वातंत्र्यसंग्रामात झोकून दिले. सावरकरांना अंदमानच्या काळ्या पाण्याची जन्मठेप झाल्यानंतर माई जेव्हा त्यांना तुरुंगात भेटायला जातात, तेव्हा पतीला बेड्या घातलेल्या अवस्थेत पाहून त्यांचे डोळे पाणावतात. त्यावेळी त्यांची समजूत घालताना सावरकर म्हणतात—
“माई, काटक्या एकत्र करायच्या आणि घरटं बांधायचं, त्या घरट्यात पोराबाळांची वीण वाढवायची ह्यालाच जर संसार म्हणायचा असेल, तर असा संसार कावळे आणि चिमण्या देखील करतात! पण जर अवघ्या देशाचा संसार सुखी करण्यासाठी, आपल्या सुखी संसाराची होळी करून स्वतःला यज्ञकुंडात आहुती म्हणून द्यावं लागत असेल, तर तो खरा संसार आहे! “
पतीच्या या राष्ट्रयज्ञात स्वतःच्या संसाराची समिधा करणाऱ्या माई आणि सावरकरांचे हे नाते त्यागाचे सर्वोच्च शिखर आहे.
लग्न झाल्यानंतर मुलाबाळांचे करता करता संसाराची अनेक वर्षे निघून जातात आणि आयुष्याचा पैलतीर दिसायला लागतो. उतारवयात कधी पती आजारी पडतो, तर कधी पत्नी. मुले जवळ असली तर चांगलेच; पण त्यांच्या भरवशावर न राहता दोघे एकमेकांना मायेने सांभाळून घेतात.
माझ्या डोळ्यांसमोर माझ्या काका-काकूंचे उदाहरण नेहमी येते. दोघेही सेवानिवृत्त झालेले होते. पुढे काकूंना अर्धांगवायूचा (पॅरालिसिस) झटका आला आणि त्यांचा कमरेखालचा भाग लुळा पडला. त्यांना चालता येत नव्हते, घरातील कामे करणे तर दूरच राहिले. अशा वेळी काकांनी त्यांची अपार सेवा केली. बाहेरगावी जायचा प्रसंग आला, तरी काका त्यांना व्हीलचेअरवर बसवून गाडीतून सोबत न्यायचे. काकूंना त्यांनी कधीही एकटे सोडले नाही; आमच्या डोळ्यांसमोर त्यांचा हा आदर्श कायम राहिला.
माझे वडीलही आपल्या आयुष्यातील शेवटच्या एक-दीड वर्षात अंथरुणाला खिळलेले होते. त्यांच्याकडून काही होत नसे; अशा बिकट वेळी माझ्या आईने त्यांची दिवसरात्र केलेली सेवा मी पाहिली आहे. एखाद्या लहान मुलाची काळजी घ्यावी, तशी त्यांची काळजी तिने घेतली. हेच खरे पती-पत्नीचे निस्सीम प्रेम!
जेव्हा आयुष्यभर साथ देणारा जीवनसाथी अचानक हे जग सोडून निघून जातो, तेव्हा मात्र पती असो की पत्नी, त्यांच्या आयुष्यात एक प्रचंड पोकळी निर्माण होते. मग उर्वरित आयुष्य ते केवळ ‘काढतात’; जोडीदाराशिवाय ‘जगणं’ त्यांच्यासाठी एक मूक अग्निदिव्य बनून जातं.
मला इथे पूर्वी वाचलेली एक सत्यकथा आठवते. एकदा एक वयोवृद्ध गृहस्थ हाताची जखम शिवून घेण्यासाठी डॉक्टरांकडे जातात आणि म्हणतात, “डॉक्टर, मला जरा घाई आहे, कृपया पटकन टाके काढा. ” डॉक्टरांनी विचारले, “का हो, कुठे जायची घाई आहे? ” ते म्हणाले, “मला माझ्या आजारी पत्नीला भेटायला जायचे आहे. ” डॉक्टरांनी सहज विचारले, “त्या कुठे आहेत? ” त्यावर ते गृहस्थ म्हणाले, “त्यांना ‘अल्झायमर’चा आजार आहे. त्या एका शुश्रूषागृहात उपचार घेत आहेत. मी रोज सकाळी त्यांच्यासोबत बसून नाश्ता करतो, आज मला थोडा उशीर झालाय. ” डॉक्टरांनी विचारले, “पण त्या तुम्हाला ओळखतात का? ” ते शांतपणे म्हणाले, “नाही, ती मला ओळखत नाहीत. ” डॉक्टरांना आश्चर्य वाटले, ते म्हणाले, “तरीही तुम्ही रोज न चुकता त्यांच्यासोबत नाश्ता करायला जाता? ” त्यावर त्या गृहस्थांनी दिलेले उत्तर काळजाला भिडणारे होते—”होय, ती मला ओळखत नसल्या म्हणून काय झाले? मी तर तिला ओळखतो ना! ” डॉक्टर नंतर म्हणाले की, हा रुग्ण मला आयुष्यातील प्रेमाचा आणि समर्पणाचा सर्वात मोठा धडा देऊन गेला.
आपल्या भारतीय संस्कृतीत या नात्याला ‘अर्धनारीश्वर’ संकल्पनेचे उदात्त अधिष्ठान लाभले आहे. शिव आणि शक्ती जसे एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहेत, तसेच पती आणि पत्नी एकमेकांशिवाय अपूर्ण असतात. श्रीराम-सीता, विठ्ठल-रखुमाई यांच्यापासून ते इतिहासातील महर्षी कर्वे आणि बाया कर्वे, महात्मा गांधी आणि कस्तुरबा, सावित्रीबाई आणि जोतीराव फुले, बाबा आमटे आणि साधनाताई आमटे यांच्यापर्यंत… एकमेकांच्या खांद्याला खांदा लावून समाज घडवणाऱ्या दांपत्यांची अनेक प्रेरक उदाहरणे आपल्यासमोर आहेत.
आजच्या धकाधकीच्या आणि विभक्त कुटुंब पद्धतीत पती-पत्नीचे नाते अधिक संवेदनशील झाले आहे. आज दोघेही नोकरी आणि संसाराची तारेवरची कसरत करत असताना एकमेकांना दिलेला वेळ, संयम आणि विश्वास हीच या नात्याची खरी ताकद ठरते. उतारवयात जेव्हा मुले आपापल्या विश्वात रमतात, तेव्हा हातात हात घालून एकमेकांची काठी बनणारे आणि आठवणींत रमणारे हेच पती-पत्नीचे नाते अखेरपर्यंत सोबत राहते.
कविवर्य बा. भ. बोरकर आपल्या एका कवितेत जोडीदाराच्या विरहाचे दुःख मांडताना म्हणतात—
“तू गेल्यावर, घरात देखील पाऊल माझे अडखळते,
आणि आटुनी हवा भवतीची, श्वासास्तव मन तडफडते.
.
तू गेल्यावर, या वाटेने चिमणी देखील नच फिरके,
कसे अचानक झाले न कळे, सगळे जग परके परके… “
पती-पत्नीच्या नात्याचा हा पवित्र आदर्श भारतीय संस्कृतीने शतकानुशतके जपला आहे. नात्यांच्या या भरजरी ‘महावस्त्रा’चा हा ‘पती-पत्नी’ नावाचा पदर विश्वासाचा, समर्पणाचा आणि अथांग प्रेमाचा सुगंध असाच सदैव दरवळत ठेवो!
पुण्याच्या मंडईत अजूनही सकाळी साडेसहाला तशीच गर्दी असते. भाजीचे ढीग.. फुलांचे हार.. आणिघामाचा.. शेणाचा.. आणि नुकत्याच कापलेल्या कोथिंबीरीचा संमिश्र वास. मी तिथून गेलो की मला १९७५ सालचा एक अर्धातास आठवतो. त्या अर्ध्या तासात माझ्या आयुष्याचा निकाल लागला होता.
मी नुकताच पुण्याला आलो होतो. गावाकडून आलेल्या पोरासाठी पुणे म्हणजे दुसरा देश! सायकलवर फिरणारं शहर, पणप्रत्येक गल्लीत काहीतरी वेगळं घडत असल्याची जाणीव. मी तेव्हा काय करत होतो? फायनान्स कंपनीत होतो. आजच्याभाषेत सांगायचं तर ‘फील्ड ऑफिसर’. तेव्हाच्या भाषेत – वसुली.
व्यापाऱ्यांकडून रोजची, आठवड्याची आरडी, वर्गणी जमा करायची. हातात एक लांब वही, खाकी पिशवी, आणिकपाळावर उन्हाचा शिक्का.
गावाला याचा अर्थ वेगळा होता. “पोरगा पुण्यात काय करतो? ” हा प्रश्न आईपेक्षा जास्त काकांना छळत होता. काका म्हणजेवडिलांचे धाकटे भाऊ. गावात ज्यांचा शब्द म्हणजे हुकूम! त्यांना वाटायचं, पुण्यात गेलेला पोरगा म्हणजे साहेब झाला पाहिजे. खुर्ची, टेबल, टाय. माझं काम त्यांना ‘बिगारी’ वाटायचं. लोकांच्या दारात उभं राहून पैसे मागणे.
एकदा काका हट्टाला पेटले. “चला, दाखवच तू काय दिवे लावतोस ते पुण्यात. ” वडील गप्प. त्यांनाही बघायचं होतं. दोघेसकाळच्या एसटीने पुण्यात आले. माझी एका खोलीची जागा.. पत्र्याची.. त्यांना मी मंडईत घेऊन गेलो. माझं ऑफिस तेच!
मी काय केलं? मंडईतल्या माझ्या सगळ्यात जुन्या ग्राहकाकडे, एका भांड्याच्या व्यापाऱ्याकडे त्यांना बसवलं. “बाबा, काका, तुम्ही इथे बसा. मी जरा वसुली करून येतो. ” त्यांच्या चेहऱ्यावर प्रश्न होता – हा आपल्याला इथे का बसवतोय?
मी बाहेर पडलो. अर्धा तास. फक्त अर्धा तास.
त्या अर्ध्या तासात मी नेहमीसारखा फिरलो. शेट्टींच्या दुकानात वहीत नाव, सही. जोशी काकूंकडून वीस रुपये. एकाने चहापाजला, एकाने तक्रार केली – “अरे काल उशिरा आलास. ” मी सगळं लिहून घेतलं.
मला माहिती नव्हतं, मी बाहेर असताना आत काय घडतंय. मी परत आलो तेव्हा चित्र वेगळं होतं. व्यापाऱ्याने त्यांना चहामागवला होता. काका थोडे ओशाळलेले, बाबा शांत पण डोळ्यात एक वेगळीच चमक.
संध्याकाळी खोलीवर आल्यावर काकांनी विषय काढलाच. त्यांचा स्वभावच तसा. मनात ठेवणारे ते नव्हतेच!
“काय रे, हेच का तुझं काम? लोकांचे चार-चार रुपये जमा करत हिंडायचं? यात काय इज्जत आहे? “
खोलीत शांतता पसरली. पत्र्यावर पावसाचे थेंब नसताना सुद्धा अशीच शांतता अंगावर येते.
तेव्हा बाबा बोलले. माझे बाबा. आयुष्यात कधी मोठ्याने न बोलणारे. ते म्हणाले, ते आजही माझ्या कानात आहे.
“अरे, तुझ्या पोरासारखं दारूचे पैसे जमा करत नाही तो. तुझा पोरगा गावात लोकांचे संसार मोडतो, दारूच्या बाटल्यांसाठीवसुली करतो. माझा पोरगा निदान इज्जतदारीने कमावतो. हरामाचा पैसा नाही कमवत. ” काका गप्प.
बाबा पुढे म्हणाले, “सकाळी त्या व्यापाऱ्याकडे काय ऐकलंस? काय म्हणत होते लोक? ‘पोरगा मेहनती आहे, इमानदारआहे, दिलेलं काम बरोबर करतो. ‘ यापेक्षा अजून काय पाहिजे रे माणसाला? “
त्या दिवशी मला कळलं, वडिलांचा ‘इज्जत’ हा शब्द कधी नोटांच्या बंडलात मोजला जात नाही. तो मंडईतल्या गर्दीत, एकाव्यापाऱ्याच्या तोंडून आलेल्या दोन शब्दात मोजला जातो. माझ्या काकाचा मुलगा खरंच तेव्हा गावात दारूच्या गुत्त्यावर वसुलीकरत होता. लोकांच्या शिव्या खात होता. माझी वसुली आणि त्याची वसुली यातला फरक बाबांनी एका वाक्यात सांगितलाहोता.
माझ्या बोटातली ही अंगठी बघितली का? ही बारा ग्रॅमची. आज सोन्याचा भाव बघितला तर लोक म्हणतील, दाखवतोय. पण ही दाखवण्यासाठी नाही, ही आठवणीसाठी आहे.
मी साईबाबांचा भक्त लहानपणापासून. दहावीत असताना पहिल्यांदा शिर्डीला गेलो. तेव्हा शिर्डी म्हणजे आतासारखंसंगमरवरी नव्हतं. बाहेर छोटे-छोटे स्टॉल. चार आण्यात तांब्याची, प्लास्टिकची अंगठी मिळायची. त्यावर साईबाबांचा फोटो. सगळी पोरं घेत होती, बोटात घालत होती. मला पण घालायची होती. मी त्या गर्दीत उभा राहून बाबांना मनात म्हटलं होतं – “भगवंता, मलाही अंगठी घालायची आहे, पण देतोस तर सोन्याची दे. प्लास्टिकची नको! “
तेव्हा ते बालिश मागणं होतं. देवाकडे सोनं मागणारा दहावीतला पोरगा. पण देव कधी कधी बालिश मागणं सुद्धा लक्षातठेवतो.
दीड-दोन वर्षांनी मी गावी गेलो. आजी.. माझ्या वडिलांची आई.. कंबर वाकलेली, पण नजर पाणीदार. तिने मला जवळबोलावलं. पदराच्या गाठीतून एक छोटी पुडी काढली. उघडली तर आत सोन्याची मुंदी.
“ही मुंदी, ही अंगठी मी तुला देतो, ” ती म्हणाली.
मी चरकलो. मी तेव्हा विशीतला. मला माहिती होतं, गावात अशा गोष्टींचा अर्थ काय होतो.
मी म्हटलं, “आजी, नको. उद्या तू गेली.. मेली.. तर तुझे बाकीचे नातू, माझे चुलत भाऊ मला त्रास देतील. म्हणतील, आजीलाफसवून अंगठी घेतली. “
आजी हसली. तिच्या तोंडात दोनच दात उरले होते.
तिने दुसऱ्या दिवशी सगळ्यांना बोलावलं. अंगणात सगळे गोळा झाले – काका, चुलते, भावकी. ती सगळ्यांच्या समोरम्हणाली, “ही मुंदी मी माझ्या या नातवाला देत आहे. कोणीही त्याच्याकडे हक्क सांगायचा नाही. माझ्या मनाने देत आहे. “
विषय संपला. कोणी काही बोललं नाही, पण नजरा बोलत होत्या.
मी ती अंगठी घेतली आणि सरळ पुण्याला आलो. रविवार पेठेत आसरेकर ज्वेलर्सकडे गेलो. त्यांना म्हटलं, ही वितळवूनमाझ्या बोटाच्या मापाची करा. बारा ग्रॅमची झाली. मी तेव्हा साईबाबांच्या नावाने बोटात घातली, ती आजतागायत काढलेलीनाही. उन्हात काळी पडली, पावसात धुतली गेली, पण बोटावरून निघाली नाही. कारण ती सोन्याची नाही, ती श्रद्धेची आहे.
पुढे काय झालं, ते सांगतो. आजी वारली. बातमी आली आणि मी गावी गेलो. अंगणात रडारड. आणि तिथेच हिशोब सुरूझाला.
काकांनी मला बाजूला घेतलं. म्हणाले, “आजीने तुला अंगठी दिली होती ना? मग आता तेरवीचा खर्च तू कर. “
बाकीच्यांनी हात झटकले. कोणी धान्य दिलं, कोणी पाच पन्नास रुपये. पण सगळा किराणा, सगळा स्वयंपाक, पाहुण्यांचंजेवण – सगळा भार माझ्यावर. बारा ग्रॅमच्या अंगठीचा मोबदला म्हणून मला तेरवीचा अख्खा खर्च भरावा लागला. मी भरला. एक शब्दही न बोलता भरला. कारण मी तेव्हा शिकलो होतो, गावात सोनं फुकट मिळत नाही. त्याची किंमत मोजावी लागते. कधी पैशात, कधी नात्यात.
आज मागे वळून पाहताना हसू येतं. १९७५ ची मंडई आणि आजची मंडई यात किती फरक आहे. तेव्हा वसुली म्हणजेमाणसाला भेटणं होतं. वहीत नाव लिहिणं, सही घेणं, चहा पिणं, सुख-दुःख ऐकणं. आज सगळं फोनवर. UPI चा आवाजआला की व्यवहार संपला. माणूस गायब झाला. तेव्हा ‘इमानदार आहे’ हे सर्टिफिकेट मिळवायला अर्धा तास मंडईत सोडावंलागायचं. आज पाच स्टार रेटिंग एका क्लिकवर मिळतं.
आणि ही अंगठी? आजची पोरं प्लास्टिकच्या अंगठ्या घालत नाहीत. ते थेट सोन्याच्या अंगठ्यांचे फोटो इन्स्टाग्रामवरलाईक करतात. श्रद्धा तशीच आहे, फक्त स्टॉल बदलले आहेत. तेव्हा आम्ही चार आण्याच्या अंगठीसाठी देवाकडे हट्ट करतहोतो, आज आम्ही हजारो रुपयांच्या गॅजेटसाठी हट्ट करतो.
काकांचा तो प्रश्न आजही तसाच आहे, फक्त रूप बदललंय. “काय करतो? ” याचा अर्थ आजही “किती कमावतो? ” असाचविचारला जातो. “कसं कमावतो? ” हा प्रश्न कोणी विचारत नाही. माझ्या वडिलांनी १९७५ साली तो प्रश्न विचारला होता. म्हणूनच मी टिकून राहिलो.
माझ्या बोटातली ही अंगठी बारा ग्रॅमची नाही. ती त्या अर्ध्या तासाची आहे, जेव्हा दोन म्हातारे माणसे मंडईत बसून माझीइज्जत मोजत होते. ती त्या आजीच्या पदराच्या गाठीची आहे, जिने गर्दीतून मला निवडलं. आणि ती त्या तेरवीच्या किराणादुकानाची आहे, जिथे मी शिकलो की प्रत्येक आशीर्वादामागे एक हिशोब असतोच.
साईबाबाने माझं ऐकलं का? माहिती नाही. पण त्याने मला एक गोष्ट शिकवली – सोनं बोटावर घालायचं नसतं, ते मनातबाळगायचं असतं. बोटावरचं सोनं लोकं बघतात, मनातलं सोनं देव बघतो.
आणि म्हणूनच ही अंगठी मी काढत नाही. ती काढली तर मला भीती वाटते, मी पुन्हा त्या मंडईतल्या अर्ध्या तासाला विसरूनजाईन की काय?
“ऐका गणेशा तुमची कहाणी. निर्मळ मने, उदकाचे तळे, बेलाचा वृक्ष, सुवर्णाची कमळे. तिथे विनायकाची देवळे. मनाचा गणेश मनी वसावा आणि त्याचा वसा घ्यावा.. ” चातुर्मास सुरू झाला की घरोघरी कहाणी संग्रह घेऊन त्याचे वाचन सुरू होई. सारे कुटुंब एकत्र येऊन बसायचे, वेळ संध्याकाळची. कामधाम उरकून कुटुंबीय निवांत होण्याची ही संधी असे. सांजवात लावून देवाला व ज्येष्ठांचा वंदन करावे. आणि कहाणीची सुरुवात करावी.
विशेष तर आषाढ अमावास्येपासून कहाण्या सलग येतात. श्रावण महिन्यात तर प्रत्येक वाराची कहाणी आहेच. रविवार आदित्य राणूबाईचा, सोमवार महादेव शंकरांचा, मंगळवारी मंगळागौर! बुधवार, बृहस्पती या बुद्धीच्या देवता. शुक्रवार जिवतीपूजन व लक्ष्मीचा वार, तर शनिवार हा शनि व मारुती यांचा पूजेचा वार. या सर्व वारांच्या कहाण्या खरंच वाचनीय आहेतच. त्यात जीवनाचा बोध असून तो रंजनात्मक आहे
– – वसा म्हणजे व्रत. ते घेतले तर निभवावे. घेतला वसा टाकू नये. हेच रविवारची कहाणी सांगते.
– – सोमवारच्या दोन तीन कहाण्या आहेत. त्यात खुलभर दुधाची कहाणी साधी तरी बोधप्रद!
देवधर्म श्रद्धेने करावा, पण तो कुटुंबाला तृप्त करून व्हावा. गायीची वासरं, मुलंबाळं याना देऊन राहिलं ते दूध गाभारा भरायला पुरेसं झालं. ते अनुभवी आजीनी करून दाखवलं.
– – मंगळवारची कहाणी सांगते की नशीबात आहे तेवढंच घेऊन समाधानी असावं, हव्यास करू नये. तसेच गौरीचा पूजा ही निसर्ग पूजा आहे, पत्री, फुलं यांची छान माहिती करून घ्यावी व त्याचा उपयोग करावा. आहार, विहार, खेळ, रंजन याची स्त्रियांनीही योग्य सांगड घालावी. बुद्धी हे मानवाला मिळालेले वरदान आहे, त्याचा सदुपयोग करावा, ज्ञान मिळवून उपयोजन व्हावे. जिवतीची पूजा मुलांसाठी, त्यांना ओवाळून आयुरारोग्याचा आशीर्वाद मागावा.
कुटुंब आणि नाते संबंध यामुळे दृढ होतात. कुटुंब हा समाजाचा पाया होय. सुदृढ, उत्तम समाज ही आजही काळाची गरज आहे. ती या कहाण्यामधून पूर्ण होऊ शकते.
– – तसेच लक्ष्मी म्हणजे फक्त पैसा, संपत्ती, दागदागिने नव्हे. ती तर चंचल असते. आज आहे, पण उद्या नसेलही! घरातील स्त्री ही खरी गृहलक्ष्मी, मग ती आई, पत्नी, बहीण, कन्या यापैकी असेल. तिला तिचा योग्य सन्मान मिळाला पाहिजे, हेच शुक्रवारच्या कहाणीत गोष्टीरूप सांगितले आहे.
– – शनिवार.. शनिदेवांची कहाणी. आपला देश शेतीप्रधान! कुटुंब सारे शेतीकाम व तेच उत्पन्न. या कहाणीत देव कुष्ठ्याच्या रूपात आले. त्यांचा पाहुणचार करावा, तर कोणी तयार नाही, ते काम धाकट्या सुनेने केले, मग घर समृद्ध झालं, धनधान्याने घर भरलं! कारण तिने देव ओळखला. गरीब, गरजू व निराधार याना मदत, हीच ईश्वर सेवा असते. हाच तर मानवता धर्म होय. माणूस म्हणून कसे असावे, आणि कसे नसावे हेच तर या कहाण्या सांगतात.
कहाण्या सांगितल्या, लिहिल्या तो काळ वेगळा, मान्य! आजच्या काळाची सूत्रे, मूल्ये काही प्रमाणात बदलली असतील, आहेत. तरीही माणूस तोच, त्याचे कुटुंब तेच आहे. त्याला संकटात आधार, पाठिंबा हवा असतो. ते मानसिक बळ त्याला यातूनच मिळू शकते. काही गोष्टी अतिरंजित वाटल्या तरी त्या रंग व रंजनासाठी असतात.
फलश्रुती वाचून आपणही हे करावे असे श्रद्धावान माणसाला वाटते. या नेम धर्मामुळे इंद्रिय निग्रह होतो.
मानसिक ताकद व आत्मविश्वास वाढतो. शिस्त व नियमितता वर्तनात सहज येते. साधे गाव, साधे कुटुंब यांच्या कथा आपल्याच वाटतात. यात कुटुंब, त्यातील व्यक्ती असतात. त्याचबरोबर चतुष्पाद प्राणी आपले सहाय्य करतात. त्यांचेही भले चिंतले आहे.
देव व पूजा या शब्दातच पावित्र्य, शुद्धता आहे. तिथे अमंगल येतच नाही. म्हणून घरचे वातावरण प्रसन्न होते. स्वयंपाक व प्रसाद खूपच गोड लागते. नेहमीपेक्षा अधिक स्वादिष्ट लागतात, कारण आपण देवपूजेकडे लक्ष देतो. देवाला नैवेद्य अर्पण करतो. (फक्त दाखवायचा नसतो.)देण्याचा आनंद फार मोठा असतो. हीच तर आपली घेतला वसा टाकू नये.. संस्कृती व परंपरा आहे. ती टिकवणे व पुढे नेणे हे आपले कर्तव्य आहे.
म्हणूनच हा वसा घ्यावा.
सुरेखा सुरेश कुलकर्णी
सातारा
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
गोष्ट तशी लहानशीच, अगदी ध्यानीमनी नसताना कित्येक वर्षात पूर्णपणे विस्मरणात गेलेला, माझ्या लहानपणीचा म्हणजे ६० ते ७० च्या दशकातला एक खेळ, परवा मला माझ्या लहानग्या नाती सोबत खेळताना आठवला. त्याचं झालं असं की टीव्हीवर सुरू असलेलं “लंडन ब्रीज इज फालिंग डाऊन” हे बालगीत नाती सोबत एन्जॉय करत असतांना डोक्यात तार लकाकली अन् ध्यानी आलं की, आपण लहानपणी असंच काहीसं गाता गाता खेळायचो. आणि हो, हळूहळू मला तो खेळ व त्यासोबतच्या गाण्याची अगदी लख्ख आठवण झाली. कित्येक वर्षांनंतर ते गाणं कानी पडल्यामुळे खूप आनंद झाला परंतु आनंदाचं मुख्य कारण हे होतं की मला त्या गाण्यातील शब्द नेमकेपणाने काय आहेत हे कळलं. मला आजही आठवतं, लहानपणी त्या गाण्यातील कितीतरी शब्द आम्ही गाण्याच्या विशिष्ट चालीवर अगदी बिनधास्तपणे चुकीच्या पद्धतीने म्हणायचो व त्या गाण्याची पार वाट लावायचो (हे आमचा इंग्रजी सोबत परिचय झाल्यानंतर कळले). त्याला कारणही तसंच होतं म्हणा कारण बरीचशी गाणी मुखोद्गत पद्धतीने एका व्यक्ती किंवा व्यक्ती समूहाकडून दुसऱ्या व्यक्ती वा समूहाकडे संक्रमित होत असताना शब्दांचे अपभ्रंश होत होत एक वेळ अशी येते की मूळ शब्दांचा थांगपत्ता लागणं फार अवघड होऊन जातं. असंच काहीसं या लंडन ब्रीज इज फॉलींग डाऊन किंवा माय फेअर लेडी या खेळामध्ये गायल्या जाणाऱ्या गाण्याचंही आमच्या बाबतीत झालंय; हे अगदी उघड होतं. आता तर ते शब्द तितकेसे स्पष्टपणे आठवतही नाहीत कारण ते त्या गाण्यातलेच काय पण तसेही खरेखूरे अर्थपूर्ण शब्द नव्हतेच मुळी. पुढे मोठेपणी वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या आणि भूमिका निभावताना निरनिराळ्या कामांच्या भाऊगर्दीमध्ये संपूर्णपणे विसरलेल्या अथवा कुठेतरी खूप लांबवर मागे सुटलेल्या खेळाची अशी आठवण झाली. पुन्हा एकदा त्या काळात रमायला मिळालं. आणखी एक महत्त्वाचं कारण असं की, कुतुहल चाळवलं आणि डोक्यात किडा वळवायला लागला आणि मी गुगलला हाताशी घेतले. गुगलनेही आपली भूमिका इमानेइतबारे पार पाडली. आज दुनिया मेरी मुठ्ठी मे असं आपल्या सर्वांना म्हणायला लावणाऱ्या गुगलबाबाच्या गुहेमध्ये मला हे गाणं व त्यासोबतचा खेळ आणि गाण्यामध्ये वारंवार उल्लेख होणाऱ्या लंडन ब्रीज बद्दलही आणखीन काही जाणून घेण्याचा योग आला. या तिनही बाबींची (गाणं, गाण्यातील लंडन ब्रीज आणि त्यासोबतचा खेळ) खरोखरीच अत्यंत मनोरंजक माहिती वेचता वेचता अगदी पार मागे बाराव्या शतकातील इंग्लंड पर्यंत कधी पोहोचले हे कळले सुद्धा नाही.
लंडन ब्रीज हा इंग्लंडमधील लंडन आणि साऊधक (Southwark) या दोन शहरांना जोडणारा थेम्स नदीवरील पूल. थेंम्स नदीवर रोमन काळात या दोन शहरांना जोडणारे बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत बरेच लाकडी ब्रीज होते. त्या सर्वांना लंडन ब्रीजच म्हणायचे परंतु या सर्वपरिचित बालगीतातील लंडन ब्रीज हा यापैकी कुठलाही लाकडी ब्रीज नव्हे. या बालगीतातील लंडन ब्रीज हा खरोखरीच बऱ्याच दुरुस्त्या वा प्रसंगी अगदी पुन्हा नव्याने देखील बांधलेला असून, लंडनच्या थेम्स नदीवर आजही आपलं ऐतिहासिक महत्त्व जपत संपूर्ण कार्यक्षमतेसह संपूर्ण लंडन निवासी आणि अगणित पर्यटक यांच्या सेवेत जवळपास दोन हजार वर्षांपासून ते आजतागायत दिमाखाने उभा आहे.
“लंडन ब्रीज इज फालिंग डाउन… ”, शेकडो वर्षे मागे, कुण्या अनामिक कवीने १७ व्या शतकात किंवा त्याही आधीच रचलेलं हे बालगीत; मात्र ते पहिल्यांदा १८ व्या शतकाच्या मध्यात कवी टॉमी थंब यांच्या बालगीतांच्या पुस्तकामध्ये प्रसिद्ध झालं आणि हळूहळू जगभरातील इंग्रजी जाणणाऱ्या बहुतांश भागांमध्ये पोहोचलं. तसं नाही म्हणायला या गाण्याचीही स्थलकालपरत्वे बरीच वेगवेगळी शब्दरूपं बघायला मिळतात; मात्र “लंडन ब्रीज इज फालिंग डाऊन” ही ओळ सर्वत्र सारखीच आहे. थेम्स नदीवरील लंडन ब्रीजच्या वेळोवेळी होणाऱ्या दुरुस्त्या ध्यानात घेता कवीला सुचलेलं हे बालगीत असावं असा एक मतप्रवाह आहे. या बालगीताच्या जन्माच्या आधीही आणि नंतरही लंडन ब्रीजने स्वतःच्या रूपामध्ये व सोबतच आजूबाजूच्या परिस्थितीमध्ये झालेली अनेक स्थित्यंतरे अनुभवलेली आहेत. इ. स. १२०९ मध्ये कोलचर्चमधील धर्मगुरू आणि आर्किटेक्ट असलेले पीटर यांनी प्रथमतः दगडांचा वापर करून बांधलेला थेम्स नदीवरील अठरा टोकदार कमानी असलेला हा देखणा लंडन ब्रीज. त्याने रहदारीची सोय तर झालीच, पण एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आणि लंडनच्या वैभवात आणि सौंदर्यात भर टाकणारं वास्तुशिल्प म्हणून सुद्धा तो नावारूपास आला. त्याच्या अरुंद कमानी खालून नदीपात्रातून बोटी पळवताना खलाशांना एक थरारक अनुभव येत असे. हा संपूर्ण इंग्लंडमधीलच पहिलावहिला दगडी लंडन ब्रीज इ. स. १२०९ पासून ते १८३२ पर्यंत एकंदरीत ६२२ वर्षे इतक्या प्रदीर्घ काळ सेवेत होता. या लांबलचक कालखंडामध्ये दोनदा तो आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडला तर कधी प्रचंड हिमवर्षावाने देखील खचला तर अशी कित्येकदा त्याची पडझड झाली. कित्येक दुरुस्त्या नी डागडूज्यांना सामोरा गेला. नेमक्या याच ब्रीजला अनुसरून कवीने हे बालगीत रचलयं. कोणे एकेकाळी लंडनची शान असलेला तसेच या जगप्रसिद्ध बालगीताने अजरामर केलेला पण कालांतराने क्षीण झालेला, शिकस्त अवस्थेतील लंडन ब्रीज इसवी सन १८३२ मध्ये नष्ट करण्यात आला. मात्र तो जमीनदोस्त करण्यापूर्वीच ई. स. १८३० मध्ये जॉन रेनी नावाच्या स्कॉटिश इंजिनिअरच्या कल्पनेतून साकारलेल्या आराखड्यानुसार अधिक मजबुत परंतु दगडांच्याच पाच रूंद कमानी असलेला लंडन ब्रीज बांधून तयार होता. दोन्ही जागतिक महायुद्धांची झळ सोसलेला हा रेनीचा लंडन ब्रीज, सातत्याने १४० वर्षे सेवा देऊन कमकुवत झाला. पुढे बेसुमार वाढणाऱ्या जल आणि रस्ते वाहतुकीचा रेटा लक्षात घेता, अपुऱ्या भासणार्‍या या ब्रीजला सुद्धा मोडीत काढून पर्यायी ब्रीज बांधण्याची कल्पना समोर आली. १९६८ ते १९७२ या कालावधीमध्ये अद्ययावत तंत्रज्ञानानुसार संपूर्णपणे काँक्रीट आणि लोखंडाचा वापर करून नव्याने बांधूनही झाला आणि त्याचे उद्घाटनही इंग्लंडच्या राणी एलिझाबेथ द्वितिय आणि राजे एडवर्ड यांच्या हस्ते १६ मार्च १९७३ रोजी संपन्न झाले. लंडनच्या थेम्स नदीवरील लंडन ब्रीज म्हणून तो आजही प्रशस्त आणि भक्कमपणे उभा आहे. गोष्ट इतकी साधी सरळ असेल तर ते इंग्लंड कसले. इथेच एका रंजक प्रवासाची सुरुवात होतेय. त्याचं झालं असं की अपुऱ्या पडणाऱ्या रेनींच्या लंडन ब्रीजला पाडण्यापूर्वी, त्याला लंडन शहराच्या शासकीय यंत्रणेने लिलावात विकायला काढला आणि आश्चर्य म्हणजे तो अमेरिकेतील ॲरिझोना प्रांतातील रॉबर्ट मॅक कुल्लोक नावाच्या व्यापाऱ्याने १९६८ मध्ये विकतही घेतला. गोष्ट येथे थांबत नाही तर त्या ब्रीजच्या दर्शनी भागात लागलेला एकेक ग्रॅनाईटचा तुकडा (ब्लॉक) अगदी काळजीपूर्वक सुटा केला, प्रत्येक तुकड्याला अनुक्रमांक दिला. ते संपूर्ण संख्येने दहा हजाराचे वर असलेले ग्रॅनाईटचे तुकडे समुद्रमार्गे, अटलांटिक महासागर, जगप्रसिद्ध पनामा कालव्यातून व पुढे प्रशांत महासागर असा मैलोनमैल लांबचा पल्ला पार करत अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया प्रांतातील बंदरात वाहून नेले. येथून पुढे ग्रॅनाईट ब्लॉकची मध्य अमेरिकेतील ॲरिझोना प्रांतापर्यंतची यात्रा भू मार्गाने व्हावयाची होती. रॉबर्ट मॅक कुल्लोक या व्यापारी महाशयांनी आधीच १९६४ मध्ये अमेरिकेतील ॲरिझोना प्रांतामध्ये लेक हवासू सिटी नावाची वसाहत वसवली होती. तेथील हवासू सरोवरावर इंग्लंडहून विकत आणलेल्या या लंडन ब्रीजच्या ग्रॅनाईटच्या तुकड्यांचा अगदी नेमक्या क्रमवारीने अगदी जसाच्या तसा वापर करीत नवीन लंडन ब्रीज अर्थात न्यू लंडन ब्रीज उभारून १० ऑक्टोबर १९७१ रोजी रहदारीसाठी खुला करण्यात आला. जगभरातील पर्यटकांना अमेरिकेतील ॲरिझोना प्रांतातील लेक हवासू सिटी मधील कोलॅराडो नदीच्या हवासू सरोवरावरील हा वैशिष्ट्यपूर्ण न्यू लंडन ब्रीज, त्याच्या निर्मितीच्या मागे असलेल्या अनोख्या कथेमुळे, फार मोठ्या संख्येने आजही आकर्षित करतोय, त्यात नवल ते काय?
लहानपणीचा लंडन ब्रीज इज फालिंग डाऊन… , हा खेळ कदाचित कोणाला आठवत असेल किंवा नसेलही परंतु गंमत अशी की जेव्हा मी आंतरजालावरील वेगवेगळ्या संकेतस्थळांवर जाऊन बघितलं तर काय आश्चर्य, जगभरातील वेगवेगळ्या ठिकाणी अगदी आम्ही लहानपणी ज्या पद्धतीने खेळायचो अगदी तसल्याच प्रकारे खेळल्या जातोय; याची सचित्र माहिती वाचताना फार मजा वाटली. दोन मुलींनी समोरासमोर उभे राहून एकमेकींच्या हाताची बोटे एकमेकांमध्ये फसवून म्हणजेच चिक्की करून हात वर न्यायचे जेणेकरून त्यांची एक कमान होईल जी की जणू काही थेम्स नदीवरील सुप्रसिद्ध लंडन ब्रीजचीच कमान आहे असे मानायचे. हाताच्या कमानीचा ब्रीज बनवणाऱ्या दोघींनी लंडन ब्रीज इज फॉलींग डाऊन फालींग डाऊन माय फेयर लेडी… हे गाणं गायचं आणि त्याचवेळी खेळात सामील इतर सवंगडी कमानी खालून ओळीने एक एक करून जात असताना हळूहळू ती कमान खाली खाली घेत राहायची. कमानी खालून जाणारा एक एक गडी, संपूर्ण खाली आलेल्या हातांच्या ब्रीजमध्ये अडकवला जायचा. अडकवलेल्या गड्याला दोघींपैकी कोणाच्या बाजूला जायचे आहे, ते विचारायचे. इथे त्या दोघींना काल्पनिक नावे दिलेली असत. अशा तऱ्हेने संपूर्ण गडी दोघींमध्ये विभागल्यानंतर त्यांच्या शक्ती प्रदर्शनाचा खेळ सुरू व्हायचा. असा तो खेळ, उत्कंठावर्धक आणि तितकाच शक्तिवर्धक देखील. गाणं गाता गाता खेळताना केलेली धमाल मस्ती आणि प्रचंड हल्लागुल्ल्यासोबत आम्ही संपूर्ण वेटाळ अगदी डोक्यावर घेतलेल्या कितीतरी संध्याकाळी आज आठवतांना भारीच मौज वाटतेय. हे वेगळे सांगणे न लगे. या आठवणींच्या गुंताळ्यामध्ये मी रममाण झालेली असतांना लहानग्या नातीने माझ्याकडे बघितलं आणि म्हणाली “आजी तूला परत परत हेच गाणं का बरं ऐकायचं आहे ग, आता दुसरं काहीतरी नवीन खेळू या का आपण” आणि मी लंडन ब्रीज इज फॉलींग डाऊन, फॉलींग डाऊन, माय फेअर लेडी…. च्या आठवणीतून बाहेर आले.
रामावतारात वानरानी श्रीरामांची खूप सेवा केली होती. तेच वानर कृष्णावतारात गोप बनून त्यांचे सवंगडी झाले. भगवंत कधी उपकार विसरत नाहीत. दही, दूध खायला घालून श्रीकृष्णाने त्यांना पुष्ट केले. कोणाच्यातरी घरी लपून छपून जायच शिंकाळ्यातील दही दुधाचे कुंभ फस्त करून प्रसार व्हायचे. हा त्यांचा रोजचा कार्यक्रम होता. आजचा दिवस श्रीकृष्णाच्या घरी ठरला. आपले काम करून मंडळी गायब ही झाली.
हे यशोदेने पाहिले. चोरी करणाऱ्या कृष्णाला बांधून ठेवावे, म्हणून काठी घेऊन धावली. श्रीकृष्ण पुढे आणि काठी मागे अशी पळापळ सुरू झाली. पण यशोदा श्रीकृष्णाला धरू शकली नाही. काठी म्हणजे अहंकार, तो आहे तोपर्यंत भगवंत प्राप्ती नाही. शेवटी दमून यशोदेने काठी फेकली आणि श्रीकृष्ण तिला बिलगला. पण चोरीची सवय लागू नये म्हणून ती त्याला उखळाशी बांधू लागली. अहो आश्चर्य! दोरी दोन बोटे कमी पडू लागली. कितीही एकमेकाला बांधून वाढवली तरी दोन बोटे कमीच. त्या परब्रम्हाला कोण बांधणार? बांधण्याचा स्वभावच दोरीने सोडला. घरातल्या सगळ्या दोऱ्या संपल्या. गोपी थक्क झाल्या. पण यशोदेची फजिती पाहून हसूंही लागल्या. दोन बोटांचे अंतर म्हणजे अहंता आणि ममता. ही ज्याच्यात आहेत तो भगवंताला बांधू शकत नाही. त्रिगुणात्मक दोरीचा येथे उपयोग नाही. तेथे प्रेम रज्जूच हवा. यशोदा घामाने चिंब झाली. भगवंतांना तिची दया आली आणि स्वेच्छेने बांधून घेतले. पोटावरून दोरी बांधली. म्हणून दामोदर झाला. दाम म्हणजे दोरी. आईला प्रसन्न करण्यासाठी स्वतः बंधनात अडकला. दोरीने बांधला गेला. त्याला बांधून यशोदा स्वयंपाक घरात गेली. पण लक्ष कृष्णाकडे होते. आपण केलेले बरोबर का चूक या संभ्रमात पडली.
इकडे कृष्ण बंधनात आणि चारी बाजूने गोप सवंगडी जमलेले. पण कृष्ण वेगळ्याच विचारात होता. कृष्ण उखळाला ओढत अंगणात आला. अंगणातील अमलार्जुन वृक्षांच्या मधून जाऊ लागला. उखळ आडवे होऊन झाडात अडकले. कृष्णाने जोर लावताच दोन्ही रुक्ष उन्मळून पडले. तेथे दोन तेजस्वी पुरुष प्रकट झाले. ते पूर्वजन्मीचे राजा कुबेराचे पुत्र नलकुबेर आणि मणिरत्न होते. नारदांच्या शापाने वृक्षावतार झाले होते. कुबेराच्या धनाचा त्यांना मद झाला. म्हणून नारादाने त्यांना शाप दिलेला होता. भगवंताने दिलेल्या शरीराचा दुरुपयोग आत्मघाताला कारण होतो. तसेच झाले. पण भगवंताच्या चरणस्पर्शानेच त्यांचा उद्धार झाला. देवाने आपण बंधन स्विकारून पश्चाताप झालेल्या त्यांना बंध मुक्त केले.
झाड पडल्याचा मोठा आवाज ऐकून सर्व जमले. कृष्ण वाचल्याचे पाहून सर्वांना आनंद झाला. कृष्ण नंदाला बिलगला. मी तुमचा मुलगा आहे असे कृष्णाने आपल्याला म्हणावे, ही नंदांची इच्छा कृष्णाने पूर्ण केली. आणि आईला सांगितले मी तुझे प्रेमाचे बंधन कधीच विसरणार नाही. त्या बंधनात राहणेच पसंत करेन. देवाला प्रेमरसच आवडतो. तो इतर नऊ रसांपेक्षा श्रेष्ठ. हेच दामोदर लीलेचे फलीत.
☆ सोलापुरातील राणी लक्ष्मीबाई मार्केट… ☆ सुश्री शीला पतकी☆
सोलापुरातील राणी लक्ष्मीबाई मार्केट – – अर्थात लक्ष्मी मंडई
सोलापूरकरांचे सर्वात आवडते ठिकाण म्हणजे लक्ष्मी मार्केट या मार्केटचे पूर्वीचे नाव राणी विक्टोरिया मंडई असे होते पण साठ सालानंतर याचे नामकरण राणी लक्ष्मीबाई मंडई असे झाले. गुलामगिरीच्या मुक्ततेला तेरा वर्षे लागली. असो मार्केटची मूळ इमारत पूर्णतः दगडी असून वास्तुशास्त्राचा उत्तम नमुना आहे मार्केटमध्ये भाजी विक्रेत्यांसाठी असणारे ओटे सुद्धा दगडी आहेत. पण आता मात्र दुकानांच्या भाऊ गर्दीत मंडईचे मूळ स्वरूप हरवून गेले आहे.
मंडईतप्रवेश करताना किराणा मालाची भुसार मालाची दुकानं लागत असत आजही ती दुकाने तिथेच आहेत. दुकानाच्या आत मध्ये फळीच्या चौकटीवर बसलेला दुकानदार त्याच्यासमोर ठेवलेल्या पाट्या पोती धान्याने भरलेली असत गिऱ्हाईक त्याच्यासमोर उभारून खरेदी करत असे. लक्ष्मी मार्केटच्या मूळ बिल्डिंग समोरचा भाग नारळ पूजा समान इत्यादीच्या दुकानाने व्यापलेला आहे कॉर्नरच्या बाजूला अजूनही पानाच्या दुरड्या घेऊन बसलेले लोक असतात त्यांच्या दुरड्यामध्ये असलेली विड्याची पाने अत्यंत आकर्षक पद्धतीने मांडलेली असतात एका ट्रे सारख्या कप्प्यात कापडी पिशव्या सुपार्‍या चुन्याच्या डब्या कातडबी इत्यादी साहित्य मिळते त्या पानाच्या टोकऱ्या व त्याच्या मागे पान विक्रेता उभा. आम्ही लहानपणी पान विकत घेत होतो… म्हणजे घरात काही समारंभ वगैरे असेल तर.. एक आण्याला दोन आण्याला शंभर पाने मिळत व एक पैशाला चुन्याची डबी आता त्या किमती अवघड आहे सांगणे.
पानाच्या बाजारचा कॉर्नर संपला की त्याला जोडून बागवानांचे राज्य सुरू असंख्य बागवान बंधूंची फळांची दुकाने मांडलेली ती वंशपरंपरागत चालू आहेत. दुकानाच्या समोरची जागा उन्हाळ्याच्या दिवसात कलिंगडाने व्यापलेले असते असंख्य हिरवीगार कलिंगडे… लहान मोठे वर्गीकरण केलेले… त्या कलिंगडाच्या एका ढिगात वरच्या बाजूला ठेवलेला त्याच्यावर एक भला मोठा सुरा. कलिंगडे खरेदी करताना बागवान हातामध्ये कलिंगड घेऊन त्याला थापटून कानाजवळ नेतो आणि खसखन त्याच्या पोटात सुरी खूपसून एक चीर पाडतो.. गुडघ्यामध्ये धरून गिऱ्हाईकाला ते लाल आहे दाखवतो… घरी आल्यानंतर त्याचा रंग फिकट लाल असल्याचे जाणवते… ही हुशारी त्या बागवानांचीच होती. नेटाने धंदा करणारी ती तरुण पोरे आजच्या पिढीला ही आदर्श आहेत दिवसभर त्या ढीगाऱ्या पाशी ते बसूनच असत.
फळवाल्यांच्या मधून आडव्या बोळातन गेला उजव्या बाजूला बटाटे कांदे वांगे, भोपळा त्यांचे मोठे मार्केट त्याच कोपऱ्यावर डाव्या बाजूला एखादी लाकडी चौकट ठेवून त्याच्यावर फडके अंथरून कोथिंबीर आलं मिरची खोबऱ्याचे तुकडे विकणारी मंडळी! बरोबर त्याच्यासमोर डाव्या बाजूला कांदा लसूण चे कट्टे पिरॅमिड सारखा लावलेला कांदा, कांदा सुंदर आहे हे दर्शवतो लसणाच्या पांढऱ्या शुभ्र ढिगाने कांद्याचे गुलाबी पण ही वाढते.
मग प्रत्यक्ष आतल्या भाजी मंडईत आपण येतो तिथल्या अनेक ओट्यावरती कोबी फ्लॉवर काकड्या ढब्बू मिरची पडवळ गोवारी वांगी असे ढीग असतात. मटकी साठी मात्र स्वतंत्र दालनच असते… मूग मटकी हरभरा वाटाणा अशा कडधान्याच्या स्वतंत्र टोपल्या भरलेल्या दरबारासारख्या असतात मटकीचा पांढरा स्वच्छहिमालय पर्वतासारखा ढीग.. बाजूला कागद आणि वर बांधलेला दोरा… तराजूत मटकी मोजून कागदात बांधून दोरा गुंडाळण्याचे त्याचे कसब आणि घाई आजही डोळ्यासमोर आहे…..!
उजव्या हाताचे ओटे पालेभाज्यांचे! असंख्य पालेभाज्यांचे ढिगारे, भरायच्या मिरच्या कडवंच्या लसणाची पात हे त्या ओट्यावर उपलब्ध असे… ‘! आता त्याच्यापुढे आणखीन मार्केट गेले आहे पण ते अत्यंत अस्वच्छ असते आतल्या मार्केटच्या एका बाजूला लिंबाने आपला वेगळाच पक्ष स्थापन केलेला असतो. तिथे फक्त लिंबू म्हणजे लिंबूच मिळतं लिंबा मध्ये असलेल्या आणि आपल्या तयार न होणाऱ्या सी विटामिन चे वैशिष्ट्य दाखवणारे पिवळ्या धमक आणि हिरव्यागार लहानांपासून मोठ्यापर्यंत अशा लिंबाच्या ढिगार्‍याने सजलेले तेओटे म्हणजे हिरव्या बांगड्या भरून हळदीची साडी नेसलेल्या नवविवाहीते सारखेच सजलेले असतात.
त्याच्या बाजूचे चार पाच ओटे म्हणजे खतरनाक… हो हो सोलापुरी भाषेत खतरनाक..! तांबडी मिरची मसाला तिखट आणि मसाल्याचेसर्व पदार्थ आकर्षक पद्धतीने मांडलेले असतात त्या ओट्यांच्या भोवती जाणं म्हणजे एक तर नाकाला रुमाल धरून जा किंवा त्याच रूमालाने नाक पुसत पुसत शिंकांनी हैराण होऊन या. मिरची वाल्याला मात्र काहीच होत नाही तो शांतपणे मिरचीचे ढिगाऱ्यात हात घालून ते ढिगारे वर खाली करत असतो तिथे बायकांची गर्दी जास्त असते आणि असायची सुद्धा कारण तो प्रांत बायकांचा
आता परत आलो त्या मार्गाने बाहेर पडलोच तर पुन्हा काही उंची वरची दुकाने मसाला सामान, टागून ठेवलेले भोपळे कोहाळे त्याच्यापुढे जाऊन उजवीकडून बाहेर पडलात की कांदा बटाटा टोमॅटो इत्यादीची घाऊक दुकाने हॉटेल व्यवसाय लागणारा भाजीपाला आणि आजही घेतला जातो. त्याच्यापुढे वरच्या चौकाकडे निघालात की जुन्या हत्यार सामानाची दुकाने लागतात त्यात खुरप कात्री सुरे अडकिते. ते बाग कापायच्या मोठ्या कात्र्या अशा लोखंडी सामानाचे दुकान लागते रस्त्यावरच असे मांडलेले त्याला वळसा घेऊन पुन्हा मंडईच्या दिशेने आलात तेथे भाजी घेऊन बसलेले शेतकरी आढळतात त्यामध्ये काकड्या कणसेंचा आवळे चीगुर हिरव्यागार चिंचा मुळे इत्यादी अस्सल भाजीचा गावरान नमुना तरटावर किंवा काळपट फडक्यावर मांडलेला असतो. इथे मात्र भाजी ढिगार्‍यावर विकत मिळत असे त्याला खुत्ते हा शब्दही आहे आणि आजही तिथे तशीच भाजी मिळते. इथून पुन्हा मार्केटच्या बाहेर पडायच्या रस्त्यावर डाव्या बाजूला फक्त केळी वाल्यांची जागा आजही आजही पिंपळ तसाच उभा आहे त्याच्या खालचा हनुमान भाजीच्या पिशव्या उचलण्याचे बळ देतो आहे. मार्केट मधील सर्व मंडळी त्याची पूजा करतात रुईच्या पानांचा हार असतो शेंद्राने वर्षातून एकदा तो रंगला जातो ती जागा मात्र फक्त त्याची आहे. राष्ट्रीय एकात्मतेचे तो प्रतीकच आहे. हिंदू असो मुसलमान असो हनुमानावर सर्वांची श्रद्धा आहे. हनुमानाच्या समोर उभे राहिलो तर उजव्या हाताला आजही माठा खालचे स्टॅन्ड म्हणजे तिवया दोऱ्याचे शिंके कुलपाच्या किल्ल्यावाली सांडशी चिमटे लोखंडे पाट्या कढई छोटे तवे अशा लोखंडी वस्तू घेऊन बसलेल्या बाया आढळतात. त्याच्याच बाजूला किल्ल्याचे ढीगारे घेऊन बसलेले कुलूप वाले दिसतात आजही तुमचे न उघडणारे कुलूप तिथे उघडून मिळते ह्याला म्हणतात कौशल्य प्रधान एज्युकेशन! केरसुण्या टोपल्या दुरड्या सुपल्या सुप हे विकणाऱ्या बुरुडांची दुकान आहेत तिथेच आहेत मोठे मोठे बांबू ही उभे असतात त्याच्यासमोर उभे राहिलोत की सिद्धेश्वर मंदिराचे दर्शन आजही घडते किंबहुना आज ते अधिक चांगले घडते कारण तिथला परिसर व तिथे एक मोठे गेट बांधण्यात आलेले आहे. त्याच लाईनमध्ये सरळ कुंड्या मातीचे डेरे पणत्या परळ खुजे विकणाऱ्या लोकांची दुकाने रस्त्यापर्यंत लावलेले होती आणि आजही आहेत पाठीमागे त्यांची पत्र्याची घरे आहेत आणि तेथून पुढे मात्र जुन्या सामानाची दुकाने लागलेले असतात ते सारं आजही आला तरी जसेच्या तसे दिसेल…. म्हणजे सार्वजनिक संडास बाथरूम महापालिकेने बांधले आहे एवढं सोडलं तर बाकी सारंच आहे तसंच आहे तो परिसर स्वच्छ ठेवण्याचा प्रयत्न महापालिका करते पण ते अवघड आहे
पूर्वी मार्केट मधील सगळे लिलाव त्या पिंपळाच्या झाडाखाली व्हायचे त्यामुळे टोपले वाल्या बायकांची तिथे वर्दळ असायची लिलाव झालेला माल डोक्यावर वाहून नेणे त्यांचे काम त्यापेक्षा वेगळी व्यवस्था म्हणजे छोटा हत्ती रिक्षा वगैरे काही नव्हते त्यामुळे त्या लोकांना काम मिळत होते.
आता मार्केटच्या आजूबाजूला खूप वर्दळ झाली आहे पण भाजी विक्रीच्या जागा जश्याच्या तशाच आहेत. अगदी दहा पंधरा वर्षांनी आलेला माणूस सुद्धा त्याच जागेवर पुन्हा तीच भाजी खरेदी करू शकतो. त्यात काही फरक नाही भाजीचे लिलाव मात्र आता संपले. ते आता व्यापारी यार्डात होतात. फळबाजारच्या पुढच्या बाजूला पालेभाज्याच्या ढिगार्‍याचे लिलाव आजही चालू असतात आणि किरकोळ विक्री सुद्धा चालू असते. मार्केटचे रेट सकाळपासून दुपारपर्यंत बदलत जातात संध्याकाळी हा भाव अगदीच पडलेला असतो गरीब जनता संध्याकाळी भाजी खरेदी करून घेऊन जात असे
लहानपणी आम्ही लक्ष्मी मार्केटमध्ये भाजी खरेदीला जात असू आठ आण्यामध्ये पिशवी गच्च भरून भाजी येत होती शिवाय एखाद्या पैशाची चिंच विकत घेऊन ती खात खात आम्ही घरी परतत असू.
लक्ष्मी मंडईत फिरून आलात तर भाज्यांचे वैभव त्या काळातही भुरळ पडणारे आणि आजही!
विविध भाज्यांच्या विक्रेत्यांचे ते आवाज…. ” लोटक्यात उड्या मारायची वांगी “… ” लालबुंट तमाटे… हे ओरडणं “पालक शेपू मेथी धा पैसे धा पैसे “हा बेंबीच्या देठा पासून आलेला आवाज… पेंड्या हातात घेऊन नाचवणे.. आजही स्मरणात आहे…!
वर्षानुवर्षे त्या मंडईत गेल्यामुळे सगळ्या विक्रेत्यांशी तयार झालेल नातं हे वेगळंच आहे अगदी मुस्लिम असलेला बागवान सुद्धा “लय दिन मे आप आये नही ताई सब ठीक तो आहे ना? “अशी प्रेमाने चौकशी करतो. कुणाशी तरी काका मामाचं नातं जुळतं कुणीतरी म्हणतात “तुमचीच वाट बघत होतो किती उशिरा आलाव
तुमच्यासाठी कडव्यांच्या बाजूला काढून ठेवल्यात बघा “अशी प्रेमळ वाक्य ही ऐकू येतात. भाजी हे केवळ भाजी विकत घेण्याचे ठिकाण नाही तर माणसा माणसात हिरवकंच नातं तयार करणारी ती छान जागा आहे. किती दिवसांनी तुम्ही गेलात तितक्याच कोवळीकेने तुम्हाला हाका मारतील. ” मॅडम या की वांगी लय चवदार आहेत आपल्या मळ्यातली आहेत “
किंवा आंबे वाला बागवान म्हणतो,.. ” ताई तुम्हारे लिए बाजू मे काढ के रखे है, देखो आज आम बहुत अच्छा है लेके जाओच पैसा आम खाने के बाद कल देना ” ही वाक्य आजही मंडईत ऐकू येतात ही सोलापूरची खासियत आहे. हा आपलेपणा जपणार एकमेव गाव आहे…. पाण्याचा कोरडेपणा असेल पण नात्यातला हा ओलावा मात्र आजही टिकून आहे…! पिशवीत आग्रहान चार काड्या जास्त भाजी भरून देणारी माणसं आजही या मंडईत आपल्याला पाहायला मिळतात. एखाद्या भुकेल्या पोराला, म्हाताऱ्या माणसाला दोन केळी हातात ठेवणारा भाजीवाला दिसतो.. खेडेगावातून आलेल्या माणसाला भाकरी खाताना आपल्या ढीगातली काकडी जेवायला देणारा भाजीवाला इथेच भेटतो.
सोलापुरात काही नसलंतरौ माणुसकीला मात्र ऊणेपण नाही हेच खरं पैसा खूप नसतानाही समृद्ध असलेले गाव म्हणजे सोलापूर!
ॲमेझॉन वरून ऑर्डर करून कितीही चांगली भाजी येऊ द्या किंवा एखाद्या मॉल मधील आकर्षक पद्धतीने मांडलेली भाजी असू द्या लक्ष्मी मार्केटला जाऊन विकत आणलेल्या, घासाघिस करून चार आणे स्वस्त करून आणलेल्या त्या भाजीची चवच वेगळी कारण त्यात भाजी विकणाऱ्याची माया असते, संवाद असतो, कधी कधी वाद सुद्धा असतो अशीआंबट गोड अविट गोडीची चव त्या भाजीला असते.
मग काय मंडळी चला तर मग लक्ष्मी मार्केटचा फेरफटका मारूयात.. काय म्हणालात या लेखामुळे फेरफटका मारून झाला. ठीक आहे पण उद्या सकाळी मात्र उठून पिशवी हातात घेऊन थेट लक्ष्मी मार्केटला निघायचं बरं..! परगावच्या मंडळींना लेख वाचून फेरफटका मारून आल्याचा फील नक्कीच आला असेल चला तर मग लक्ष्मी मंडईला… निघताय ना?
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
