Category: इन्द्रधनुष्य

श्री कौस्तुभ केळकर नगरवाला

 इंद्रधनुष्य 

☆ “वर्गणी…” ☆ श्री कौस्तुभ केळकर नगरवाला ☆

मागच्या वर्षीची गोष्ट.

“गुंफा” सोसायटीतल्या गणपतीचं पहिलं वर्ष.

‘सार्थ’ गणपती.

प्रथमेश मोने.

राहणार A- 5, गुंफा सोसायटी, पुणे 29.

‘सार्थ गणपती’ हे नाव सुद्धा त्यानंच सुचवलेलं.

सार्वजनिक गणपतीला, तसा फारसा काही ‘अर्थ’ राहिला नव्हता.

निदान “गुंफा” मधला गणेशोत्सव तरी ‘अर्थ’पूर्ण असावा..

प्रथमेशला असं दिलसे वाटायचं.

म्हणून ‘सार्थ’ गणपती.

प्रथमेश नुकताच नोकरीला लागला होता तेव्हा.

सीओईपीवाला.

कॅम्पसमधनं सिलेक्ट झालेला.

पंधरा लाखाचं पॅकेज.

‘गणपतीबाप्पा’ प्रथमेशचा आवडता बाप्पा.

पहिला पगार झाला.

ठरवून ‘ऊडवला’.

सगळ्यांना वाटण्यातच संपवला.

आबा, आजी, आई, बाबा, दादा, काका, काकू, आत्या, मावशी, शिक्षक, चुलत-आते- मावस भावंड, मैत्रगण..

ईस्त्रीवाला, पेपरवाला, भाजीवाला, वाॅचमनकाका…

प्रथमेश पंधरा दिवस नुसत्या गिफ्ट वाटत होता.

” आपली माणसं “.

प्रथमेशचं मनापासून कौतुक करणारी.

आयुष्यभर प्रथमेशला सतत काहीतरी देणारी.

इटस् युवर टर्न, प्रथमेश…

सगळ्यांना मनापासून गिफ्टस् द्यायच्या.

पाया पडायचं.

आशीर्वाद घ्यायचे.

आनंदाचे डोही आनंद तरंग.

आमचा प्रथमेश दिवसेंदिवस श्रीमंत होत चाललेला.

दुसर्या महिन्याचा पगार झाला.

घरी त्याच्या पगारावर काहीही अवलंबून नव्हतंच.

दोन तीन महिन्यानंतर, प्रथमेश फ्लॅट बुक करणार होता.

जस्ट ईनव्हेस्टमेंट म्हणून.

मग जरा पगाराला कात्री लागणार होती.

तोवर जियो जी भरके..

पंधरा दिवसांवर गणपती.

‘गुंफा’ सोसायटी तशी नवीनच झालेली.

दहा बिल्डींग्ज.

दोनशे फ्लॅटस्.

लोकांची आपापसात अजून फक्त तोंडओळख.

आमचा प्रथमेश मात्र वल्ली माणूस.

सकाळी आठ ते सहा..

आॅफीस एके आॅफीस.

मान मोडून काम.

मग मात्र क्षणभरही तिथं थांबणार नाही.

घरी आला की खेळायला खाली.

एवढा मोठा झाला तरी..

मस्त क्रिकेट खेळायची सगळी पोरं.

प्रथमेशदादा सगळ्यांचा लाडका.

तो स्वतः स्टेटलेवलपर्यंत खेळलेला.

पोरांना मस्त गाईड करायचा.

असाच खेळ संपलेला.

अंधारायला सुरवात झालेली.

प्रथमेश दादाबरोबर, पोरांच्या गप्पा रंगात आलेल्या.

एकदम दादाची अनाऊन्समेंट…

” आपल्या सोसायटीत गणपती बसवायचाय. “

पोरं खुष.

एका पायावर तयार.

पुढचा आठवडाभर क्रिकेट बंद.

प्रथमेशदादा आॅफीसमधून घरी आला की,

बच्चागँग जमायची.

मिटींगावर मिटींगा.

ठरलं..

कामं वाटून घेतली.

पहिल्यांदा प्रथमेशदादानं ” सार्थ गणपती ” च्या नावानं, बँक अकाऊंट ऊघडलं.

एक पावतीपुस्तक आणलं.

दोन जणांची टीम.

वर्गणी मागायला घरी.

पाचशेचा आकडा ठरवला गेला.

सगळ्यांना सहज परवडणेबल.

आयडिया थोडा चेंज.

दोघं जणं प्रत्येक घराची बेल वाजवायचे.

पाचशे रूपयांची पावती द्यायचे.

घरातल्या सगळ्या मोठ्यांना नमस्कार करून बाहेर.

कुणी पैसे द्यायला लागलं तर ‘नाही’ म्हणायचं.

वर्गणी आत्ता नाही..

थेट पुढच्या वर्षी घेणार.

तेही यावर्षीचा गणेशोत्सव आवडला तर…

अरे हे चाललंय काय?

बजेट ठरलेलं.

एक लाख रूपये.

साधारण दिवसाला दहा हजार.

प्रसाद, हारफुलं, पाहुण्यांचे स्वागत, त्यांची ने आण, मानधन, इतर साहित्य, सगळं सगळं त्यात समाविष्ट.

सगळा कॅशलेस व्यवहार.

दीड फुटाची शाडूची मूर्ती.

बुक केली.

परांजपेकाकांची गाडी सध्या नगरला.

त्यांच्या मुलाकडे.

त्यांचं पार्कींग रिकामंच होतं.

तिथं साधासा मंडप.

बाकी कार्यक्रम क्लब हाऊसमधे.

दोनशे घरांचा वाॅटस्सप ग्रुप फाॅर्म केला.

” सार्थ गणपती” नावाचा.

तिथंच दैनंदिन कार्यक्रमाची माहिती दिली जायची.

गो पेपरलेस.

सकाळची आरती सोसायटीतल्या पेन्शनर्स गँगकडे.

आजोबा – आजी गँग आनंदानं तयार झाली.

संध्याकाळच्या आरतीची जबाबदारी बच्चा गँगकडे.

रोज संध्याकाळी सात ते नऊ वेगवेगळे कार्यक्रम.

प्रत्येक दिवशी संध्याकाळी एक पाहुणा.

संध्याकाळची आरती पाहुण्यांच्या हस्ते.

पहिला दिवस ” सुंदर गणेश “

आजचे पाहुणे सजावटकार श्री. लवाटे.

पुष्पसजावट करण्यात एक्सपर्ट.

प्रत्येक घरासाठी फुलं दिली गेलेली.

गुलाब, निशिगंध, जर्बेरा, ग्लॅडीओडस..

प्रत्येक घरातली टीम लवाटेसरांना फाॅलो करत होती.

तासाभरात मस्त कलाकृती तयार.

फुलांची सजावट.

घरच्या गणपतीला.

लवाटे सरांनी केलेली सजावट सार्थ गणपतीला.

‘सुंदर गणेश’ सगळ्यांना आवडलाच.

दुसरा दिवस ” आरोग्यगणेश”

आजचे पाहुणे डाॅ. गंधे.

‘फॅमिली डाॅक्टर’ या विषयावर मस्त गप्पा.

दैनंदिन आहार, व्यायाम, आरोग्यविषयक काळजी, विविध तपासण्या…

डाॅक्टर मस्त बोलले.

नंतर लोकांचे प्रश्न.

शंकानिरसन.

प्रथमेशनं सोसायटीतल्या प्रत्येक व्यक्तीचा ब्लडग्रुप आणि फोन नंबर याची लिस्ट केली.

नोटीसबोर्डवर लावून टाकली.

डाॅक्टर नेत्रदानाविषयी बोलले.

बर्याच लोकांनी उत्स्फूर्तपणे नेत्रदानाचे फाॅर्म भरून दिले.

” आरोग्य गणेशा” तुझी कृपा अशीच राहू दे.

तिसरा दिवस ” अर्थ गणेश”

आजचे पाहुणे अर्थ तज्ञ आणि सी. ए. श्री. सुवर्णपाठकी.

गुंतवणूक, करबचत, म्युच्युअल फंड, रिअल ईस्टेटमधली गुंतवणूक, फायनान्शियल पोर्टफोलिओ,

इन्शुरन्स पाॅलीसीज..

सुवर्णपाठकी सर प्रत्येक विषयावर छान बोलले.

अर्थसाक्षरतेत भर पडली.

“अर्थ गणेश ” आवडलाच.

आता ‘उद्या’ची काळजी नाही.

चौथा दिवस ” पर्यटनगणेश “

आजचे पाहुणे श्री. वैकर.

छोटा ब्रेक, देशातली बघायलाच हवीत अशी पर्यटन स्थळे, विदेशातल्या सहली, पासपोर्टविषयक माहिती, ट्रीपला जाताना बॅग कशी भरावी?

प्रत्येक विषयावर वैकर सर छान बोलले.

त्यांच्या टूरकंपनीतर्फे ‘गुंफा’साठी खास डिस्काऊंटेड स्कीम सुद्धा अनाऊन्स केली.

लोकांची दिवाली टूर ठरलीसुद्धा.

” पर्यटन गणेश ” आवडलाच.

पाचव्या दिवशी ” हरित गणेश “

आजचे पाहुणे ऊद्यानतज्ञ श्री. पानतावणे.

कुंडीतली बाग, गच्चीतली बाग याविषयी मस्त गप्पा.

झाडांची काळजी, खते, कीडनाशके, मातीविरहित बाग.

खूपच नवीन माहिती मिळाली.

सहावा दिवस “संगीतगणेश “

आजचे पाहुणे सोसायटीतलेच.

संगीतशिक्षक श्री. देवडीकर.

मस्त मैफल रंगलेली.

फक्त गणपतीची गाणी.

गजानना श्री गणराया…

सातवा दिवस ” साहित्य गणेश “

आजचे पाहुणे प्रकाशक श्री. वाडेकर.

‘काय वाचाल? ‘याविषयी मस्त मार्गदर्शन.

‘मस्ट रीड’ पुस्तकांची यादी.

किंडल, ईबुक, आॅडिओ बुक याची माहिती.

त्यांच्या प्रकाशनातर्फे सवलतीत पुस्तके.

आठवा दिवस ” आकाश गणेश “

आजचे पाहुणे खगोलशास्त्रज्ञ श्री. निरगुडकर.

सगळी सोसायटी गच्चीवर.

त्यांनी आणलेली भलीमोठी दुर्बीण.

आकाशवाचन.

ग्रहतार्यांशी गळाभेट.

झाले मोकळे आकाश.

मजा आ गया.

नववा दिवस ” मानस गणेश “

आजचे पाहुणे मानसशास्त्रज्ञ डाॅ. शेळगीकर.

” मनाचे आरोग्य “.

“आनंद कुठे विकत मिळेल? “

डाॅक्टरांनी सगळ्यांना आनंदात जगायला शिकवलं.

मग शेवटी सगळ्या आजोबा आजींचा रॅम्पवाॅक.

धमाल मजा.

दहावा दिवस.

विविध गुणदर्शन.

दुपारी बच्चा गँगचा प्रोग्रॅम.

आणि मग देशपांडे गुरूजींनी सांगितलेला,

‘अथर्वशीर्षा’ चा अर्थ.

सोसायटीतल्या सोसायटीत काढलेली गोल मिरवणूक.

आजी गँगने म्हणलेल्या आरत्या.

तात्पुरत्या ऊभारलेल्या विसर्जन कुंडात बाप्पांचं विसर्जन.

दुसर्या दिवशी तीच माती सोसायटीतल्या झाडांना अर्पण.

अहाहा…

गणेशोत्सवाच्या यशस्वी आयोजनावर सगळे खूष.

सोसायटीचं घट्ट कुटुंब झालेलं.

प्रथमेश हीरो झालेला.

बघता बघता वर्ष होत आलंय.

यावर्षीचे गणपती जवळ आले.

प्रथमेशनं डिटेल्ड रिपोर्ट वाॅटस्सप केला.

पै न पै चा हिशोब.

जमा लाख रूपये?

कुठनं आले?

हा प्रथमेशचा दुसर्या महिन्याचा पगार.

कालच एक मेसेज टाकलाय.

‘गेल्या वर्षी ‘ ची वर्गणी जमा करण्याबद्दल.

पावतीपुस्तक छापलंच नाही.

फक्त ‘सार्थ गणेश’चा अकाऊंट नंबर.

एका दिवसात, सगळ्यांनी पैसे अकाऊंटला जमा केले सुद्धा.

प्रथमेश तयारच नव्हता.

सोसायटीवाल्यांनी त्याचे लाख रूपये परत केले.

परांजपेकाका पोरांशी तावातावाने काल भांडले सुद्धा.

कशासाठी?

यावर्षीची वर्गणी घेतली नाही म्हणून.

कशी घेणार?

या वर्षीची वर्गणी भरली गेलीय.

अॅडव्हान्समधे.

आमचा टेन्याही गेल्याच महिन्यात नोकरीला लागलाय.

समजलं ना?

बाप्पांची कृपा.

आमच्या ‘गुंफा’त काय म्हणतात माहित्येय?

वर्गणी कधीच मागायची नसते.

मनापासून द्यायची असते.

परवडणेबल तेवढीच.

तरच बाप्पा प्रसन्न होतो.

गणपती बाप्पा मोरया.

 

©  श्री कौस्तुभ केळकर नगरवाला

≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ सियाचीनचे वाघ! ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

 – – कर्नल विजयंत कुमार आणि शिपाई सरदार सिंग!

सुमारे ७६ किलोमीटर्स लांबी आणि सुमारे २ ते ८ किलोमीटर्सची रुंदी असलेल्या एखाद्या भूभागाची किंमत ती कितीशी असणार? किंमत प्रचंड आहे… ८६९ जीव!

हा काही जमिनीचा सामान्य तुकडा नाही. इथं जर पाय रोवून उभं नाही राहिलं तर काहीच काळात ती जागा शत्रू गिळून टाकेल… आणि मग आणखी आत येईल आपल्या भूभागाचा लचका तोडायला! म्हणून एवढी मोठी किंमत चुकवून आपले लोक इथं लढत असतात.. शत्रूशीही आणि इथल्या हवामानाशीही. समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५७५३ मीटर्स म्हणजे १८८७५ फूट. ज्या ऋतूला आपण साधारणपणे उन्हाळा म्हणतो त्या दिवसांत इथं सपाटीवर तापमान १० अंश असते… त्याचवेळी तिथून सुमारे १८०० फूट उंचीवर हेच तापमान शून्याखाली २० ते कितीही खाली जाते! ही सियाचीनची अल्पशी ओळख.

इथं माणूसच काय पण कोणताही प्राणी जिवंत राहूच नये, असा जणू निसर्गाने चंगच बांधलेला आहे. पण देशाच्या सीमांचं रक्षण करण्याच्या कार्यात निसर्गाला तोंड देण्याशिवाय पर्यायच नाही ठेवलेला आपल्या शत्रूने. १९८४ मध्ये पाकिस्तान आपल्या या हद्दीत घुसण्याच्या मार्गावर असतानाच अगदी काहीच दिवस आधी ऑपरेशन मेघदूतने बाजी मारली! सियाचीनच्या बर्फाच्छादीत प्रदेशावर १९७९ मध्ये भारतीय सैन्याचे पर्वतारोही अधिकारी ब्रिगेडीअर श्री. नरेंद्र कुमार यांनी एखाद्या गरुडाच्या नजरेसारखी तीक्ष्ण नजर फिरवली… त्यांच्या लक्षात आलं की आपल्या भूभागावर पाकिस्तान आक्रमण करू शकतो… त्यांनी या कठीण तापमानात अनेक मोहिमा हाती घेतल्या आणि अत्यंत सविस्तर अभ्यास करून अहवाल दिला! १९८४ मध्ये भारताने सियाचीनवर पावलं रोवली! कुमार साहेब सियाचीनचं वर्णन ‘एक प्रचंड लांबीचा श्वेतसर्प’ असा करतात!

पण इथं केवळ ताबा मिळवून चालणार नव्हतं… तो टिकवणेही महत्त्वाचे होते. १९८४ मध्ये मात खाल्लेल्या पाकला इथं पोहोचायला त्यांच्या बाजूने केवळ काही तासच पुरू शकतात. भारताला मात्र इथवर पोहोचायला काही दिवस लागतात. सियाचीनवर लष्करी अस्तित्त्व टिकवून ठेवण्याचा आपला रोजचा खर्च आहे सुमारे सहा कोटी. पाकिस्तानला यामानाने अगदी कमी पैसे पडतात! त्यामुळे आपण एक क्षणही दुर्लक्ष केले की ते पुढे येण्याचा प्रयत्न करतात… टपून बसलेल्या कोल्हया-कुत्र्यांसारखे. अर्थात पाकिस्तानचे सैनिकही या प्रयत्नांत मोठ्या प्रमाणात दगावलेले आहेत… दोन्ही देशांचे मिळून सुमारे दोन-अडीच हजार लोक सियाचीनमध्ये दगावलेले आहेत!

सियाचीनमध्ये जगणे किती कठीण आहे, यावर शेकडो पानांचा प्रबंध लिहिता येईल. आणि याही स्थितीत तिथे लढणा-या आपल्या भारतीय सैनिकांपैकी एका आपल्याला अज्ञात असलेल्या एका सैन्याधिका-याची आणि एका जवानाची ही कथा… ३० एप्रिल, १९८९ रोजी सियाचीनवर घडलेली.

पाकिस्तानच्या हद्दीत त्यांनी उंचावर म्हणजे Point 6400 वर एक Observation Post (सैन्यचौकी) निर्माण केलेली होती. ६४०० ही तेथील त्या पर्वताची फुटांमधली उंची तिथून ते आपल्या सैन्यावर नजर ठेवून त्यांच्या तोफखान्यास सूचना देत गोळीबार करण्यास साहाय्य करीत. ही चौकी तिथून हटवल्याशिवाय आपला धोका कमी होणार नव्हता. इथं हल्ला करण्यासाठी साधनसामुग्री पोहोचवणे सोपे व्हावे म्हणून हेलिकॉप्टर उतरवण्यासाठी जागा तयार करणे गरजचे होते. या तयारीनिशी आपले २, डोग्रा रेजिमेंटचे वीस सैनिक वर निघाले. त्यांचे युवा अधिकारी कॅप्टन विजयंत कुमार यांना जिथे helipad बनवायचे होते, त्या जागेवर हेलिकॉप्टरच्या साहाय्याने उतरवण्यात आले… आपले सैनिक वर पोहोचेपर्यंत विजयंत साहेब तिथे एकटेच होते… त्या भयावह थंडीत. आणि वरून पाकिस्तानी सैन्याचा गोळीबार होण्याची अगदी खूपच शक्यता असतानाही! आपले सैनिक खालून रस्ता तयार करीत करीत वर चढत येत होते… जागोजागी दोर बांधावे लागतात… शिड्या लावाव्या लागतात! तापमान होते उणे ३५ पेक्षाही कमी. विजयंत साहेबांनी हेलीकॉप्टर साठी योग्य जागा शोधून ठेवली. आपले सैनिक तिथवर पोहोचले. ११ एप्रिल रोजी निघालेले हे दल तिथे चार दिवसांनी पोहोचले. आणि त्यांनी तिथे एक चौकी निर्माण केली… helipad तयार केले. आणि २१ एप्रिल रोजी तिथे हेलीकॉप्टर उतरवण्याचा प्राथमिक सराव करण्यात आला… यशस्वीरीत्या!

काहीच दिवसांत या ठिकाणी आपले सशक्त सैन्यचौकी कार्यान्वित झाली. इथल्या चौकीत एकावेळी केवळ चार सैनिक आणि एक अधिकारी राहू शकत एवढीच जागा होती. पाकिस्तान्यांच्या दृष्टीस ही गोष्ट पडणार नाही, असे शक्यच नव्हते. त्यांनी घाई-घाईत एक योजना आखली आणि आपल्या या चौकीवर हल्ला करण्यासाठी हेलीकॉप्टरला खाली दोरीला लटकावून एक अधिकारी आणि काही सैनिक इथवर पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. परंतू या भागात हेलीकॉप्टर उडवणे ही खूप कौशल्याची बाब असते. त्यांचे हेलीकॉप्टर हवेतच थांबले आणि खाली कोसळू लागले. त्यांनी दोर कापून त्यांच्या सैनिकांना नशीबाच्या भरवशावर सोडून ते निघून गेले! हे सैनिक नेमके पडले ते भारतीय चौकीच्या खालच्या बाजूला! ते खाली गेले असते तर आपल्या सैनिकांच्या टप्प्यात आले असते. त्यांनी एक रस्ता शोधला आणि त्यांनी एक योजन आखली… आपल्या या चार सैनिक असलेल्या चौकीवर खालून वर चढून येत अचानक हल्ला करायची!

या चार सैनिकांसाठी बर्फात खड्डे घेऊन खंदक तयार करण्यात आले होते. या खंदकावर रायफली ठेवून सैनिक उभे असत. या रायफली थंड पडू नयेत म्हणून पायांजवळ केरोसीनचा स्टोव्ह पेटता ठेवावा लागतो.. अन्यथा हत्यारे गोठून जातात… आणि फायरींग करू शकत नाहीत.!

चार सैनिक आणि एक अधिकारी अशी पाच जणांची तुकडी. दोघा सैनिकांनी दोन तास पहारा द्यायचा… तोवर इतर तिघे जण आराम करतील… असे आळीपाळीने करायचे अशी व्यवस्था होती.

सायंकाळची वेळ. कॅप्टन विजयंत कुमार साहेबांचा buddy अर्थात साहाय्यक सैनिक लान्स नायक प्रेम सिंग साहेबांशी गप्पा मारतो आहे… म्हणाला, ”साहेब, मला मुलगा झाल्याची बातमी कालच समजली! ” यावर विजयंत साहेबांनी त्याचे अभिनंदन केले… आणि इथून खाली गेल्यावर पार्टी करण्याचे निश्चित केले! तेवढ्यात शिपाई सरदार सिंग आणि लान्स नायक कमलेश्वर आपली पाळी संपवून चौकीत परत आले… सरदार सिंग यांनी आपल्या पायांतील बूट काहीवेळा उतरवले आणि तंबूतील स्टोवच्या उष्णतेवर ते पाय शेकू लागले! आता उरलेल्या दोघांना पहा-यावर जायचे होते! त्यानुसार प्रेमसिंगही पहा-यावर गेले… आणि त्यांनी शत्रूला पाहिले… दुश्मन… दुश्मन! अशी आरोळी दिली… सरदार सिंग हत्यार घेऊन अनवाणी पायानेच बाहेर धावले… आणि बर्फातून धावत जात त्यांनी चौकीवर चालून येणा-या शत्रूवर अचूक हल्ला चढवला… इकडे पहा-यावर नुकत्याच परतलेल्या प्रेमसिंग यांची गन अजून थंड असल्याने फायर होतच नव्हती… ते जबर जखमी झाले. सरदार सिंग यांनी प्रेम सिंग यांना तिथून उचलून मागे आणले… तंबूत ठेवले… आणि त्यांच्याकडची काडतुसे घेऊन पुन्हा बाहेर धाव घेतली… तीन दुश्मन उडवले… आणि त्याच प्रयत्नात खांद्यावर गोळी लागून जखमीही झाले.

इकडे एका क्षणात कॅप्टन विजयंत कुमार साहेबांनी कृती केली… चौकीत घुसले आणि तिथे असलेले rocket launcher हाती पेलले… आणि या चौघा-पाच जणांच्या दिशेने फायर केले… यावेळी शत्रूही गोळीबार करीत होता… पण कॅप्टन साहेबांनी त्याची पर्वा केली नाही!

Rocket launcher च्या एका गोळ्याने काम फत्ते केले… ते पाचही जण मागे फेकले गेले… आणि कुठे खाली दरीत गेले समजले नाही! याच दरम्यान आपले तिन्ही सैनिक खंदकात पोहोचले… त्यांनी तिथे गरम करण्यासाठी ठेवलेल्या हत्यारांचा वापर करण्यास सुरुवात केली… जोरदार गोळीबार सुरु केला… तिथले पहाड या आवाजांनी एकदम सावध झाले! एरव्ही तिथे इतर आवाज विरळाच असतात. हा आवाज अर्थातच इथून ५०० मीटर्स खाली असलेल्या सैन्य तुकडीने ऐकला होताच. त्यांना वाटले आपली ही चौकी गेली… कारण विजयंत साहेब खाली रेडीओ मेसेज देण्याच्या स्थितीत नव्हते… ते जिथून पाकिस्तानी सैनिक वर चढून आले होते त्यांच्या दिशेने सुमारे पाचशे मीटर्स पर्यंत चालत गेले होते. जाताना कमरेला दोर बांधून घेतला… कारण वाटेत कुठेही बर्फाचा चिंचोळा खड्डा असू शकतो… अंधार होता… त्यांनी खाली वाकून पाहिले तर तिथे दोर लावलेला होता… आणि तो दर हेलाकावे खात होता… अर्थात खालून आणखी काही सैनिक वर येण्याच्या प्रयत्नात होते! कॅप्टन साहेबांनी दोर कापून टाकला…!

इकडे चौकी आणखी एका बाजूने पाच पाकिस्तानी बर्फात सरपटत सरपटत हल्ला करण्यास पुढे सरसावले… आपली पहा-याची पाळी संपवून तंबूत माघारी आलेल्या शिपाई सरदार सिंग यांनी आपली चांगली तापलेली गन अचूक डागत त्यांना ठोकले!

इकडे खालून वर पाहणा-या आपल्या सैनिकांना वाटले की आपल्या चौकीवर हल्ला करून ती पाकने जिंकून घेतली आहे.. आणि आता ते आणखी मागे म्हणजे आपल्यापर्यंत येतील! त्यांनी जिथे कॅप्टन साहेबांनी rocket launcher डागले होते, त्या जागेचा संदर्भ घेत खालून तोफा डागण्याची तयारी केली होती… तेवढ्यात कॅप्टन साहेब तंबूत परतले… त्यांनी खाली रेडीओ मेसेज केला… हलो… विक्टर हिअर! आमचा 

खाली हा मेसेज ऐकणा-या अधिका-यांचा क्षणभर त्यांच्या आवाजावर विश्वासच बसला नाही… कारण त्यांनी त्या चौकीवर तीन बाजूंनी झालेला गोळीबार पाहिला होता!

सुदैवाने आपला गोळीबार सुरु होण्याआधीच कॅप्टन साहेबांनी संदेश पोहोचवला आणि मोठा अनर्थ टळला… कारण बोफोर्स तोफेचा गोळा जिथं पडतो त्या जवळचा कित्येक मीटर्सचा परिसर भाजून निघतो! यावेळी पाक तोफखानाही जागा झाला… आणि त्यांनी गोळे डागायला सुरुवात केली… आपल्या बोफोर्स या रात्री हजार वेळा कडाडल्या!

कॅप्टन विजयंत यांच्या तुकडीच्या जागी मग खालून नऊ सैनिक आणि एक अधिकारी अशी सुसज्ज तुकडी निघाली… परंतू तोफांच्या मां-यामुळे त्या परिसरातील बर्फाचे कडे पिचकले गेले होते… असाच एक मोठा हिमनग निसटला आणि त्यात आपले हे नऊ सैनिक आणि सुभेदार भागसिंग हुतात्मा झाले… त्यांचे देह ताब्यात येण्यास महिना-दीड महिना लागला… ही किंमत असते सियाचीनमधल्या लढाईची!

वर मदतीस येणारी दुसरी तुकडी येण्यास अजून अवकाश होता. विजयंत साहेब आणि त्यांचे चार सैनिक आता अधिकच सावध राहू लागले… झोप विसरली गेली. दोन तीन दिवस सतत खूप बर्फ पडले… पाच फूट उंचीचा बर्फ साठला… डोळ्यांच्या पापण्यांवर जर डोळ्यांतून येणा-या पाण्याचा थेंब थांबला… की त्याचे बर्फात रुपांतर होते… पापण्यांवरील ते गोठलेले बर्फ बोटांनी चुरा करून काढून टाकले तरच समोरचे दिसणार!

या दरम्यान या चौकीतील सर्वांनाच हिमबाधा झाली… तिघांची हातांची बोटे कापून काढावी लागली.. एक सैनिक हुतात्मा झाला… विजयंत साहेबांच्या पायांना जखमा झाल्या… त्या ब-या होण्यास खूप कालावधी जावा लागला!

सहा एप्रिल रोजी हवामान थोडे सुधारल्यावर कॅप्टन विजयंत आणि इतरांना खालच्या मुख्य तळावर आणण्यात आले. तेथे त्यांचे खूप जोशात स्वागत करण्यात आले! शिपाई सरदार सिंग आणि कॅप्टन विजयंत कुमार या दोघांनाही वीर चक्र सन्मान जाहीर करण्यात आला.

पाकिस्तानी चौकीला शह देण्यासाठी हाती घेतल्या गेलेल्या या सैन्य कारवाईला ऑपरेशन आयबक्स असे नाव दिले गेले होते. आयबक्स हा बर्फाळ प्रदेशात राहणारा मेंढासदृश प्राणी असून डोंगराच्या अगदी नव्वद अंशाच्या उभ्या भिंतीवर नीडरपणे चढून जाण्यासाठी हा प्राणी वाकबगार आहे.

पुढे या भागातून दोन्ही देशांनी मागे जावे असा करार झाला होता. पाकिस्तान करार पाळण्याच्या बाबतीत कुप्रसिद्ध असल्याने आपले सैन्य इथे चोवीस तास सज्ज असते!

कॅप्टन विजयंत कुमार यांना वीर चक्राने सन्मानित करण्यात आले. पण या मोहिमेदरम्यान गमावलेल्या दहा सैनिक आणि एका अधिका-याच्या आठवणी त्यांना आजही सतत भेडसावत असतात!

☆

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

प्रभा हर्षे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “डकवले आणि पाठवले…” – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात  ☆ प्रस्तुती – प्रभा हर्षे ☆

दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन

☆

 – – पहिल्या महायुद्धात बर्लिन शहरावर बॉम्ब टाकणाऱ्या कोकणी ब्राह्मणाची कहाणी

पहिला भारतीय वैमानिक म्हणजे दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन.. यांचा जन्म १० जुलै १८८३ रोजी रत्नागिरी येथे झाला. ‘दत्तू‘ या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या दत्तात्रयांचे शिक्षण पाचवी इयत्तेपर्यंतच झाले. परंतु त्यांच्या खोडकर व हट्टी स्वभावामुळे त्यांचे वडील लखूतात्या यांनी त्यांना घराबाहेर काढले.

दत्तूचे नामकरण

दत्तू चालत कोल्हापूरला गेले आणि तिथून विनातिकीट मुंबईला पोहोचले. तिथे त्यांनी ‘मस्जिद बंदर’ येथे सहा महिने रेल्वे हमाल म्हणून काम केले. त्यानंतर ते माटुंगा रेल्वे वर्कशॉपमध्ये ‘वायरमन’ म्हणून रुजू झाले आणि पुढे ‘इंजिन ड्रायव्हर’ बनले. नोकरी मिळवण्यासाठी त्यांनी आपले आडनाव बदलून ‘अँग्लो-इंडियन’ पद्धतीचे केले – ‘डी. लॅकमन पॅट’ (D. Lacman Pat) असे नामकरण केले. एके दिवशी अचानक, मुंबई बंदरात उभ्या असलेल्या ‘स्ट्रान्स फेल्स’ (Strance Fells) या जर्मन जहाजावर ते चढले आणि तपासणीच्या वेळी कोळशाच्या गोणीत लपून बसले. जहाज समुद्रात दूर गेल्यावर, त्यांनी जर्मन कॅप्टन हेन्रिक ज्योडेल यांची मनधरणी केली आणि वायरमन व इंजिन-देखभाल (maintenance) करण्याचे काम मिळवले. हेन्रिक त्यांना पासपोर्टशिवाय जर्मनीला घेऊन गेले आणि हॅम्बर्ग येथे त्यांना ‘मरीन इंजिनिअरिंग’चे प्रशिक्षण दिले. त्यानंतर दत्तू स्कॉटलंडला गेले आणि ‘ओशन किंग’ (Ocean King) या जहाजावर मरीन इंजिनिअर म्हणून रुजू झाले.

मरीन इंजिनिअर ते पायलट

१९११ मध्ये हे जहाज लिव्हरपूल आणि न्यूयॉर्क दरम्यान अनेकदा ये-जा करत असे. त्यांच्या इंजिनिअरिंगच्या कामावर खूश होऊन, १९१२ मध्ये त्यांना ‘तुकाराम’ या जहाजावर इंजिन बसवण्यासाठी मुंबईला पाठवण्यात आले. १९१४ मध्ये जेव्हा पहिले महायुद्ध सुरू झाले, तेव्हा दत्तू ब्रिटनच्या ‘वॉर ऑफिस’मध्ये (युद्ध कार्यालयात) गेले आणि त्यांनी ‘अँब्युलन्स कोअर’मध्ये (रुग्णवाहिका पथकात) काम मिळवले. त्यांची निष्ठा आणि प्रामाणिकपणा पाहून त्यांना ‘ससेक्स’ ब्रिगेडमध्ये ‘सैनिक’ म्हणून बढती देण्यात आली. तिथे त्यांना अत्याधुनिक शस्त्रे, बंदुका आणि तोफा चालवण्याचे प्रशिक्षण मिळाले. त्यानंतर त्यांना प्रत्यक्ष रणांगणावर लढण्यासाठी फ्रान्सला पाठवण्यात आले. पुढे त्यांची ‘रॉयल एअर फोर्स’मध्ये (हवाई दलात) निवड झाली. तिथे त्यांनी मालवाहू (कार्गो) आणि बॉम्बर विमाने चालवण्याचे कौशल्य आत्मसात केले आणि ते एक कुशल वैमानिक बनले. दाट धुक्याचा फायदा घेत दत्तू यांनी थेट बर्लिनवर बॉम्बफेक केली. शत्रूच्या ‘अँटी-एअरक्राफ्ट’ (विमानविरोधी) तोफांचा मारा चुकवत त्यांनी मोठी खळबळ उडवून दिली आणि थेट ‘कैझर पॅलेस’वर बॉम्ब टाकले. बर्लिनवर बॉम्बफेक करणारे जगातील पहिले ‘बॉम्बर पायलट’ म्हणून त्यांचा गौरव करण्यात आला. किंग जॉर्ज पाचवे यांनी स्वतः दत्तू यांच्या कोटावर लष्करी सन्मान आणि शौर्यपदक लावून त्यांचा गौरव केला. त्यांना ‘स्वर्ड ऑफ मिलिटरी ऑनर’ (लष्करी सन्मानाची तलवार) देऊन सन्मानित करण्यात आले.

पायलट दत्तूच्या आयुष्यातील भाग्यवान क्षण

या समारंभानंतर, दत्तू यांनी इंग्लंडच्या राजाला सांगितले की त्यांचे खरे नाव दत्तात्रय लक्ष्मण पटवर्धन आहे आणि ‘डी. लॅकमन पट’ (D. Lacman Pat) हे अँग्लो-इंडियन नाव धारण करूनच ते सैन्यात दाखल झाले होते. हे ऐकून राजाने अतिशय आनंदाने आणि कौतुकाने उद्गार काढले – “आमच्या हवाई दलात एक मर्द मराठा तरुण! ” आणि त्यांनी दत्तू यांच्यावर चुकीचे नाव धारण केल्याबद्दल (impersonation) कोणतीही कारवाई न करण्याचे आदेश दिले. ही घटना २४ एप्रिल १९१९ रोजी घडली. त्यांची ‘लेफ्टनंट’ या पदावर पदोन्नती झाली आणि त्यांना दरमहा बाराशे रुपये इतका भरघोस पगार मिळू लागला! दत्तू उत्स्फूर्तपणे उद्गारले – “हा माझ्या आयुष्यातील सर्वात भाग्यवान क्षण आहे! ” 

१९२१ मध्ये भारतात परत 

१९२१ मध्ये मुंबईच्या ब्रिटिश गव्हर्नरनी दत्तू यांना ‘शाही पाहुणे’ (Royal Guest) म्हणून आमंत्रित केले. दत्तू रत्नागिरीला परतले आणि त्यांनी अमरावतीच्या चंद्राताई शेवडे यांच्याशी विवाह केला. १९३० मध्ये ते निवृत्त झाले. त्यांच्या साहसी कामगिरीची माहिती २५ मार्च १९१९ रोजी ‘लंडन गॅझेट’मध्ये प्रकाशित झाली. लंडनची वर्तमानपत्रे आणि ‘ग्राफिक’ (Graphic) या नियतकालिकाने १३ मे १९१९ रोजी त्यांचे सविस्तर चरित्र प्रसिद्ध केले. प्रसिद्ध मराठी दैनिक ‘केसरी’नेही १३ मे १९१९ रोजी दत्तू यांच्या पराक्रमाचा सविस्तर वृत्तांत दिला. रत्नाकर शिवराम वाशीकर आणि अनंत लक्ष्मण मराठे यांनी लिहिलेले ‘इंडियाज फर्स्ट पायलट’ (India’s First Pilot) हे पुस्तक १८ ऑक्टोबर २००३ रोजी प्रकाशित झाले. दुसरे महायुद्ध (१९३९) – १९३९ मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झाले आणि लंडनहून आलेल्या आदेशानुसार, दत्तू यांच्यावर दिल्ली येथे ‘ऑल इंडिया मिलिटरी, नेव्हल अँड एअर फोर्स अकादमी’ (सर्व-भारतीय लष्करी, नौदल आणि हवाई दल अकादमी) स्थापन करण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली. दत्तू यांनी या अकादमीमध्ये अनेक भारतीयांना प्रशिक्षण दिले.

कर्करोगामुळे निधन

१८ ऑक्टोबर १९४३ रोजी कर्करोगामुळे दत्तू यांचे निधन झाले. त्यांची पत्नी आणि मुलगा नागपूर येथे स्थायिक झाले. त्यांचे नातू – प्रभाकर पटवर्धन हे मुंबईतील कांदिवली येथे आपला स्वतःचा अभियांत्रिकी व्यवसाय चालवत आहेत. जे. आर. डी. टाटा यांचा उल्लेख नेहमीच ‘भारताचे पहिले वैमानिक’ असा केला जातो. त्यांनी १९२७ मध्ये विमान चालवले होते; परंतु त्याआधीच, १९१४ मध्ये दत्तात्रय पटवर्धन यांनी ‘बॉम्बर पायलट’ (बॉम्बफेकी विमानाचे वैमानिक) म्हणून इतिहास घडवला होता. त्यामुळे, त्यांनाच ‘भारताचे पहिले वैमानिक’ म्हणून सन्मानित केले जाणे आवश्यक आहे.  

समस्त मराठी जनांना ही अभिमानास्पद गोष्ट आहे.

☆

लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती : प्रभा हर्षे 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

राधिका भांडारकर

 मनमंजुषेतून 

☆ खिडकी… ☆ राधिका भांडारकर ☆

घरातल्या प्रत्येक वस्तूला आपली एक जागा असते. खुर्चीला, टेबलाला, कपाटाला तशीच खिडकीलाही. खिडकीला जागा असतेच पण तरीही ती स्वतःच एक जागा असते. घराच्या आतली आणि बाहेरचीही!

आज इतकी वर्षं उलटून गेली, घर बदललं, माणसं बदलली, परिसर बदलला पण मनाच्या एका कोपऱ्यात ती खिडकी अजूनही तशीच आहे. तिच्या लाकडी चौकटीवर सकाळच्या उन्हाची सोनेरी किनार, बाहेर सोनचाफ्याचं झाड आणि खिडकीच्या शेजारच्या भिंतीवरचा महादेवाचा मोठा फोटो.

सोनचाफ्याचं ते झाड जणू आमच्या घराचंच एक सदस्य होतं. पहाटे खिडकी उघडली की त्याचा मंद, गोड सुगंध घरभर पसरायचा. वाऱ्याची एखादी हलकी झुळूक आली की झाडाची पानं सळसळायची आणि एखादं सोनचाफ्याचं फूल अलगद खिडकीच्या कठड्यावर येऊन पडायचं.

त्या फुलांना उचलताना मला एक विलक्षण आनंद व्हायचा.

पिवळसर, नाजूक पाकळ्यांचं ते फूल हातात घेतलं की वाटायचं, निसर्गानेच आपल्यासाठी काहीतरी सुंदर पाठवलं आहे.

आणि त्या खिडकीच्या शेजारच्या भिंतीवरचा महादेवाचा मोठा फोटो;आजीची महादेवावर अपार श्रद्धा होती. ती महादेवापुढे बसायची तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच समाधान दिसायचं.

मी तिच्या जवळ बसून तिचं सगळं पाहत राहायचे. त्या वेळी देव, श्रद्धा, अध्यात्म यांचा अर्थ मला कुठे कळत होता?

पण एक मात्र मनात घट्ट बसलं होतं, खिडकीतला हा नीळकंठ आपलं रक्षण करतो.

खिडकीतला सोनचाफा आणि भिंतीवरचा महादेव!

मला वाटायचं, आमच्या घराला यापेक्षा सुंदर रखवालदार असूच शकत नव्हता. निसर्ग आणि श्रद्धा जणू एका चौकटीत येऊन बसले होते.

कदाचित म्हणूनच ती खिडकी माझ्यासाठी केवळ खिडकी नव्हती.

ती आमच्या घराच्या आत्म्याची चौकट होती.

आमच्या जुन्या घराची ही खिडकी मोठी होती. लाकडी चौकट आणि त्याला दोन पाट्या. सकाळी आई त्या उघडायची आणि घरात सूर्यप्रकाशाचा एक सोनेरी तुकडा अलगद शिरायचा. त्या प्रकाशात हवेत तरंगणारी धुळीची कणंही मला तेव्हा चमचमणाऱ्या ताऱ्यांसारखी वाटायची.

लहानपणी मला हीच खिडकी म्हणजे घरातलं सगळ्यात आवडतं ठिकाण वाटायचं. तिच्या गजांना धरून उभं राहिलं की बाहेरचं जग अगदी जवळ यायचं. रस्त्यावरून जाणारी माणसं, शाळेत जाणारी मुलं, भाजीवाला, सायकलची घंटी, पावसात धावणारी माणसं. सगळं काही त्या खिडकीच्या चौकटीतून एखाद्या चित्रपटासारखं दिसायचं.

पावसाळा म्हणजे तर खिडकीचा ऋतूच!

पहिल्या पावसाच्या सरी आल्या की खिडकीत बसून पाऊस पाहण्यात एक वेगळाच आनंद असायचा. काचेवरून ओघळणारे पाण्याचे थेंब आपापल्या वाटेने खाली सरकत. त्यांची शर्यत लागायची. कोणता थेंब आधी खाली पोहोचतो, हे पाहताना कितीतरी वेळ सहज निघून जायचा.

आणि कधी कधी त्या खिडकीबाहेर आकाशात इंद्रधनुष्य उमटायचं.

क्षणभर वाटायचं, खिडकी उघडली तर हात पुढे करून ते रंग आपण पकडू शकू!

खिडकीने मला ऋतू शिकवले. उन्हाळ्यात तिच्यातून येणारा तापलेला वारा, पावसाळ्यातला मातीचा सुगंध, हिवाळ्यातली कोवळी ऊब आणि वसंतात फुलांचा मंद गंध. निसर्गाची ही सारी पत्रं खिडकीनेच तर घरापर्यंत आणली.

खिडकीवरचा आणखी एक कायमचा सोबती म्हणजे कावळा. रोज सकाळी तो कुठूनतरी उडत यायचा आणि खिडकीच्या कठड्यावर बसून कावकाव सुरू करायचा. त्याची ती कावकाव मला तेव्हा अगदी आपलीशी वाटायची. आजी म्हणायची, “कुणीतरी पाहुणं येणार असेल! ” मग मी उत्सुकतेने दाराकडे पाहत बसायचे. खरंच कुणी आलं तर कावळ्याचं भाकीत खरं ठरल्याचा मला फार आनंद व्हायचा. कधी कोणी आलं नाही तरी त्याची कावकाव मला खटकायची नाही. तो रोज यायचा, दोन-चार हाका मारायचा आणि उडून जायचा. खिडकीशी माझं जे नातं होतं, त्यात त्याचीही एक छोटीशी जागा होती.

आता मनात विचार येतो की, खिडकी फक्त बाहेरचं जग दाखवत नाही. ती माणसाच्या आतलं जगही उघडते.

कधी मन उदास असतं. कुणाशी बोलावंसं वाटत नाही. अशा वेळी आपण नकळत खिडकीजवळ जाऊन उभे राहतो. बाहेर पाहत राहतो. समोरचं आकाश तसंच असतं, झाडं तशीच असतात, रस्ता त्याच गतीने चाललेला असतो; पण आपल्या मनात मात्र काहीतरी हलत असतं.

खिडकीशी उभं राहिलं की जाणवतं;

आपल्या दुःखापेक्षा हे जग कितीतरी मोठं आहे.

एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत फक्त एक खिडकी उघडी असेल, तरी प्रकाश आत येण्याची शक्यता कायम असते. म्हणूनच कदाचित ‘खिडकी’ हा शब्द मनालाही आश्वस्त करतो. बंद दरवाज्यापेक्षा खिडकी नेहमीच थोडी अधिक आशावादी वाटते.

दरवाजा आपल्याला बाहेर जाण्याची संधी देतो; पण खिडकी बाहेरचं जग आत आणते.

आजच्या उंच इमारतींमध्ये खिडक्या बदलल्या आहेत. काचेच्या मोठ्या भिंती झाल्या, पडदे आले, काचांवर सूर्यप्रकाश थोपवणाऱ्या फिल्म्स आल्या. खिडकीतून दिसणारं दृश्यही बदललं. पूर्वी झाडं, अंगणं, शेजारची घरं दिसायची; आता कधी समोर दुसरी उंच इमारत दिसते.

तरीही खिडकीचं महत्त्व कमी झालेलं नाही.

आजही एखाद्या आजीला खिडकीत बसून रस्त्याकडे पाहताना आपण पाहतो. एखादं मूल खिडकीतून आकाशात चंद्र शोधतं. एखादी आई मुलाच्या परतीची वाट पाहत उभी असते. एखादा वृद्ध माणूस खिडकीतून सकाळचं वर्तमानपत्र घेणाऱ्या जगाकडे पाहत असतो.

खिडकी म्हणजे प्रतीक्षाही.

कुणाच्या येण्याची, कुणाच्या जाण्याची, एखाद्या पत्राची, फोनची. कधी कधी तर फक्त एका ओळखीच्या आवाजाची.

आणि काही खिडक्या आठवणींच्या असतात.

त्या आता आपल्या घरात नसतात, पण मनात कायम उघड्या असतात. बालपणाची खिडकी, माहेराची खिडकी, शाळेच्या वर्गाची खिडकी, पहिल्या पावसाची खिडकी. काळ कितीही पुढे गेला तरी त्या खिडक्यांतून दिसणारी दृश्यं मनात तशीच राहतात.

कधी कधी वाटतं, त्या खिडकीने मला आयुष्याचा एक सुंदर अर्थ नकळत शिकवला.

बाहेर कितीही बदल घडले तरी घराला उब देणाऱ्या काही गोष्टी कायम आत राहतात.

एक सुगंध,

एक श्रद्धा,

एक आठवण,

आणि एखादी खिडकी.

जी वर्षानुवर्षं बंद असली तरी मनात मात्र सदैव उघडी असते.

“घर बदललं, खिडकी हरवली; पण माझ्या मनातली ती खिडकी अजूनही उघडी आहे. ”

ती खिडकी कधी स्वप्नांकडे उघडते, कधी आठवणींकडे, कधी आशेकडे.

बाहेरचं आकाश कधीच संपत नाही…

आणि खिडकीतून येणारा प्रकाशही!

© राधिका भांडारकर

पुणे

मो.९४२१५२३६६९

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/सुहास रघुनाथ पंडित /मंजुषा मुळे/गौरी गाडेकर≈

प्रभा हर्षे

 इंद्रधनुष्य 

☆ “केवळ भारतच हे करू शकतो!…” – लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात  ☆ प्रस्तुती – प्रभा हर्षे ☆

☆

‘ कल्पक्कमने ‘ संपूर्ण जगाला थक्क केले, आणि भारताकडे पाहण्यास भाग पाडले!

प्रत्येक भारतीयाने अभिमानाने आपली मान उंच करावी, अशी ही ऐतिहासिक कामगिरी आहे!

आपण सहसा सोशल मीडियावर चित्रपटांचे प्रदर्शन किंवा क्रिकेटपटूंच्या यशाचा मोठा उत्सव साजरा करतो.

पण आपल्या भविष्याला एक नवी दिशा देणारा एक प्रचंड, खऱ्या आयुष्यातील चमत्कार चेन्नईपासून अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कल्पक्कम येथे अत्यंत शांततेत घडला आहे.

होय!

२६ जून २०२६ रोजी भारताने जागतिक वैज्ञानिक इतिहासात एक सुवर्ण अध्याय लिहिला आहे.

अमेरिका आणि फ्रान्ससारख्या महासत्तांनी अब्जावधी डॉलर्स खर्च केले आणि शेवटी ” हे आमच्याकडून होणार नाही. ” असे म्हणून हात टेकले.

पण आपल्या भारतीय शास्त्रज्ञांनी हे आव्हान पेलले आणि स्वतःच्या बळावर ते साध्य करून दाखवले.

ही कामगिरी केवळ यंत्रांचा विजय नाही ; हा भारताचा स्वाभिमान आणि आपल्या शास्त्रज्ञांच्या अनेक दशकांच्या तपस्येचे फळ आहे.

प्रत्येक भारतीयाला या कामगिरीबद्दल माहिती का असायलाच हवी!

कारण ही आपल्या पुढील पिढ्यांच्या सुरक्षित भविष्याची हमी आहे.

चला, कल्पक्कममध्ये नक्की काय साध्य झाले आहे ते सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

कधीही न संपणारे ‘अक्षय पात्र’ : PFBR (प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिएक्टॉर)

६ एप्रिल २०२६ रोजी, कल्पक्कम येथील PFBR अणुभट्टने (Nuclear Reactor) आपले पहिले ‘ क्रिटिकॅलिटी ‘ (Criticality) – म्हणजेच शाश्वत अणु साखळी प्रक्रिया (sustained nuclear chain reaction) यशस्वीरित्या साध्य केली. ही जागतिक पातळीवरील एक फार मोठी कामगिरी आहे.

हे इतके खास का आहे?

एका सामान्य अणुभट्टीची तुलना लाकडाच्या चुलीशी करा. जर तुम्ही त्यात १ किलो लाकूड टाकले, तर ते जळते, उष्णता देते आणि त्याची राख होते.

पण आमच्या शास्त्रज्ञांनी कल्पक्कममध्ये बांधलेली ‘ फास्ट ब्रीडर रिएक्टॉर ‘ ही एका ‘ अक्षय पात्र चुलीसारखी ‘ आहे!

जर तुम्ही यात १ किलो इंधन टाकले, तर ते तुम्हाला हवी असलेली वीज तर देईलच, पण त्यासोबत १. २ किलो नवीन इंधन देखील तयार करेल!

म्हणजेच, हे इंधन वापरण्यापेक्षा जास्त इंधन तयार करते. हे ऐकायला एखाद्या जादूसारखे वाटते ना? पण हे पूर्णपणे सत्य आहे!

आपल्या मातीची संपत्ती, आपल्या हाती – थोरियमचे स्वप्न :

भारताकडे अणू इंधन म्हणून वापरण्यासाठी युरेनियमचा साठा खूप कमी आहे. त्यामुळे आपल्याला परकीय देशांवर अवलंबून राहावे लागते.

पण ‘ थोरियम ‘ हे खनिज केरळ आणि तामिळनाडूच्या समुद्रकिनाऱ्यावरील वाळूत मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. खरे तर भारताकडे जगातील सर्वात मोठा थोरियमचा साठा आहे!

डॉ. होमी भाभा आणि डॉ. अब्दुल कलाम यांचे हेच स्वप्न होते :

“आपल्याला वीज निर्मितीसाठी आपल्याच मातीतील थोरियमचा वापर करावा लागेल. “

कल्पक्कमच्या या यशाने त्या महान स्वप्नाचे दरवाजे उघडले आहेत.

आता इथून पुढे आपल्याला विजेसाठी कोणत्याही परदेशी देशासमोर हात पसरण्याची गरज नाही.

पुढील ३०० वर्षांपेक्षा जास्त काळ भारताला लागणारी संपूर्ण वीज आपण स्वतः निर्माण करू शकतो!

जगाला थक्क करणारी ” ग्रीन हायड्रोजन “ची कामगिरी…

आता येऊया त्या मोठ्या चमत्काराकडे जो २६ जून रोजी घडला.

कल्पक्कम येथे जगातील पहिल्या ‘ अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या हायड्रोजन उत्पादन प्रकल्पाचे ‘ (Nuclear-powered Hydrogen Production Plant) उद्घाटन करण्यात आले आहे.

हायड्रोजन का महत्त्वाचा आहे?

हायड्रोजन हे भविष्यातील इंधन आहे. पेट्रोल, डिझेल आणि कोळसा जाळल्याने काळा धूर निघतो आणि पर्यावरणाची हानी होते.

पण जेव्हा हायड्रोजनचा इंधन म्हणून वापर केला जातो, तेव्हा शेवटी बाहेर पडणारी एकमेव गोष्ट म्हणजे ‘ शुद्ध पाणी ‘!

पण यात एक मोठी अडचण होती.

हे स्वच्छ हायड्रोजन तयार करण्यासाठी आपल्याला पाणी (H2O) वेगळे करावे लागते. त्यासाठी प्रचंड विजेची गरज असते.

आणि ती वीज तयार करण्यासाठी आपल्याला पुन्हा कोळसाच जाळावा लागत होता! म्हणजे हे ” घर स्वच्छ करण्यासाठी कचरा घरात आणण्यासारखे ” होते.

आमच्या शास्त्रज्ञांचा विलक्षण तोडगा:

IGCAR, कल्पक्कम येथील शास्त्रज्ञांनी यावर एक भन्नाट मार्ग शोधून काढला.

अणुभट्टीत वीज तयार करताना बाहेर पडणारी प्रचंड उष्णता वाया घालवण्याऐवजी, त्यांनी ‘ कॉपर-क्लोरीन सायकल ‘ (Copper-Chlorine Cycle) वापरून पाणी थेट गरम करण्यासाठी आणि हायड्रोजन वेगळा करण्यासाठी तिचा वापर केला.

याचा अर्थ असा की, कोणतेही प्रदूषण न करता आणि वातावरणात कार्बनचा एकही थेंब न सोडता, भारताने अणुऊर्जेचा वापर करून जगातील सर्वात स्वच्छ हायड्रोजन तयार केला आहे आणि जगाला नवा मार्ग दाखवला आहे.

आज आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील शास्त्रज्ञही हे पाहून थक्क झाले आहेत, आणि भारताचे कौतुक करत आहेत.

आगीशी खेळणारे ‘ मूक नायक ‘ (Silent Heroes)

हे यश एका रात्रीत मिळालेले नाही.

सामान्य अणुभट्ट्या उष्णता कमी करण्यासाठी पाण्याचा वापर करतात.

पण या फास्ट ब्रीडर रिएक्टॉरमध्ये कूलंट (थंड ठेवणारा पदार्थ) म्हणून ‘ लिक्विड सोडियम ‘ (द्रवरूप सोडियम) या धातूचा वापर करावा लागतो.

तुम्हाला माहीत आहे का सोडियम किती धोकादायक आहे?

तो हवेच्या संपर्कात आला की पेट घेतो आणि पाण्याचा स्पर्श झाला की त्याचा स्फोट होतो!

अशा धोकादायक द्रवरूप धातूला हाताळणे हे जादूच्या प्रयोगापेक्षाही कठीण आहे.

अनेक परदेशी देश या धोक्याला घाबरले आणि त्यांनी आपले संशोधन बंद केले.

पण आमचे भारतीय शास्त्रज्ञ?

त्यांनी अनेक वर्षे रात्रंदिवस मेहनत घेतली, विचार केला आणि या लिक्विड सोडियमला एखाद्या लहान मुलासारखे सुरक्षितपणे हाताळण्याचे स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित केले आणि ते यशस्वी करून दाखवले.

ज्या अज्ञात शास्त्रज्ञांनी आपले संपूर्ण आयुष्य यासाठी समर्पित केले, त्यांच्या चरणी आपण सर्वांनी नतमस्तक झाले पाहिजे.

याचा आम्हा सामान्य लोकांना काय फायदा होईल?

अतिशय स्वस्त वीज : आता कोळशाच्या टंचाईची चर्चा कधीच होणार नाही. संपूर्ण भारताला अखंड आणि परवडणारी वीज मिळेल.

आर्थिक विकास : आखाती देशांमध्ये युद्ध झाले तरी पेट्रोलचे भाव वाढतील अशी भीती आता आपल्याला राहणार नाही. आपले स्टील आणि खत यांसारखे मोठे उद्योग आपल्याच हायड्रोजन इंधनावर चालतील.

 स्वच्छ हवा : कार्बनचे उत्सर्जन कमालीचे कमी होईल आणि आपल्या पुढच्या पिढीतील मुलांना प्रदूषणापासून मुक्त, स्वच्छ हवा श्वास घेण्यासाठी मिळेल.

 राष्ट्रीय सुरक्षा : जेव्हा आपण ऊर्जेच्या बाबतीत स्वावलंबी बनू, तेव्हा जागतिक स्तरावर एक महासत्ता म्हणून भारताची पकड अनेक पटीने मजबूत होईल.

अभिमानाने शेअर करा!

कल्पक्कम हे आता केवळ एका ठिकाणाचे नाव राहिलेले नाही ; तर ते भारताच्या वैज्ञानिक आत्मविश्वासाचे प्रतीक बनले आहे.

सर्व अडथळे, तंत्रज्ञानावरील बंदी आणि परदेशी देशांची टीका झुगारून आज भारत अणुऊर्जा आणि हरित ऊर्जेच्या (Green Energy) क्षेत्रात अभिमानाने सिंहासनावर विराजमान झाला आहे.

आपण खेळांमधील विजय साजरे करतो. चला, हा महान वैज्ञानिक विजय देखील साजरा करूया जो देशाचे नशीब बदलणार आहे.

हे वाचणाऱ्या प्रत्येकाने कृपया हे इतरांसोबत शेअर करा, तुमच्या मुलांना कल्पक्कमच्या शास्त्रज्ञांच्या या विजयाची गोष्ट अभिमानाने सांगा.

” भारत हे करू शकेल का? ” असा प्रश्न विचारणाऱ्या जगाला, आम्ही सिद्ध करून दाखवले आहे की – ” केवळ भारतच हे करू शकतो! “ 

अशा सर्व शूर वीर शास्त्रज्ञांना मानाचा मुजरा!

☆

लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात 

प्रस्तुती : प्रभा हर्षे 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

श्री संभाजी बबन गायके

 इंद्रधनुष्य 

☆ भारतीय सैनिकांची आठवणीतली श्रीकृष्ण जन्माष्टमी! ☆ श्री संभाजी बबन गायके ☆

वर्ष होते १९९४. राजस्थानातील सुरतगढ येठून कुमाऊ रेजिमेंटची १७वी बटालियन नुकतीच पंजाबातील गुरदासपुर येथे येऊन स्थिरावली होती. या रेजिमेंटमध्ये दसरा आणि इतर सर्वच उत्सव अतिशय उत्साहात साजरे करण्याची परंपरा आहे. पण बटालियन इथं आल्याच्या दिवसांत लगेचच कोणताही मोठा सण-उत्सव नव्हता. पण आमच्या परंपरा, आमचा उत्साह आणि आदरातिथ्य नेमकं काय असतं ते ब्रिगेड हेडक्वार्टरला दाखवून देण्याची सर्वांनाच घाई झाली होती. पण दसरा तर खूप लांब होता. युद्ध सेवा मेडलने सन्मानित असलेले आणि श्रीलंकेत भारतीय शांतिसेनेत मोठी बहादुरी गाजवलेले कर्नल लिंकन लुईस Andrews हे आमचे कमांडिंग ऑफिसर होते… या साहेबांनी आदेशच दिला… आपण श्रीकृष्ण जन्माष्टमी दस-यासारख्याच जोशात साजरी करायची! या कार्यक्रमासाठी ब्रिगेडच्या मोठ्या अधिका-यांना आमंत्रितही करण्यात आले. पण ब्रिगेड कमांडर साहेबांना त्याच दरम्यान महत्त्वाच्या कामासाठी बाहेर जायचे असल्याने ते येऊ शकणार नव्हते. पण बाकीच्या मोठ्या साहेब लोकांना कुमाऊ सैनिक (ज्यांना प्रेमाने ‘भुल्ला’ म्हणजे धाकटा भाऊ म्हणले जाते) ते कुणापेक्षाही कमी नाहीत, हे दाखवून देण्याची संधी सोडून चालणार नव्हतं!

लष्करातील प्रत्येक कृती ही नियोजनबद्ध आणि शिस्तीत पार पाडली जाते. मंदिरात दर्शनासाठी जायचे असले तरी शिस्तीत संचलन करीत जातात. या जाण्याला ‘मंदिर परेड’ म्हटले जाते. श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या दिवशी रात्री अकरा वाजून तीस मिनिटांनी कर्नल साहेबांच्या नेतृत्वात आमची ‘मंदिर परेड’ निघाली. या विशेष समारंभासाठी आमच्या युनिटचे मंदिर खूप छान सजवण्यात आले. मंदिरात भजने म्हणायाला सुरुवात झाली. कर्नल साहेब हे बॉक्सर, धिप्पाड, उंचेपुरे… तेही त्यांच्या ‘विशेष’ आवाजात भजने गाण्यात सामील झाले! मी त्यांच्या अगदी मागेच बसलेलो असल्याने मला साहेबांच्या सांगीतिक ‘क्षमतेचा’(? ) चांगलाच अनुभव येऊ लागला… पण करतो काय? साहेब माझे वरिष्ठ आणि मी साधा लेफ्टनंट. शिवाय माझ्या शेजारी बसलेले कॅप्टन आर. के. अनुजही मला वरिष्ठ! त्यामुळे साहेबांच्या आवाजाबाबत एखादी गंमतीदार टिपण्णी करण्याची अनिवार इच्छा दाबून ठेवावी लागली! साहेबांना भजनाच्या मधल्या ओळी फारशा पाठ नसाव्यात मात्र ‘ब्रिज में आयो मेरे नंदलाला’ या धृपदावेळी साहेब अगदी टिपेचा सूर लावीत…!

११. ५९ वाजता भजने एकदम थांबली… देवाच्या जन्माची घटिका जवळ आली होती… एवढ्यात युनिटच्या भटजी साहेबांनी म्हणजे पंडितजी यांनी जोरदार आज्ञा दिली… ”मंदिर परेड… सावधान बैठ! ” एका क्षणात तिथे जणू हजार पुतळे आहेत.. असा भास होऊ लागला… अशी शिस्त असतेच आमच्यात!

पंडितजी Andrews साहेबांच्या समोर लेफ्ट-राईट करीत आले… आणि म्हणाले, ”रामराम, साहब! श्री कृष्ण जन्म की अनुमती चाहता हूं, श्रीमान! ”

यावर कोणाला काहीही वाटलं नाही… प्रत्यक्ष देवाच्या जन्मासाठी माणसाकडे परवानगी मागितली जात होती… एरव्ही इतरांना हे अत्यंत हास्यास्पद, गंमतीचे वाटू शकले असते. पण लष्करी शिस्तीनुसार सर्व प्रक्रिया अत्यंत इमानदारीत पार पाडले जात होती… साहेबांनीही उत्तर दिलं, ”रामराम, पंडितजी! अनुमती है! ” हे म्हणताना साहेबांचा चेहरा उजळून निघाला होता, डोळ्यांत चमक दिसत होती! एक ख्रिस्ती अधिकारी हिंदू सैनिक असलेल्या सैन्य तुकडीचे नेतृत्व करत होता आणि त्यांच्या सणांत मन:पूर्वक सहभागीही झाला होता! किंबहुना जन्माष्टमी साजरी करण्याची कल्पनाही त्यांचीच होती. भारतीय सेनेचे हेच तर वैशिष्ट्य आहे… धर्मावर, जातीवर, प्रांतांवर आधारीत सैन्य तुकड्या निर्माण होत असल्या तरी त्यांचे कमांडींग ऑफिसर्स, इतर काही ऑफिसर्स विविध धर्मांचे, जातींचे असू शकतात. इथले सर्व सैनिक एकमेकांचे बंधू, साहेब लोक पालक, आई-बाप अशी भूमिका असते. सैन्यतुकडी एक कुटुंब असते… सर्वसमावेशक, व्यापक अशा मोठ्या सैन्यकुटुंबाचा एक अविभाज्य भाग असते! इथल्या तमिळ, मल्याळी अधिका-यांची मुलं सफाईदार पंजाबी भाषा बोलू शकतात… कारण त्यांचे वडील शीख तुकडीचे ऑफिसर असतात… अशीच साखळी असते… भक्कम! सैन्य हाच धर्म… देशसेवा हेच कर्म.. पूजा!

झालं… साहेबांची अनुमती मिळाल्याबरोबर मंदिराच्या छताला लटकवलेला सजवलेला सुंदर पाळणा खाली घेण्यात आला… त्यात भगवान श्रीकृष्ण बालकस्वरूपात विराजमान होते… आज त्यांचा जन्म होणार होता! इशारा होताच मंदिरापासून दूर ठेवण्यात आलेल्या छोट्या प्लास्टिक स्फोटकाचा प्रतिकात्मक फटाका म्हणून बार उडवण्यात आला… श्रीकृष्ण जन्माचा क्षण साजरा करण्यासाठी… संपूर्ण मंदिर देवाच्या स्तुतीने भरून गेले… एकाच वेळी हजारभर सैनिक, त्यांचे अधिकारी भक्तीभावाने भजने गाऊ लागले… वातावरणात शिस्तबद्ध धर्मभावना आकार घेऊन स्थिर झाली होती!

तेवढ्यात मंदिरातला टेलिफोन खणाणला… ब्रिगेडीअर साहेबांना कर्नल साहेबांशी तातडीने बोलायचे होते… समजलं… की… साहेब प्रवासातून घाईघाईने ब्रिगेडमध्ये परतले होते… त्यांच्या कानावर कुमाऊ तुकडीत साज-या केल्या जाणार असलेल्या जन्माष्टमीबद्दल खूप भारी भारी गोष्टी गेल्या होत्याच… आता साहेब म्हणत होते… मी येऊ का? म्हणजे मी येतोच!

कर्नल साहेब आता थोडे गडबडले.. एकतर कृष्णजन्म होऊन गेला होता… आणि आता साहेब यायचं म्हणताहेत! श्रीलंकेत असताना तेथील शत्रू कर्नल साहेबांचे नाव कानांवर पडताच गार पडत असे… पण इथे साहेबांचाच गळा सुकला… कितीही झाले तरी त्यांचे बॉस भेट देण्यास यायचे होते… आणि मुख्य कार्यक्रम तर होऊन गेला होती… तरीही ते म्हणाले, ”हो, साहेब. या ना! आपले स्वागत आहे! ”

काही मिनिटांनी पंडितजी पुन्हा जोरात म्हणाले… ”मंदिर परेड, सावधान बैठ! ” पुन्हा हजार सैनिक जागेवर शांतपणे बसले! पंडितजी ब्रिगेड कमांडर साहेबांसमोर तसेच लेफ्ट-राईट करीत गेले… सफाईदारपणे त्यांना salute बजावला… आणि म्हणाले, ”रामराम, साहब! श्री कृष्ण जन्म की अनुमती चाहता हूं, श्रीमान! ”

आता या दुस-यांदा होणार असलेल्या जन्माची अनुमती ब्रिगेड कमांडर साहेबांनी दिली! घाईघाईत पुन्हा ताला टांगलेला पाळणा पुन्हा हळुवार खाली घेण्यात आला… पुन्हा फटाका वाजला.. पुन्हा भजने गायली जाऊ लागली!

सुजीचा हलवा प्रसाद म्हणून मोठ्या प्रमाणात तयार केला गेला होता, तो सर्वांनी पोटभर खाल्ला… आणि आमच्या या मंदिर समारंभाची शान असलेले सुबेदार गोपाल सिंग सोईन यांनी आमची जोरदार युद्धगर्जना केली… कालिका माता की जय! … एकाच वेळी हजार कंठ ही गर्जना करू लागले… परिसराच्याही अंगावर शहारे उमटले असतील!

कर्नल Andrews साहेबांनी हात जोडले, डोळे मिटले… आणि ते उद्गारले, ”जय राम सर्व शक्तीमान! ’ मंदिर परेड समाप्त झाली होती!

आम्ही सर्वजण मंदिराबाहेर आलो.. तेंव्हा कर्नल Andrews साहेब ब्रिगेड कमांडर साहेबांशी मोठ्या उत्साहात बोलत असलेले दिसले… त्यांच्या चेह-यावर खूप आनंद होता!

या दिवशी मी लष्करी जीवनातील एक मोठा धडा शिकलो… जर तुम्ही भारतीय सेनेच्या तुकडीचे अधिकारी असाल तर तुमच्या जन्माचा धर्म दुस-या क्रमांकावर राहतो… तुम्ही ज्या सैनिकांचे नेतृत्व करता, त्या सैनिकांचा धर्मच तुमचा पहिला धर्म बनून जातो. तुमच्या त्यांच्यासोबतच जगता आणि प्रार्थना करता आणि प्रसंगी प्राणही अर्पण करता… देशासाठी!

मुसलमान धर्मीय सैनिक असलेल्या तुकडीचा हिंदू अधिकारी जेंव्हा रमझान पाळतो, दुपारच्या कडक उन्हात त्याला देऊ करण्यात आलेला थंड लिंबाचा रस नम्रपणे नाकारतो… आणि हे पाहून तेथे उपस्थित असलेले अन्य सैन्य तुकड्यांचे अधिकारीही त्यांच्या त्यांच्या हातांतील लिंबाच्या रसाचे प्याले त्या अधिका-याच्या कृतीचा सन्मान म्हणून तसेच न पिता खाली ठेवतात… तेंव्हा लक्षात येते… आपण भारतीय सेनेत आहोत! मनात विचार येतो… कोण आहेत ही माणसं… कशाची बनली आहेत?

हीच माणसं म्हणजे भारतीय सेना एकाच वेळी धार्मिकही आहे आणि पुरोगामीसुद्धा. पाकिस्तान्यांना कित्येक वेळा धूळ चारणारी, चिन्यांच्या समोर नेटाने उभी राहणारी, सीमांचे रक्षण करताना जीवाची रोज बाजी लावाणारी, हजारो अतिरेक्यांना यमसदनी धाडणारी आणि त्या प्रयत्नांत प्राणांची कुर्बानीही देणारी भारतीय सेना कश्मिरात स्थानिक मुस्लिमांसाठी इफ्तारही आयोजित करताना दिसते. हाती स्वयंचलित शस्त्रात्रे धारण केलेली सुमारे बारा लाखाची खडी फौज, त्यांतील स्त्री-पुरुष सैनिक, अधिकारी ही निधर्मी सर्वसमावेशक परंपरा अखंड सुरु ठेवतील… ही जणू काळ्या दगडावरची पांढरी रेघच आहे!

सन्मान, बंधुभाव, एकात्मता, निष्ठा, विश्वास, धैर्य आणि नैतिकता म्हणजेच भारतीय सेना. जे सत्य आहे त्याचे पाठराखण करणारी… सत्याचे रक्षण प्रत्येकवेळी लेखणीतून, फलकांवरच्या मजकुरातून, मेणबत्त्या हाती घेऊन काढलेल्या पदयात्रांतूनच केले जाते असे नाही… हाती शस्त्र धरलेला सैनिकही सत्याच्या रक्षणार्थ उभा असलेला असावा लागतो!

कुणाही सांगेल भारतीय ध्वजात तीन रंग असतात… भगवा… पांढरा… हिरवा! पण यात एक चौथा रंगही आहे… जो डोळ्यांना दिसत नसला तरी आहे… तो रंग ऑलिव ग्रीन… भारतीय लष्करी पोशाखाचा रंग!

(हे भारतीय सेनेच्या १७, कुमाऊ रेजिमेंटचे मेजर गौरव आर्य (सेवानिवृत्त) यांनी लिहिलेल्या व २५ मे, २०१८ रोजी प्रकाशित केलेल्या एका लेखाचे स्वैर भाषांतर आहे. श्रीकृष्ण जन्माष्टमीबाबतीत त्यांच्या बटालियन मध्ये घडलेल्या एका प्रसंगाचे वर्णन करताना मेजर साहेबांनी एकूणच भारतीय सैन्याच्या उच्च दर्जाच्या नैतिक मानसिकतेचे मनोहारी दर्शन घडवले आहे. माहितीचे आणि लेखनाचे सर्व श्रेय मेजर गौरव आर्य (सेवानिवृत्त) साहेबांचे आहे.).

☆

© श्री संभाजी बबन गायके 

पुणे

9881298260

≈ संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈

हेमन्त बावनकर

 इंद्रधनुष्य 

☆ AI उर्फ ANI ची गोष्ट – लेखक : माधव शिरवळकर ☆ प्रस्तुती : हेमन्त बावनकर ☆

आपण शाळेत असताना किंवा एखाद्या कार्यक्रमात ‘वंदे मातरम्’ हे राष्ट्रभक्तीपर गीत असंख्य वेळा ऐकलं आहे. त्यात ‘सुहासिनीं सुमधुर भाषिणीम्’ अशी एक ओळ येते. तीही आपण अनेकदा उच्चारली आहे. त्या ओळीतला ‘भाषिणी’ हा शब्द घ्या. आता भारत सरकारने या ‘भाषिणी’ शब्दाला Artificial Intelligence (AI) शी जोडलं आहे. नुसतं जोडलं नाही, तर ‘भाषिणी’ या नावाचं एक ॲपही गुगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध करून दिलं आहे. हे भारत सरकारचं अधिकृत आणि मोफत ॲप आहे. तुमच्या-आमच्यासाठी. आपण हे AI-आधारित ॲप डाउनलोड करू शकतो. कसलं आहे ते ॲप?

माधव शिरवळकर

(माधव शिरवळकर हे एक प्रसिद्ध मराठी लेखक, पत्रकार आणि माहिती तंत्रज्ञान (IT) विषयाचे अभ्यासक आहेत.)

भाषिणी आणि AI

‘भाषिणी’ हा भारत सरकारचा AI-आधारित महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प आहे. त्या प्रकल्पाची माहिती देणारी वेबसाइट एकूण ३४ भाषांमध्ये उपलब्ध आहे. त्यात इंग्रजीसह ३४ भाषा आहेत. पैकी ३३ भाषा या भारतीय भाषा आहेत. भारतात बोलल्या, ऐकल्या, वाचल्या आणि लिहिल्या जाणाऱ्या भाषा. कोणत्या आहेत त्या भाषा? ही घ्या यादी—

इंग्रजी, हिंदी, मराठी, गुजराती, तामिळ, तेलुगू, मल्याळम, कन्नड, आसामी, बंगाली, ओडिया, काश्मीरी, बोडो, डोगरी, कोकणी, मैथिली, मणिपुरी, नेपाळी, संस्कृत, पंजाबी, संताली, सिंधी, उर्दू, अवधी, भोजपुरी, ब्रज, गोंडी, कांगडी, हो, खासी, मगही, मिझो, सिंहला आणि तुळू.

थांबा, त्या भारत सरकारच्या वेबसाइटची लिंक तुम्हाला देतो—

https://bhashini. gov. in

कसला आहे हा भाषिणी प्रकल्प? आणि त्याचा AI शी काय संबंध? असा प्रश्न तुम्ही विचाराल. त्या प्रश्नाचं उत्तर ‘भाषिणी’ ॲपमध्ये आहे. वर दिलेल्या वेबसाइटवरही त्याची सविस्तर माहिती आहे. तुम्ही गुगल प्ले स्टोअरवर जाऊन सर्वप्रथम हे ॲप तुमच्या मोबाईलवर डाउनलोड करून घ्या.

भाषिणी ॲपची उपयुक्तता

भाषिणी ॲप आपल्या प्रत्येकासाठी अतिशय उपयुक्त आहे. काय करतं हे ॲप? ते खालील तीन प्रकारे आपल्याला मदत करू शकतं.

१. भाषांतर

हे ॲप कोणत्याही भाषेतून कोणत्याही भाषेत भाषांतर करून देऊ शकतं. उदाहरणार्थ, समजा आपल्याला मराठीतून कन्नडमध्ये भाषांतर हवं आहे. आपलं वाक्य आहे—

‘मी उद्या सकाळी पुण्याहून मुंबईला येणार आहे. ’

त्याचं कन्नड भाषांतर—

ನಾನು ನಾಳೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಪುಣೆಯಿಂದ ಮುಂಬೈಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

तुम्हाला एका क्षणात मिळेल. उलट दिशेनेही भाषांतर करता येईल. खरं तर कोणत्याही भाषेतून कोणत्याही भाषेत भाषांतर या ॲपवर तात्काळ करून मिळतं. तुम्ही कुठलीही भाषा निवडू शकता.

२. आवाजाचं भाषांतर

वरील सोय झाली मजकुरासाठी, म्हणजे Text साठी. पण आवाजाचं काय? समजा मी मराठीत एखादं वाक्य बोललो, तर त्याचं भाषांतर होऊन ते कन्नडमध्ये ऐकू येईल का?

होय. तुम्ही मराठीत बोला. त्याचं भाषांतर तात्काळ कन्नडमध्ये होईल आणि ते वाक्य कन्नडमध्ये ऐकूही येईल.

समजा, तुम्ही पश्चिम बंगालमधल्या एखाद्या गावात गेला आहात. तिथे एका दुकानात तुम्हाला काही खरेदी करायची आहे. पण दुकानदाराला फक्त बंगाली भाषा समजते. हिंदी किंवा इंग्रजीचा त्याला गंधही नाही. अशा वेळी तुम्ही तुमचं ‘भाषिणी’ ॲप उघडायचं. त्यात मराठीत बोलायचं. त्या दुकानदाराला त्याचं बंगाली भाषांतर लगेच ऐकू येईल. अशी ही उपयुक्त सुविधा आहे.

३. फोटोतील मजकूर वाचून भाषांतर

तिसरा प्रकार तर आणखी उपयुक्त आहे. समजा, तुम्ही तामिळनाडूमधल्या एखाद्या गावात गेलात. तिथे तामिळ भाषेत एक सूचना फलक लावलेला आहे. तुम्हाला तामिळ वाचता येत नाही. त्यामुळे त्याचा अर्थही कळणार नाही.

अशा वेळी ‘भाषिणी’ ॲपमधील Scene नावाची सुविधा कामी येते. त्या सूचना फलकाचा मोबाईल कॅमेऱ्याने फोटो घ्या. फोटोतल्या मजकुराचं भाषांतर तुम्हाला इंग्रजीत किंवा तुम्हाला हवी त्या भाषेत लगेच वाचता येईल.

भाषिणी ॲप सुरक्षित आहे. ते भारत सरकारचं अधिकृत ॲप आहे. पूर्णपणे मोफत आहे. गुगल प्ले स्टोअरवरून ते सहज डाउनलोड होतं. तुम्ही आजच ते वापरायला सुरुवात करू शकता.

शीर्षकातल्या ‘AI उर्फ ANI’चा अर्थ काय? 

या पोस्टच्या शीर्षकात दिलेल्या ANI चा अर्थ Artificial Narrow Intelligence असा आहे. यालाच थोडक्यात Weak AI असंही म्हटलं जातं.

म्हणजे काय?

आजचं AI अजूनही विशिष्ट प्रकारची कामं करण्यापुरतंच मर्यादित आहे. ते गाणी तयार करू शकतं, व्हिडिओ तयार करू शकतं, भाषांतर करू शकतं, फोटोवर प्रक्रिया करू शकतं किंवा अशीच अनेक विशिष्ट प्रकारची कामं करू शकतं. पण ते अजून माणसासारखा सर्वसाधारण विचार करू शकत नाही. म्हणून त्याला Artificial Narrow Intelligence (ANI) किंवा Weak AI म्हणतात.

तुम्ही म्हणाल, “आम्हाला तर ते प्रचंड प्रगत वाटतं आहे. एका भाषेत बोला आणि दुसऱ्या भाषेत लगेच ऐकू येतं; हे प्रगत नाही का? “

नक्कीच प्रगत आहे; पण ते विशिष्ट कामांपुरतंच प्रगत आहे. सर्व क्षेत्रांत माणसाइतकी समज, विचारशक्ती, निर्णयक्षमता आणि अनुभवाधारित विवेक अजून त्याच्यात आलेला नाही.

पुढे काय होईल?

याबाबत तज्ज्ञांमध्ये एकमत नाही. काही तज्ज्ञांच्या मते २०२८ ते २०३० च्या दरम्यान AI अधिक विकसित होऊन Artificial General Intelligence (AGI) कडे वाटचाल करू शकतं. तर काहींच्या मते त्याला आणखी बराच काळ लागू शकतो. Artificial Super Intelligence (ASI) ही तर त्याहून पुढची अवस्था आहे. ती नेमकी कधी येईल, याबद्दल आज निश्चितपणे कोणीही सांगू शकत नाही.

मात्र एक गोष्ट निश्चित आहे. भारतासह जगातील अनेक देश AGI आणि ASI च्या युगासाठी आजपासूनच तयारी करत आहेत. भारत सरकारही त्या दिशेने विविध उपक्रम राबवत आहे. 

***

चित्र : साभार इन्टरनेट 

लेखक : माधव शिरवळकर

प्रस्तुती : हेमन्त बावनकर

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

डॉ. ज्योती गोडबोले 

 इंद्रधनुष्य 

☆ माऊलींच्या शब्दांना कडा नाहीत.. -लेखक : सुबोध गाडगीळ ☆ प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले ☆

ज्ञानेश्वर माऊलींचे अभंग ऐकताना मला नेहमी एक गोष्ट विलक्षण आकर्षित करते. त्यांच्या शब्दांना जणु कडा नाहीत.

परिमळ नाही—परिमळु.

गोपाळ नाही—गोपाळु.

सुंदर नाही—सुंदरु.

मनोहर नाही—मनोहरु.

ओंकार नाही—ओंकारु.

आणि मग मध्येच एखादा शब्द येतो—अळुमाळु! “अवचिता परिमळु, झुळकला अळुमाळु…”

हा अभंग मोठ्याने म्हटला तरी मोठ्याने बोलल्यासारखा वाटत नाही. तो आपोआप कुजबुजल्यासारखा होतो. ‘अवचिता’मध्ये आश्चर्य आहे, ‘परिमळु’मध्ये सुगंध आहे, ‘झुळकला’मध्ये वारा आहे आणि ‘अळुमाळु’ तर शब्द कमी आणि गालावरून अलगद फिरलेल मोरपीसच जास्त वाटतं. ‘अळुमाळु’चा प्राचीन मराठीतील अर्थही – किंचित, थोडासा, अल्प – असा येतो.

देवाच्या आगमनाची कल्पना आपण केली तर काय सुचेल?

.. प्रचंड प्रकाश. घंटांचा नाद. आकाशवाणी. काहीतरी भव्य.

.. माऊलींचा देव मात्र तसा येत नाही. तो परिमळासारखा झुळकतो.

कदाचित हीच माऊलींची खासियत आहे. त्यांचा ईश्वर आपल्याला दिपवण्यासाठी येत नाही; तो नकळत आपल्याला व्यापून टाकतो.

मग दुसरा अभंग ऐकावा—

“घनु वाजे घुणघुणा

वारा वाजे रुणझुणा…”

इथेही मेघ ‘गर्जत’ नाही. तो घुणघुणतो. वारा ‘सुसाट’ वाहत नाही. तो रुणझुणतो. पुढे ‘भवतारकु’, ‘चंदनु’, ‘नंदनु’ असे शब्द येत राहतात.

‘रुणुझुणु रुणुझुणु रे भ्रमरा’मध्ये तर हा नाद आणखी विलक्षण होतो. अवगुणु, कमळदळु, निश्चळु, सुगंधु, परिमळु, सुंदरु… शब्द एकामागून एक येतात आणि अभंगाचा अर्थ समजण्याआधीच त्याची लय मनाला समजते.

इथे एक भाषिक गंमत मात्र आहे.

या शब्दांच्या शेवटी येणारा ‘उ’ हा प्रत्येक वेळी माऊलींनी केवळ शब्द मऊ करण्यासाठी जोडलेला नाही. ज्ञानेश्वरीच्या भाषेवरील अभ्यास पाहिला तर जुन्या मराठीत अकारान्त पुल्लिंगी शब्दांची अनेक एकवचनी रूपे उकारान्त असणे हे त्या काळच्या भाषेचेच वैशिष्ट्य होते. म्हणजे ‘सुंदरु’, ‘परिमळु’, ‘ओंकारु’ यामागे व्याकरणही आहे.

भाषेने माऊलींना मऊ माती दिली होती. पण त्या मातीतून त्यांनी घडवले काय, हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग आहे.

->> त्याच काळच्या भाषेत युद्धही लिहिता आले असते. क्रोध लिहिता आला असता. तिरस्कार लिहिता आला असता.

पण माऊलींच्या शब्दविश्वात वारंवार येते ते काय?

->> परिमळ. मोगरा. वेल. कळी. शेला. कमळ. भ्रमर. चंदन. चांदणे. सखी.

‘मोगरा फुलला’ मध्ये हे तर अगदी टोकाला पोहोचते.

“इवलेसे रोप…”

“वेलु…”

“गगनावेरी…”

“बहरु कळियासी…”

->> आत्मज्ञानासारख्या प्रचंड विषयासाठी माऊली एखादे दार्शनिक रणशिंग फुंकत नाहीत. ते आपल्या दारात इवलेसे रोप लावतात. ते वाढत जाते. गगनापर्यंत पोहोचते. त्याला कळ्या येतात. फुले येतात. आणि शेवटी त्याच फुलांचा शेला विठ्ठलाला अर्पण होतो.

ज्ञानेश्वरांना विश्व समजावून सांगायचे आहे; पण ते त्यासाठी विश्वाचा आकार वाढवत नाहीत.

ते रोप लहान करतात आणि त्या इवल्याशा रोपातून आपल्याला गगन दाखवतात.

मला वाटते माऊलींच्या भाषेचा हा फार मोठा गुण आहे, त्यांच्या अध्यात्मात धाक नाही.

“रूप पाहतां लोचनी”मध्येही विठ्ठल ‘महान’, ‘सर्वशक्तिमान’, ‘अजेय’ वगैरे नाही.

->> तो ‘बरवा’ आहे.

“तो हा विठ्ठल बरवा

तो हा माधव बरवा…”

->> आणि पुढे तो “सर्व सुखाचे आगरु” आहे.

देवाचे वर्णन करताना ‘बरवा’ हा शब्द वापरण्यासाठी देवाबरोबरचे नाते किती जवळचे असावे लागेल! ज्याच्यापुढे थरथरायचे त्याला ‘बरवा’ म्हणता येत नाही. ज्याच्यावर प्रेम करायचे त्यालाच म्हणता येते आणि इथे मला वाटते शब्दांच्या पलीकडे माऊलींचे व्यक्तिमत्त्व दिसायला लागते. त्याचा सर्वांत मोठा पुरावा कदाचित अभंगात नाही, तर पसायदानात आहे.

जगात ‘खल’ आहेत, हे माऊली नाकारत नाहीत. दुष्टपणा आहे, अंधार आहे, दुरित आहे. पण त्यावर त्यांचा उपाय काय?

… खळांचा नाश होवो? नाही.

“जे खळांची व्यंकटी सांडो. ” ->> माणूस जाऊ नये. त्याचा वाकडेपणा जावा.

आणि एवढ्यावरही ते थांबत नाहीत,

 “तया सत्कर्मी रती वाढो. ” ->> वाईट माणसाला शिक्षा मिळावी, अशी इच्छा नाही. त्याला चांगल्या कामाची आवड निर्माण व्हावी, ही प्रार्थना आहे.

नंतर, “भूतां परस्परे पडो मैत्र जीवाचें. ”

आणि अंधाराबद्दलसुद्धा ते ‘अंधार नष्ट करा’ अशा आक्रमक भाषेत बोलत नाहीत.

“दुरितांचे तिमिर जावो. ”

->> जणु सूर्य उगवावा आणि अंधाराने स्वतःच निघून जावे. किती विलक्षण आहे हे!

->> माणसाच्या वाईटपणाबद्दल बोलतानासुद्धा माऊली शब्दांची तलवार काढत नाहीत.

म्हणूनच आता मला वाटते, ‘अळुमाळु’, ‘परिमळु’, ‘गोपाळु’, ‘सुंदरु’, ‘मनोहरु’, ‘रुणुझुणु’, ‘घुणघुणा’, ‘गगनावेरी’, ‘कळियासी’ हे फक्त गोड आवाजाचे जुने मराठी शब्द नाहीत. त्या शब्दांमधून एक वृत्ती सतत डोकावत राहते.

जगाला समजावून सांगायचे आहे; जिंकायचे नाही.

माणसाला बदलायचे आहे; मोडायचे नाही.

ईश्वर दाखवायचा आहे; त्याची भीति घालायची नाही. 

कदाचित म्हणूनच महाराष्ट्र त्यांना ‘ज्ञानेश्वर महाराज’ म्हणतो, पण त्याहून जास्त प्रेमाने ‘माऊली’ म्हणतो.

‘महाराज’ या शब्दात आदर आहे. पण ‘माऊली’ या शब्दालाही कडा नाहीत. आणि तेच त्यांच्या रचनांनाही शोभून दिसते..

***

लेखक : सुबोध गाडगीळ

प्रस्तुती : डॉ. ज्योती गोडबोले 

≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈

गौरी गाडेकर

 

 इंद्रधनुष्य 

☆ त्या बिल्वपत्रातील एक पान…! – लेखिका : कल्याणी केळकर बापट ☆ प्रस्तुती : गौरी गाडेकर ☆

आचार्य प्र. के. अत्रे 

तेरा ऑगस्ट. ही तारीख जणू साहित्यिकांसाठीच फुरसतीने काढलेली खास तारीख. ह्या दिवशी साहित्यातील रथी महारथी म्हणून प्रसिद्धीस पावलेले प्र. के. अत्रे, विश्राम बेडेकर आणि बालकवी ठोंबरे ह्यांची प्रकर्षाने आठवण करणारी तारीख. ह्या साहित्यातील बिल्वपत्राची जयंती 13 ऑगस्ट लाच. ह्या तिघांवर ही एकाच पोस्ट मध्ये लिहायला गेल तर ती पोस्ट न होता पुस्तकच होईल. म्हणून आज फक्त अत्र्यांविषयी.

 बरेचदा असं म्हंटल्या जातं, असं समजल्या जातं की सहवासाने प्रेम लाभतं, अनुभवातून आवड निर्माण होते त्यामुळे आपल्याला आपल्या काळात असणा-या कलाकारांबद्दल प्रेम वाटतं, आपल्याला त्यांच्या कलाकृती आवडतात. मग कधीतरी लक्षात येत आपल्या आधीही खूप चांगल्या कलाकृती घडून गेलेल्या आहेत, खूप चांगले व्यक्तीमत्व घडलेले आहेत फक्त त्या व्यक्तीमत्वांचा, त्यांच्या कलाकृतींचा आपला अभ्यास नसल्याने, त्यांच्या कलाकृतींची आपल्याला नीट ओळख न झाल्यामुळे त्याविषयी आपली आवड ही विकसीत झालेली नसते.

असेच एक झुंजार, अफलातून व्यक्तीमत्व म्हणजे प्रल्हाद केशव अत्रे. बरोबर माझ्या जन्माआधी एक वर्ष हे इहलोकीला गेलेले. त्यामुळे ह्यांच्याविषयीच्या, ह्याच्या लेखनाविषयीच्या सगळ्या गोष्टी वडीलधाऱ्या मंडळींकडून ऐकायला मिळायच्या किंवा ह्यांच्या लेखनातून उलगडत जायच्या. आचार्य अत्रे नेहमी म्हणायचे गडकरी नसते तर त्यांची जडणघडण झाली नसती आणि तात्यासाहेब कोल्हटकर नसते तर गडकरी घडले नसते. आज आचार्यांची जयंती. दर्जेदार साहित्य म्हणजे नेमकं काय हे ह्या सगळ्या लेखक मंडळींनी आपल्याला त्यांच्या साहित्यातून दाखवून दिलं.

कल्याणी केळकर बापट

प्र. के अत्रे ह्या बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे अवघ्या काही शब्दांत वर्णन म्हणजे अशक्यप्राय गोष्ट. अत्रे म्हणजे एक मराठीतील अष्टपैलू साहित्यिक, एक हाडाचे शिक्षणतज्ञ, एक दर्दी चित्रपटनिर्माते, एक बेडर वृत्तपत्रकार, एक घणाणते वक्ते आणि एक धुरंधर नेते. इतक्या सगळ्या गोष्टी एक एक करीत एकाच व्यक्तीत एकवटल्या असतील तर खरच ते व्यक्तीमत्व “झाले बहुत होतील बहूत परि ह्या सम हाच “ह्या प्रकारचे. त्यांना जाणणारे लोक म्हणायचे अत्रे म्हणजे गडगडाट, कर्दनकाळ आहेत.

आचार्यांचा जन्म सासवड (जिल्हा पुणे) ह्या गावचा. सासवड, पुणे, मुबंई व लंडन या ठिकाणी बी. ए. , बी. टी. , टी. डी. पर्यंत शिक्षण. नंतर पुण्यातील कँप एज्युकेशन सोसायटीच्या शाळेत प्रथम शिक्षक व पुढे प्राचार्य म्हणून काम केले. शिक्षणक्षेत्रानंतर पुढील पाऊल राजकारणात. पुण्याच्या नगरपालिकेचे काही काळ ते सदस्य होते. जवळपास १९३३ पासून त्यांनी नाट्यक्षेत्रात व पुढे चित्रपटसृष्टीतही शिरकाव केला. १९३९ नंतर मुंबईला स्थलांतर केल्यानंतर त्यांनी पत्रकारिता ह्या क्षेत्राशी नाते जोडून साप्ताहिक नवयुगपासून त्यांनी ह्याची सुरवात केली आणि नंतर मात्र अखेरपर्यंत ते वृत्तपत्रक्षेत्रातच राहिले.

त्यांनी प्रथम ‘मकरंद’ व नंतर ‘केशवकुमार’ या टोपणनावांनी काव्यलेखन केले. झेंडूची फुले हा त्यांच्या विनोदी व विबंडन-कवितांचा संग्रह. त्यात जुन्या वळणांच्या कवींचे व त्यांच्या कविता यांतील लकबांचे व वैगुण्यांचे विडंबन केलेले आहे.

नाटककार अत्रे घडल्याचा प्रभाव त्यांची साष्टांग नमस्कार, भ्रमाचा भोपळा व लग्नाची बेडी ही नाटके बघितल्यानंतर आपल्याला लगेच जाणवतो. घराबाहेर व उद्याचा संसार ही त्यांची विशेष गंभीर व सामाजिक समस्यात्मक नाटके आहेत.

.. १९६० नंतरच्या दुसऱ्या कालखंडातील त्यांची महत्त्वाची नाटके म्हणजे “तो मी नव्हेच”, “डॉक्टर” ही होत. सत्यसृष्टीतील खळबळजनक घटनांवर ती आधारलेली आहेत.

त्यांच्या लेखनात चरित्रं, प्रवासवर्णने, श्रध्दांजलीपर लेख, वृत्तपत्रीय लेख, साहित्यविषयक लेख, विविध भाषणं तसेच शालेयविषयक अभ्यासक्रमासाठी लिहीलेले लेख ह्यांचा समावेश आहे. महात्मा फुले, पंडित जवाहरलाल नेहरूंवरील सूर्यास्त, समाधीवरील अश्रू, केल्याने देशाटन, अत्रे उवाच, ललित वाङ्‌मय, हशा आणि टाळ्या ही त्यांची काही उल्लेखनीय पुस्तके होत. त्यांच्या नवयुग वाचनमाला व सुभाष वाचनमाला यांनी-विशेषत: पहिल्या मालेने-मराठी भाषासाहित्यविषयक शालेय पाठ्यपुस्तकाचा मराठीत एक आदर्शच निर्माण केला. मी कसा झालो? हे त्यांचे वाङ्‌मयीन आत्मशोधन होय. अत्र्यांनी आपले संपूर्ण जीवन खूप कल्पकतेने लिहून त्यास मराठी आत्मचरित्रपर साहित्यात विशेष महत्वाचे स्थान मिळवून दिले. कऱ्हेचे पाणी या पाच खंडांतील विस्तृत आत्मचरित्रात आपली जीवनकथा त्यांनी सांगितली आहे.

अत्र्यांच्या स्वतंत्र वृत्तपत्रव्यवसायाचा आरंभ साप्ताहिक नवयुगपासून झाला. गडकरी विशेषांक व दिवाळी अंकाच्या संपादनाची धुरा ह्यांनी समर्थपणे सांभाळली. त्यांनी जयहिंद नावाचे सायंदैनिक व तुकाराम नावाचे साप्ताहिक त्यांनी सुरू केले. परंतु स्वतःच्या अपत्याप्रमाणे त्यांनी स्वतः सुरू केलेल्या दैंनिक मराठा चे ते अखेरपर्यंत संपादक राहिले.

१९४४ मध्ये समीक्षक मासिकाच्या गडकरी विशेषांकाचे व दिवाळी अंकाचे संपादनही त्यांनी केले. १९४७–१९४८ या वर्षांत जयहिंद नावाचे एक सायंदैनिकही त्यांनी चालविले. तुकाराम नावाचे साप्ताहिकही त्यांनी काढले होते. दैनिक मराठाचे ते अखेरपर्यंत संपादक होते.

हे सगळे करतांनाच त्यांनी आपला मोर्चा चित्रपटांकडे वळविला व चित्रपट निर्मिती सुरू केली. धर्मवीर, प्रेमवीर, ब्रह्मचारी व ब्रँडीची बाटली हे त्यांचे काही लोकप्रिय चित्रपट होत. त्यांच्या श्यामची आई या चित्रपटास राष्ट्रपतींचे सुवर्णपदक व महात्मा फुले या चित्रपटास रौप्यपदक मिळाले.

लोकांनी उचलून धरलेली त्यांची खासियत ही खरी वक्तृत्व व वृत्तपत्र क्षेत्रात. त्यांचे वक्तृत्व हशा व टाळ्या यांनी गाजत असे.

नाशिक येथे १९४२ मध्ये भरलेल्या सत्ताविसाव्या महाराष्ट्र साहित्य-संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते. अडतिसावे नाट्यसंमेलन, दहावे मराठी पत्रकार-संमेलनआणि बडोदे, इंदूर व ग्वाल्हेर येथील प्रादेशिक साहित्यसंमेलने यांची अध्यक्षपदेही त्यांनी भुषविली होती.

…

अशा ह्या हरहुन्नरी, विवीध क्षेत्रात निपुण असलेल्या अवलियाचे मुंबई येथे 13 जून 1969 ला निधन झाले. त्यांना त्यांच्या जयंतीदिनी विनम्र श्रध्दांजली.

 

लेखिका : कल्याणी बापट (केळकर)

बडनेरा, अमरावती,  9604947256

प्रस्तुती : गौरी गाडेकर

संपर्क – 1/602, कैरव, जी. ई. लिंक्स, राम मंदिर रोड, गोरेगाव (पश्चिम), मुंबई 400104.

फोन नं. 9820206306

≈संस्थापक  संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈