श्रीकृष्णाचं चरित्र हे लहानपणापासूनच मला अत्यंत अद्भुत आणि मोहक वाटत आलं आहे. श्रीकृष्णाच्या चरित्राचा सगळ्यांनाच मोह पडतो, तो त्यातील अद्भुततेमुळेच. अलीकडच्या काळात ज्याला आपण ‘फँटसी’ (Fantasy) म्हणतो, ती फँटसी श्रीकृष्णाच्या चरित्रात पुरेपूर भरलेली आहे. त्यातलं खरं काय आणि कल्पित काय हे समजणं अवघड असलं, तरी आपण श्रीकृष्ण या व्यक्तिमत्त्वाकडे महर्षी व्यासांच्या ‘महाभारत’ या महाकाव्यातील अत्यंत प्रभावी पात्र किंवा व्यासांच्या प्रतिभेने रंगवलेलं एक उत्तुंग व्यक्तिमत्व म्हणून पाहू शकतो.
खरं म्हणजे राम आणि कृष्ण ही दोन्ही व्यक्तिमत्त्वे लहानपणापासूनच आपल्याला (विशेषतः हिंदू धर्मियांना) अत्यंत जवळची वाटत आली आहेत. घरातील ज्येष्ठ व्यक्तींपासून ते मित्रमैत्रिणींपर्यंत, वेगवेगळ्या लोकांकडून आपण राम-कृष्णाच्या चरित्राचे इतके पैलू ऐकलेले असतात की नकळत त्यांच्याशी आपल्या मनाचं एक घट्ट नातं जुळतं. हे नातं इतकं जिव्हाळ्याचं असतं की ही माणसं आपल्यापेक्षा वेगळी आहेत असं वाटतच नाही. म्हणूनच राम आणि कृष्ण यांचा उल्लेख आपण औपचारिक आदरार्थी न करता सहसा एकेरी, आपुलकीने करतो. ती दोन्ही व्यक्तिमत्त्वे आपल्या वैयक्तिक जीवनाशी अत्यंत जवळून निगडित झालेली असतात.
श्रीकृष्णाच्या चरित्रातील चमत्कारांचा किंवा फँटसीचा भाग बाजूला ठेवला, तरी एक माणूस म्हणून, एक अलौकिक नेतृत्व म्हणून आणि व्यासांनी रेखाटलेलं महान चरित्र म्हणून जेव्हा आपण विचार करतो, तेव्हा मनात नितांत कुतूहल आणि आदर निर्माण होतो. हे चरित्र माणसावर सर्वांगाने संस्कार करणारं आहे, अशी माझी ठाम भावना आहे. मी याबाबतीत श्रीकृष्णाचा ‘देव’ म्हणून कधीही विचार केला नाही. किंबहुना सावरकरांप्रमाणेच विज्ञानवादी आणि नास्तिक दृष्टिकोन असल्यामुळे, देवभावनेतून एखाद्या व्यक्तीकडे पाहणं मला जमत नाही. तरीही एक आदरणीय, प्रगल्भ आणि उत्कृष्ट व्यक्तिमत्त्व म्हणून मला कृष्णाच्या चरित्राने नेहमीच भुरळ घातली आहे. या चरित्राचा सखोल अभ्यास करावा, जास्तीत जास्त वाचन करावे असे मला सातत्याने वाटत आले आहे. त्यातूनच, ‘प्रत्येक मानवाच्या आयुष्यातील उत्तमावस्था म्हणजे कृष्णावस्था’ अशी माझी धारणा झाली.
कृष्णाच्या चरित्राचं परिशीलन केलं, तर ही ‘कृष्णावस्था’ नेमकी काय आहे ते स्पष्ट होतं. जन्मतःच कृष्णाचा त्याच्या जन्मदात्या आई-वडिलांशी संपर्क तुटला आणि त्याचे बालपण दत्तक माता-पित्यांकडे गेले. आपल्याकडे देवाबद्दल पूर्वापार चालत आलेल्या पारंपरिक संकल्पनांना छेद देतच श्रीकृष्णचरित्राची सुरुवात होते. श्रीकृष्ण जन्मतःच गडद काळ्या वर्णाचा होता. हा वर्ण केवळ सावळा किंवा काळसर नव्हता; तर अंधारात उभा राहिला तरी ओळखू येऊ नये इतका तो कृष्णवर्णीय होता. चित्रकार किंवा चरित्रकार त्याला काळ्याऐवजी निळ्या रंगात रंगवतात, हा एक विरोधाभास आहे. जन्मतःच काळा असल्यामुळे गोकुळात त्याला ‘कृष्ण’ म्हणून संबोधले गेले आणि पुढे तेच नाव रूढ झाले. महाभारतातील वर्णनानुसार, कृष्ण काही उंचपुरा नव्हता; तो काळ्या वर्णाचा आणि उंचीनेही कमी होता. त्यामुळे गोकुळात त्याची थट्टा उडवली जाई. उंची कमी असल्यामुळे शिंकाळ्यावर ठेवलेले दूध-दही चोरून खाण्यासाठी त्याला स्वतःच्या उंचीचा काही उपयोग होत नसे. म्हणून सहकाऱ्यांच्या खांद्यावर चढून, मानवी मनोरे रचून शिंकाळी उतरवण्याचा खोडकर मार्ग त्याने शोधून काढला असावा; ज्यातून पुढे दहीहंडीची परंपरा निर्माण झाली. यासाठी त्याने यशोदेचा पुष्कळ मार खाल्ल्याची वर्णनेही आढळतात.
श्रीकृष्णाचे बालपण अगदी सुखात गेले असे म्हणता येत नाही. एक तर तो जन्मदात्या आई-वडिलांपासून दूर होता; तरीही नंद आणि यशोदेने त्याला स्वतःच्या मुलाप्रमाणे अत्यंत प्रेमाने वाढवले हे खरे. तरीही खोडकरपणातून अनेक संकटे उभी राहिली. त्या प्रसंगांमधून त्याचे शौर्य आणि धैर्य प्रकट झाले. त्या काळात नक्की काय घडले हा भाग वेगळा, परंतु संकटांना न डगमगता सामोरे जाण्याची वृत्ती मात्र त्यातून स्पष्टपणे दिसून येते.
श्रीकृष्णाचे गोकुळातील वास्तव्य केवळ वयाच्या आठव्या वर्षापर्यंतच होते. नवव्या वर्षी त्याचे स्थलांतर वृंदावनात झाले. याचाच अर्थ रासक्रीडा, गोप-गोपी आणि राधा यांच्याशी संबंधित सर्व कथा आणि दंतकथा या त्याच्या वयाच्या केवळ आठ-दहा वर्षांपर्यंतच्या काळातील आहेत, हे ऐतिहासिक व तार्किक दृष्टीने लक्षात घेणे महत्त्वाचे ठरते. वृंदावनातील मुक्कामही वयाच्या दहा-अकराव्या वर्षापर्यंतच मर्यादित होता. वयाच्या अकराव्या वर्षी श्रीकृष्णाने मथुरेला जाऊन जुलमी कंसाचा वध केला आणि आई-वडील देवकी-वसुदेवांची तुरुंगातून सुटका केली. त्याचे मूळ राज्य त्याला परत मिळाले, पण त्यानंतर त्याचे आयुष्य संघर्षाच्या नव्या आव्हानांमध्ये अडकले.
बालपणी पूतनेचा वध आणि दहाव्या वर्षाच्या आत घडलेले कालियामर्दनाचे प्रसंग हे त्याच्या अद्भुत धैर्याची साक्ष देतात. विशेष म्हणजे, कृष्णाने कालियाचा वध केला नाही; तर त्याला नमवले, त्याचे विष निष्प्रभ केले आणि त्याचे हृदयपरिवर्तन केले. “जे खळांची व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो” हे संत ज्ञानेश्वरांचे तत्त्वज्ञान श्रीकृष्णाने प्रत्यक्ष कृतीतून त्या काळात राबवले होते, असे म्हणायला हरकत नाही.
अकराव्या वर्षी राज्य सुरक्षित झाले तरी त्यानंतर संपूर्ण आयुष्यात श्रीकृष्ण पुन्हा कधीही वृंदावनात परत गेला नाही. मथुरेत स्थिरावल्यानंतर त्याला जरासंध आणि कालयवन या दोन आक्रमक राजांच्या हल्ल्यांना तोंड द्यावे लागले. जरासंधाचा पराभव झाला तरी त्याचा समूळ नायनाट झाला नव्हता आणि कालयवनाच्या उपद्रवामुळे प्रजा अत्यंत त्रस्त झाली होती. प्रजेला युद्धाच्या आणि विनाशाच्या आगीत होरपळू न देण्यासाठी श्रीकृष्णाने मथुरेवरून थेट द्वारकेला स्थलांतर करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. आपली राजधानी एक-दीड हजार किलोमीटर लांब, समुद्रकिनारी असलेल्या नव्या भूमीवर स्थापन करणे, तेथे राज्याची घडी बसवणे आणि सुशासनाची व्यवस्था निर्माण करणे हे प्रचंड दूरदृष्टीचे काम होते.
द्वारकेची धुरा ज्येष्ठ बंधू बलरामांवर सोपवून, वयाच्या सोळाव्या वर्षापर्यंत औपचारिक शिक्षणापासून वंचित राहिलेल्या श्रीकृष्णाने शिक्षणासाठी उज्जैनच्या सांदीपनी ऋषींच्या आश्रमात प्रवेश केला. तल्लख बुद्धी आणि प्रचंड सामर्थ्य असलेला राजा असूनही प्रत्यक्ष गुरूकडे जाऊन शिक्षण घेण्याची त्याला गरज काय होती? त्या काळात महालात येऊन शिकवणारे अनेक गुरू मिळाले असते; कौरव-पांडवांसाठी महालातच आचार्यांची व्यवस्था करण्यात आली होती. परंतु, सर्वसामान्य मुले जिथे शिकतात तिथेच मीही सामान्य विद्यार्थ्याप्रमाणे शिक्षण घेईन, हा क्रांतिकारक निर्णय श्रीकृष्णाने घेतला. आश्रमात तो कधीही राजाच्या थाटात वावरला नाही. विविध सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांतील विद्यार्थ्यांशी त्याने सख्य जोडले आणि सर्वांमध्ये एकरूप होऊन राहिला. आजच्या युगातही वरिष्ठ अधिकारी अथवा लोकप्रतिनिधींची मुले सामान्य शाळांमध्ये जात नाहीत; अशा काळात एका राजाने सामान्य आश्रमात जाऊन, सर्वांशी समभावाने राहून शिक्षण घेणे ही किती क्रांतिकारक गोष्ट होती! सांदीपनी ऋषींच्या आश्रमात त्याने दोन-तीन वर्षे अभ्यास केला आणि आपल्या कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या बळावर शिक्षण पूर्ण केले. हा आदर्श आजही डोळे उघडवणारा आहे.
शिक्षण पूर्ण झाल्यावर पांडवांच्या पहिल्या वनवासाची माहिती त्याला मिळाली. हेरांच्या माध्यमातून गुप्त माहिती मिळवून, दुर्योधनाने रचलेले पांडवांच्या हत्येचे अनेक कट श्रीकृष्णाने आपल्या राजकीय मुत्सद्दीपणाने हाणून पाडले. पांडवांचा रक्षक, मार्गदर्शक आणि सोबती म्हणून त्याने आयुष्याची पुढील अनेक वर्षे खर्ची घातली.
☆ बॅकसीट… – लेखक : श्री अतुल काटेकर ☆ प्रस्तुती – रमा मोडक ☆
मला गाडी चालवायला भयंकर आवडतं.
आवडतं म्हणण्यापेक्षा खरं तर.. Driving was my passion.
लांबचा प्रवास असो, अनोळखी रस्ता असो किंवा एखादं नवीन ठिकाण असो—स्टीअरिंग हातात आलं की एक वेगळाच आत्मविश्वास यायचा.
गाडी चालवताना रस्त्याबरोबर मनही धावत राहायचं.
आजही गाडी चालवतो … पण आता गरज असेल तेव्हाच.
हल्ली मात्र मागच्या सीटवर बसायला बरं वाटतं.
आवडत नाही… पण बरं वाटतं!
विशेषतः मुलं सोबत असतील आणि लांबचा प्रवास असेल तर माझा एक जुना डायलॉग ठरलेलाच,
“अरे, बदली ड्राइव्हर आपल्यात आहे बरं का! ”
पण मुलं माझं काही ऐकून घ्यायला तयार नसतात.
“बाबा, तुम्ही मागे बसा. तुम्ही आराम करा. कशाला driving करून ताण करून घेता? ”
मग मी थोडा नाखुशीने मागच्या सीटवर जाऊन बसतो.
कधी कधी मात्र माझ्यातल्या ड्राइव्हरचा ego थोडासा दुखावतो!
अरे, मी खुडूक झालो नाही अजून गाडी चालवता येते मला!
अजून हात-पाय धड आहेत. डोळे नीट आहेत.
अजून रस्ते ओळखतो.
मग मला मागे का बसवता?
पण मध्यंतरी एका अपरिहार्य कामासाठी कुटुंबा समवेत अचानक रात्री बाहेरगावी जावं लागलं.
ड्राइव्हर मिळाला नाही.
मुलाला म्हटलं,
“चल, तू आणि मी दोघे आहोत. जाऊ या. ” आलटून पालटून ड्राईव्ह करू “तो तयार झाला आणि आम्ही निघालो.
रात्रीचा शांत रस्ता… बाहेर अंधार… आणि मी निवांत मागच्या सीटवर डोळे मिटून बसलो होतो.
मनात एक विचार आला,
“मुलं आपल्याला मागच्या सीटवर बसायला सांगतात, ते फक्त driving च्या ताणा मुळे नाही…”
कदाचित त्यामागे त्यांची काळजी असते.
“आता कुठपर्यंत तुम्ही कष्ट घेणार?
आम्ही आहोत ना…
तुम्ही आराम करा. ”
आणि कदाचित त्याहूनही मोठा एक न बोललेला संदेश असु शकतो —
“बाबा, तुम्ही नोकरीतून निवृत्त झालात… आता हळूहळू संसाराच्या प्रत्येक गोष्टीतूनही निवृत्त व्हायला शिका. ”
हा विचार मनात आला आणि मी स्वतःशीच विचार करू लागलो.
खरंच…
आपण कुठंतरी थांबणं गरजेचं नाही का?
प्रत्येक गोष्टीत आपलीच लुडबूड का असावी?
मुलांनी एखादा निर्णय घेतला की त्यावर आपलं मत असायलाच हवं का?
विचारलं नसेल तरी सल्ला देणं आपलं कर्तव्य आहे का?
मुलं आपापसात काही बोलत असतील तर मध्ये पडायलाच हवं का?
“माझ्याशिवाय हे अडेल…”
“मलाच सगळं कळतं…”
“माझ्या अनुभवाएवढा अनुभव कुणाला नाही…”
ही भावना आपण कधी ना कधी सोडायला नको का?
कारण अनुभव मोठा असतो, पण प्रत्येक अनुभवाचा अधिकार पुढच्या पिढीवर चालवण्याचा परवाना नसतो.
आपण आयुष्यभर मुलांना चालायला शिकवलं.
पहिल्यांदा ते पडू नयेत म्हणून हात धरला.
नंतर सायकल शिकवताना मागून सीट पकडून ठेवली.
पण एक वेळ अशी आली की हात सोडावा लागला.
पोहताना देखील आधार काढला तरच पोहता येऊ शकतं..
कारण हात धरून ठेवला असता तर ते सायकल चालवायला शिकलेच नसते! पोहायला शिकले नसते!
संसाराचंही तसंच आहे.
आपण मुलांना आर्थिक शिस्त शिकवली, शिक्षण दिलं, चांगलं-वाईट समजावलं, संकटात उभं राहिलो. पण एक वेळ अशी येते की त्यांना स्वतःचे निर्णय, स्वतःच्या चुका आणि स्वतःचे अनुभव जगू द्यावे लागतात.
मुलाने घर घेतलं तर,
“असं करू नकोस, तसं कर…”
मुलीने नोकरी बदलली तर,
“ही नौकरी, कंपनी सोडू नको किंवा सोड.. ”
मुलांनी मुलांच्या शिक्षणाचा निर्णय घेतला तर,
“आमच्या वेळी मी असं केलं होतं…”
आपण हे सगळं काळजी / प्रेमापोटीच करतो.
पण कधी कधी प्रेमाचं रूपांतर नकळत नियंत्रणात होतं.
हे लक्षात येणं महत्त्वाचं.
मुलं स्वतः गाडी घेऊन लांबच्या प्रवासाला गेले, तर आपण फोन करून विचारतो,
“कुठे पोहोचलात? ”
“जेवलात का? ”
“गाडी हळू चालव. ”
“रस्त्यात थांब. ”
काळजी आहे यात शंका नाही.
पण त्याच मुलाला रोज दहा वेळा फोन करून त्याच्या प्रवासाचा रिमोट कंट्रोल आपल्या हातात ठेवण्याची गरज आहे का?
विश्वास म्हणजे काळजी सोडणं नव्हे; काळजीची पद्धत बदलणं.
आणि मग मला जाणवलं, बॅकसीट म्हणजे मागे जाणं नाही.
बॅकसीट म्हणजे पुढच्या पिढीला पुढे जाण्याची जागा करून देणं.
जोपर्यंत आपण Driving seat सोडत नाही, तोपर्यंत पुढची पिढी Steering wheel हातात घेणार कशी?
आपणच प्रत्येक निर्णय घेत राहिलो, तर त्यांना निर्णय क्षमता येणार कशी
आपणच प्रत्येक अडचण सोडवत राहिलो, तर त्यांना संकटांशी सामना करण्याचा आत्मविश्वास मिळणार कसा?
आयुष्य म्हणजे एक मोठा प्रवास आहे.
आपण बराच रस्ता चाललो आहोत.
काही खड्डे अनुभवले, काही सुंदर वळणं घेतली, काही चुकीचे रस्तेही पकडले.
आता पुढच्या पिढीच्या हातात संसाररुपी गाडीच्या चाव्या देण्याची वेळ आली आहे.
कुटुंबाचा प्रवास एखाद्या समृद्धी महामार्गासारखा सहज स्मूथ व्हायचा असेल, तर steering सतत आपल्या हातात ठेवून चालणार नाही.
रिमोट कंट्रोल चालणार नाही..
अलिप्त राहता यायला हवं. अलिप्तता म्हणजे नातं तोडणं नव्हे.
अलिप्तता म्हणजे नात्यात राहूनही प्रत्येक गोष्टीवरचा आपला हक्क सोडणं.
असे विचार मनात चालू असतानाच मुलाने आवाज दिला..
“बाबा.. आता थोडा वेळ तुम्ही गाडी घ्या. मला एक डुलकी घ्यायची आहे. ”
त्याने गाडी बाजूला घेतली.
मी हसत हसत पुढे जाऊन Driving seat वर बसलो.
आणि गाडी सुरू करताना मनातल्या मनात मला माझ्याच विचारांचं हसू आलं.
अरे हो!
मुलांनी मला बॅकसीटवर बसवलंय म्हणजे माझी उपयुक्तता संपली असं नाही.
उलट…
त्यांना खात्री, विश्वास आहे की बाबा आहे.
गरज पडली तर बाबाच मदतीला येतात.
फरक एवढाच—
आता मला प्रत्येक वेळी driving seat वर बसायचं नाही.
कधी कधी मागे बसून त्यांचा प्रवास पाहायचा आहे.
त्यांना चुकू द्यायचं आहे.
चुकातून शिकून पुन्हा उठू द्यायचं आहे.
आणि गरज पडली तर…
फक्त एवढंच म्हणायचं आहे—
“घाबरू नकोस… मी आहे. ”
कारण शेवटी,
बॅकसीट ही निवृत्तीची जागा नाही…
ती विश्वासाची जागा आहे. जस गाडीला रिझर्व इंधन असत अगदी तसं.. आजच्या पिढीच्या भाषेत बोलायचं तर ” बॅकअप”.
आणि कदाचित आयुष्याच्या या टप्प्यावरची खरी शहाणपणाची खूणही हीच—
कधी स्टीरिंग आपल्या हातात घ्यायचं,
आणि कधी प्रेमाने ते पुढच्या पिढीच्या हातात सोपवायचं…
हे समजणं!
लेखक : श्री अतुल काटेकर.
प्रस्तुती : रमा मोडक
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
पुण्याच्या आसपासचं गाव. कुटुंब ठिकठाक. एक आजोबा वयोमानामुळे घरीच बसुन. आज्जी आधीच गेलेली. साहजीकच सुनेवर सर्व भार. आधी किरकोळ कुरबुर. मग बाचाबाची. त्यानंतर कडाक्याची भांडणं. सुनेचं म्हणणं ‘घरी बसुन ऐद्यासारखं खावु नका. काम करुन हातभार लावा संसाराला. ‘
पण बाबा थकलेले. शेवटी सुनेचे टोमणे खाण्यापेक्षा घर सोडायचं त्यांनी ठरवलं. मुलानेही अडवलं नाही. आले पुण्यात. कुणी म्हातारा म्हणुन काम देईना आणि भूक जगू देईना. भीक मागण्या वाचून पर्याय उरला नाही.
बाहेरच मुलाला भेटुन, लाज टाकून बाबा विचारायचे, “येवु का रे बाळा घरी रहायला? ” ‘बाळ’ म्हणायचे, “मला काही त्रास नाही बाबा, पण ‘हि’ला विचारुन सांगतो. ” पण, “या बाबा घरी” असा निरोप बाळाकडून कधी आलाच नाही!
आता बाबा अट्टल भिकारी झाले.
झाले, कि त्यांना केलं गेलं?
अशीच भीक मागताना एके दिवशी माझी न् त्यांची भेट झाली. बोलताना बाबा म्हणायचे, “डाॕक्टर, म्हातारपण म्हणजे नाजुक वेल हो. वेलीवरच्या सुंदर फुलांकडे सगळ्यांचं लक्ष जातं, पण या फुलांना अंगाखांद्यावर खेळवणाऱ्या वेलीकडे कुणाचंच लक्ष नसतं. वेल बघा नेहमी झुकलेली आणि वाकलेलीच असते. कुणाचाच आधार नसतो म्हणून. तसंच हे म्हातारपण. झुकलेलं आणि वाकलेलं. निष्प्राण वेलीसारखं.! “
बाबांची वाक्य ऐकून काटा यायचा अंगावर माझ्याही!
“नाव, पत्ता, पिनकोड सहित टाकून पत्र पत्त्यावर पोचत नाहीत डाॕक्टर, त्याला पोस्टाचं तिकिट लावलं तरच ते पत्त्यावर पोचतं. नाहितर वर्षानुवर्षे पडून राहतं धुळ खात पोस्टातच. तसंच आमचं आयुष्य! नाव पत्ता सग्गळं बरोबर! पण देव आमच्यावर तिकिट लावायला विसरला, म्हणून आम्ही इथं पडलेले. ” असं बोलून ते हसायला लागतात. त्यांचं ते कळवळणारं हसू आपल्यालाच पीळ पाडून जातं.
मी म्हणायचो, “बाबा हसताय तुम्ही. पण हे हसू खोटं आहे तुमचं. “
तर म्हणायचे. “आयुष्यभर सुखी असल्याचं ढोंग केलं. हसण्याचं नाटकच केलं. आता या वयात तरी खरं हसू कुठुन उसनं आणू? “
मी निरुत्तर!
“वाळलेल्या सुकलेल्या पालापाचोळ्यासारखं आयुष्य झालंय. कुणीतरी येतं आणि आम्हाला गोळा करतं. टोपलीत ठेवतं. वाटतं चला, कुणाला तरी आपली दया आली. नंतर कळतं कि सुकलेले आहोत म्हणुन जाळण्यासाठी, शेकोटी पेटवण्यासाठी आपल्याला टोपलीत ठेवलंय. सुकलेल्या पालापाचोळ्याचा नाहीतरी दुसरा वापर काय होणार म्हणा? “
बाबांचं बोलणं ऐकून, मीच आतून तुटून जायचो.
“काहीतरी काम करा बाबा, ” असं सांगून मी त्यांना विनवायचो, पण आता उमेद गेली होती. बाबा कामाला तयार नव्हते.! म्हणायचे, “आज आहे मातीवर, उद्या मातीखाली जायचं. किती दिवस राहिलेत आता? आज कुणी विचारत नाही, पण उद्या मेल्यावर हेच लोक अंत्यदर्शनाला येवुन पाया पडतील. श्राद्धाला जेवताना चांगला होता हो बिचारा असं म्हणतील. नाटक असतं हो सगळं आयुष्यच. प्रत्येकजण आपापली भूमिका पार पाडत असतं इतकंच! “
इतकं असुनही, एके दिवशी मी बाबांना कामाला तयार केलंच. बॕटऱ्या विकण्यासाठी त्यांना मदत केली. शे पाचशे रुपये रोज कमावतात बाबा आता. भिक मागत नाहीत.
मागच्या महिन्यात मला मिळालेला पुरस्कार याच बाबांना मी समर्पित करुन स्टेजवर यांचा सत्कारही करायला लावला होता!
आज हे आठवायचं कारण म्हणजे, आज मला हे बॕटऱ्या विकताना रस्त्यावर भेटले. मला जरा बाजुला घेऊन गेले. म्हणाले, “एक गंमत सांगायचीय डाॕक्टर! सुनेला कळलंय माझ्या, मी दहा पंधरा हजार कमावतो. तर मला शोधत माझा मुलगा आला होता पुण्यात आणि म्हणाला, “हिने” तुम्हाला घरी बोलवलंय, झालं गेलं जावु दे म्हणते. पाया पडुन माफी मागायला तयार आहे. बाबा, मला पण तुमच्या धंद्यात घ्या, एकत्र मिळुन करु. “
मी स्तिमित झालो, तीन वर्षं आपल्या बापाला/सासऱ्याला भिक मागायला लावली. आता पैसा दिसायला लागल्यावर सगळी नाती जवळ यायला लागली.?
“डाॕक्टर काय करु? सल्ला द्या. “
साहजीकच मी बोललो, “ज्यांनी तुमच्यावर ही वेळ आणली, त्यांना थारा देण्याचा प्रश्नच नाही, त्यांना तुम्ही नाही, पैसा हवाय तुमचा, आता त्यांना जवळ नका करु! “
बाबा म्हणाले, “डॉक्टर मला कळतंय हे सगळं, पण एक सांगू? आज मी माझ्या पोराला हात दिला नाही तर उद्या माझ्या जागेवर माझा पोरगा दिसंल भीक मागताना! चालेल तुम्हाला? मी माझ्या माघारी, त्याला भिकारी बनवून जाईन का? अहो, चुकतात तीच पोरं असतात. माफ करतो तोच ‘बाप’ असतो. पण आता आयुष्याच्या शेवटच्या वळणावर तरी, ‘क्षमा’ म्हणजे काय हे मला त्याला शिकवू द्या डाॅक्टर… “
आज सगळेच वेगळे दिसत होते, कां? ते मात्र माहीत नाही – – “
आज सकाळी नेहमीप्रमाणे फिरायला बाहेर पडलो. दार उघडून बाहेर आलो आणि समोरच गेटवर भारद्वाज पक्षी बसलेला दिसला आणि आज काहीतरी शुभ घडणार असा संकेत मिळाला. त्याला हात जोडून मी नमस्कार केला आणि फिरायला बाहेर पडलो.
मेन रोड लागल्यावर, नेहमीचे दृश्य असते, की रस्त्यावर प्लास्टिकच्या पिशव्या पडलेल्या असतात / कचरा पडलेला असतो / कागदाची खोकी पडलेली असतात. आज मात्र रस्ता एकदम चकाचक दिसत होता. काही जण कार चालवत असतात / स्कुटर चालवत असतात आणि काहीतरी खात असतात. खाऊन झाले कि कागद / प्लॅस्टिक पिशवी रस्त्यावर टाकतात. आज कुणीच कचरा फेकलेला दिसत नव्हता.
कां? ते मात्र माहीत नाही.
सिटी प्राईड च्या रस्त्यावर आलो, की तिथे, कुत्री घेऊन फिरणारे स्त्री-पुरुष नेहमीच दिसतात. रस्त्यावर कुठेही कुत्र्यांच्या मनात येईल त्याप्रमाणे त्यांचे शी – शू करणे सुरू असते. कुत्रे फिरवणाऱ्याला मात्र त्याचे काही देणे घेणे नसते. आज पण कुत्र्याला घेऊन हिंडणारी मंडळी दिसत होती. फुटपाथवर एका ठिकाणी एका कुत्र्यानी शी केली, आणि मालकाने लगेच प्लास्टिकच्या पिशवीत शी गोळा केली. आणि आश्चर्य म्हणजे आज कुत्री फिरवणाऱ्या सगळ्यांच्याच हातात प्लास्टिकच्या पिशव्या दिसत होत्या. हा बदल कशामुळे घडला? ते मात्र समजत नव्हते.
पुढे मेन रोडला आलो. नेहमीचा देखावा म्हणजे, हॉर्नचे कर्कश आवाज, काही चौकांमध्ये सिग्नल सुरू असतात, काही ठिकाणी बंद असतात. सिग्नल पाळणारे अगदी बोटावर मोजण्या इतकेच असतात. सगळ्याच गाड्या बेफाम वेगाने धावत असतात. झेब्रा क्रॉसिंग वर रस्ता ओलांडणारे जीव मुठीत घेऊन धावत असतात. काहीजण उलटी कडून वेगाने येत असतात. काहीजण फुटपाथवर गाड्या घालत असतात.
आज मात्र सगळेच बदललेले दिसत होते. सगळे सिग्नल चक्क सुरु होते. कोणी हॉर्न वाजवत नव्हते. सिग्नल तोडून जाणारी एकही गाडी दिसत नव्हती. झेब्रा क्रॉसिंग वरून पादचारी आरामात रस्ता ओलांडत होते. सगळ्या गाड्या २० – ३० च्या वेगाने जात – येत होत्या. उलटी कडून येणारी किंवा फुटपाथ वरून जाणारी एकहि टु व्हीलर दिसली नाही. वळणारी प्रत्येक गाडी चक्क साईड इंडिकेटर देत होती.
हा बदल बघून, मी माझे फिरणे विसरलो, आणि ट्रॅफिकचा हा नवीन रंग बघण्यात रममाण झालो. काहीतरी कारणामुळे माझी तंद्री मोडली आणि मी पुढे निघालो. ट्रॅफिक मध्ये एकदमच ही सुधारणा कशामुळे झाली, ते मात्र काही समजत नव्हते.
पुढे मारुती मंदिर लागते, तिथे फुटपाथवर नेहमीच लोक कबुतरां करता धान्य टाकत असतात. त्यामुळे कबुतरांचे थवे कायम तिथे असतात. कबुतरांमुळे काही आजार पसरतात, त्यांना रस्त्यावर धान्य टाकू नका, असे बरेच वेळा पेपरमध्ये आपण वाचतो. पण त्याची दखल कुणीच घेताना दिसत नसते. आज मात्र फुटपाथ वर कोणीही धान्य टाकले नव्हते. त्यामुळे आज एकही कबूतर दिसत नव्हते. हा बदल कशामुळे? हे मात्र समजत नव्हते.
थोडं पुढे गेलं की मृत्युंजयेश्र्वर मंदिर आहे. रोज मी बाहेरून दर्शन घेतो आणि पुढे जातो.
आज मात्र मी दर्शन घेण्याकरता चक्क मंदिराच्या आत गेलो. माझ्यामधे हा बदल कशामुळे झाला याचे उत्तर मात्र नक्कीच माझ्याकडे होते.
एक म्हणजे, इतका सुंदर बदल घडवून आणल्याबद्दल मला देवाचे आभार मानायचे होते आणि आणि नंबर दोन म्हणजे असाच बदल कायम ठेव अशी मला देवाकडे प्रार्थना करायची होती.
☆ मनाचे श्लोक – एक सार्वकालिक ‘मनोपनिषद’… – श्लोक १०७ आणि १०८ ☆ श्री विश्वास देशपांडे ☆
श्लोक क्र. १०७ – –
मना कोप आरोपणा ते नसावी ।
मना बुधि हे साधुसंगी वसावी ।
मना नष्ट चांडाळ तो संग त्यागी ।
मना होई रे मोक्षमार्गी विभागी ।।१०७।।
अर्थ : हे मना, क्रोधाला आपल्यावर स्वार होऊ देऊ नकोस. आपल्या बुद्धीचा वापर साधुसंतांच्या सहवासात राहण्यासाठी कर. हे मना, दुष्ट किंवा वाईट लोकांच्या संगतीचा त्याग कर. (आणि अशा रीतीने) मोक्षमार्गाचा वाटेकरी हो.
(कोप – क्रोध/राग, आरोपणा – आरोहण करणे /स्वार होणे, नष्ट – दुष्ट /वाईट, चांडाळ – कर्माने किंवा वागणुकीने नीच मनुष्य, विभागी – वाटेकरी)
विवेचन : साधकासाठी अत्यंत महत्वाचा उपदेश समर्थांनी या श्लोकात केलेला आपल्याला आढळतो. व्यवहारात आणि परमार्थात क्रोध अपार हानी करतो. ज्याला आपल्या क्रोधावर ताबा ठेवता आला, त्याला आपल्या मनावर ताबा ठेवता आला असे म्हणायला हरकत नाही. व्यावहारिक जीवनात क्वचित प्रसंगी क्रोध येणेही जरूर असते. पण त्याला आपल्या डोक्यावर किती स्वार होऊ द्यायचे हे आपल्याला ठरवता आले पाहिजे. साधकाने तर क्रोधरहित व्हायला शिकले पाहिजे. कारण अति क्रोधामुळे सर्वनाश होऊ शकतो. क्रोधाचा भर ओसरल्यावर होणाऱ्या पश्चातापाचा मग काही उपयोग होत नाही.
त्यासाठी समर्थ म्हणतात की आपली बुद्धी साधुसंगी वसावी. म्हणजे संत किंवा सज्जन व्यक्तींच्या सहवासात आपण राहिले पाहिजे. आपण कोणाचा संग करतो त्यावरही आपले चारित्र्य अवलंबून असते. ” Man is known by the company he keeps. ” अशी एक इंग्रजी म्हण आहे. म्हणूनच समर्थ म्हणतात सज्जनांचा संग करा. सज्जनांच्या किंवा सद्गुरूंच्या सहवासात केवळ देहाने असता उपयोगी नाही. मनाने आणि बुद्धीने देखील त्यांच्या सोबत राहायला हवे. बऱ्याच वेळा थोर पुरुषांच्या सहवासात आलेले त्यांचे नातेवाईक किंवा अनुयायी त्यांची शिकवण न घेता, त्यांचा फायदा आपल्या प्रपंचासाठी करून घेतात. स्वामी समर्थांच्या चरित्रात त्यांचे भक्त म्हणवणाऱ्या अशा अनेक ढोंगी व्यक्तींची उदाहरणे आपल्याला वाचायला मिळतात. तेव्हा संतांच्या सहवासात मनाने आणि बुद्धीने त्यांचेच होऊन जावे.
मोरोपंत सुद्धा ” सुसंगती सदा घडो, सुजन वाक्य कानी पडो ” असे म्हणतात. तर तुकाराम महाराजांनी ” न लगे मुक्ती आणि संपदा, संत संग देई सदा, ” असे म्हटले आहे. थोडक्यात संतांचा सहवास हा परीस स्पर्श असतो. तो एकदा झाला की आपल्यातील अहंकार, कर्तेपणा, मी पणा गळून पडतो. क्रोधाची जी सामुग्री असते तीच त्यांच्या सहवासात नष्ट होते. प्रत्यक्ष संतांचा सहवास जरी नाही मिळाला तरी आजच्या काळात त्यांच्या ग्रंथांचे वाचन आणि त्यात त्यांनी सांगितलेल्या गोष्टींचे मनापासून पालन करणे हा देखील संतांचा सहवासच आहे. त्यामुळे ज्ञानेश्वरी, दासबोध, तुकाराम गाथा यासारख्या कुठल्यातरी एका ग्रंथाचे नियमितपणे वाचन करून त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे त्यांच्या सहवासात राहण्यासारखेच आहे असे म्हणता येईल.
दुष्ट किंवा वाईट व्यक्तींची संगत असेल तर ती जाणीवपूर्वक सोडायला हवी. त्यांच्या सहवासात त्यांचे गुण (खरे म्हणजे दुर्गुण) आपल्यालाही लागण्याची शक्यता असते. वाईटाचे, खोट्या गोष्टींचे समर्थन करण्यात मग आपल्यालाही काही वावगे वाटत नाही. ज्यांचे कर्म अत्यंत दुष्टपणाचे असते, समाजाच्या दृष्टीने घातक असते, अशा व्यक्तींसाठी समर्थांनी ‘ चांडाळ ‘ असा शब्द वापरला आहे. ज्यांना मोक्षमार्गावर वाटचाल करायची आहे, त्यांनी तर अशा व्यक्तींचा सहवास कटाक्षाने टाळायला हवा. संतांच्या सहवासात वावरताना मनाने आणि बुद्धिनेही त्यांचे आचरण आत्मसात करून त्यांच्याशी एकरूप व्हावे. क्रोधाचा जाणीवपूर्वक त्याग करावा. अशा रीतीने आपण मोक्षमार्गाचे वाटेकरी व्हावे अशी समर्थांची इच्छा आहे.
स्वसंवाद
१. माझ्या मनात येणाऱ्या क्रोधाला मी माझ्या बुद्धीवर आणि नातेसंबंधांवर स्वार होऊ देतो का? राग शांत झाल्यावर मला पश्चात्ताप होतो का?
२. संतांच्या किंवा सज्जन विचारांच्या सहवासात असताना, मी केवळ माझ्या सांसारिक ‘स्वार्थाचा’ विचार करतो, की माझ्या अंतःकरणाचे शुद्धीकरण करण्यासाठी त्यांचे विचार बुद्धीने आत्मसात करतो?
३. मोरोपंतांनी म्हटल्याप्रमाणे, “सुसंगती सदा घडो, ” हे माहीत असूनही मी माझ्या दैनंदिन व्यवहारात केवळ स्वार्थासाठी वाईट किंवा नकारात्मक प्रवृत्तीच्या लोकांची संगत बाळगतो का?
४. समर्थांनी सांगितल्याप्रमाणे, संसाराच्या विवंचनेतून बाहेर पडून अंतरीची शांती मिळवण्यासाठी मी या ‘मोक्षमार्गाचा’ वाटेकरी (विभागी) होण्यास तयार आहे का?
=====
श्लोक क्र. १०८ – –
सदा सर्वदा सज्जनाचेनि योगे ।
क्रिया पालटे भक्तिभावार्थ लागे ।
क्रियेवीण वाचाळता ते निवारी ।
तुटे वाद संवाद तो हितकारी ।।१०८।।
अर्थ : हे मना, सज्जनांच्या संगतीत राहिल्यामुळे आपल्या वागण्यात बदल घडतो. भगवंताच्या भक्तीबद्दल प्रेम निर्माण होते. एखादी गोष्ट स्वतः आचरण केल्याशिवाय त्याबद्दल बोलू नये. चर्चेतून जेव्हा एखाद्या शंकेचे निरसन होते, तेव्हा ती चर्चा परमार्थाला हितकारक ठरते.
विवेचन : मागील श्लोकाप्रमाणे या श्लोकातही समर्थांनी सज्जन संगतीचा महिमा सांगितला आहे. इथे सज्जन म्हणजे साधुसंत असाच अर्थ समर्थांना अपेक्षित आहे. कारण आपल्या वागणुकीतील जो बदल समर्थांना अपेक्षित आहे, तो साधुसंतांच्या संगतीतच होऊ शकतो. संतसंगतीचा महिमा अपार आहे. ‘ आपल्यासारखे करती तात्काळ, नाही काळवेळ तयालागी ‘ असे संतांबद्दल म्हटले जाते. संत म्हणजे परीस आहेत. त्यांच्या संगतीत राहिलो की ते आपल्याला त्यांच्यासारखेच करून टाकतात. वृत्तीत अंतर्बाह्य पालट होतो. पण त्यांच्या संगतीत केवळ देहाने राहून उपयोगी नाही. मनाने आणि बुद्धीने देखील त्यांचेच होऊन राहावे. त्यांच्याशी एकरूप व्हावे. असे झाले म्हणजे आपल्याही वागणुकीत बदल घडतो. आपल्या मनात ईश्वरभक्ती निर्माण होते. ईश्वराबद्दल प्रेम निर्माण होते. देवाच्या अस्तित्वाबद्दल मनात जी शंका असते, ती नाहीशी होते. रामकृष्ण परमहंसाच्या सहवासात येण्याआधी स्वामी विवेकानंदांच्या मनात परमेश्वराच्या अस्तित्वाबद्दल शंका होती. पण रामकृष्ण परमहंसाच्या सहवासात येताच ती दूर तर झालीच पण त्यांच्या वृत्तीतही अंतर्बाह्य पालट झाला. अशा प्रकारे जेव्हा बुद्धी संतांच्या चरणी स्थिर होते, तेव्हाच अपेक्षित आणि आश्चर्यकारक असे आंतरिक परिवर्तन घडून येते.
आज खरे साधुसंत कोणाला म्हणावे असा प्रश्न आपल्याला पडतो. भोंदूबाबांचा बाजार भरला आहे. पण ज्यांच्या सहवासात आपल्याला शांती आणि समाधान मिळते आणि आपली ऐहिक सुखाची ओढ कमी होऊन परमार्थाकडे मनाची प्रवृत्ती होते अशा व्यक्तींना संत, सज्जन किंवा साधू म्हणायला हरकत नाही.
संतांचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्या अंतरात शांती आणि समाधान वास करीत असते. त्यामुळे व्यर्थ बडबड करून ते आपली शक्ती वाया घालवत नाहीत. ते अत्यंत मोजके आणि हिताचे बोलतात. त्यामुळेच त्यांच्या सहवासात आपल्यामध्ये बदल घडून येतो. ‘ बोले तैसा चाले ‘ या उक्तीचे ते मूर्तिमंत उदाहरण असतात. आपण सामान्य माणसे किंवा ज्यांना आपल्या ज्ञानाचा अहंकार झाला आहे अशी माणसे आपले ज्ञान दाखवण्यासाठी बाष्कळ बडबड करतात. पण त्याप्रमाणे त्यांचे आचरण नसल्याने लोकांना त्यांचे बोलणे ऐकताना कंटाळा येतो. म्हणूनच समर्थ म्हणतात, ” आचारल्याविण बोलू नये. ” ” क्रियेवीण वाचाळता व्यर्थ आहे “ही उक्ती आपल्याला माहिती आहे. संत सोहिरोबा म्हणतात, ” अनुभवाविण मान डोलवू नको रे. ” सर्व संतांच्या सांगण्यात आणि शिकवणुकीत एकवाक्यता आहे.
श्लोक क्रमांक १०८ ते ११५ या श्लोकांची रचना एक विशेष दृष्टिकोन ठेवून समर्थांनी केली आहे असे वाटते. कारण हे श्लोक वाद आणि संवाद, किंवा चर्चा आणि निरर्थक वाद याबद्दल आपल्याला विशेष मार्गदर्शन करतात. चर्चा किंवा वाद-संवाद आपल्या मनातील शंका दूर करण्यासाठी असावा. वादासाठी वाद घालू नये. साधुसंतांच्या संगतीत चर्चेतून आपल्या ज्या शंका दूर होतात, त्या आपल्याला परमार्थ मार्गावर पुढे वाटचाल करण्यासाठी हितकारक ठरतात. अर्थात त्यांच्याकडून ज्या शंकांचे निरसन करून घ्यावयाचे त्या शंका परमार्थासंबंधी असाव्यात. कोणतीही शंका मनात ठेवून ईश्वरभक्ती करू नये. त्या शंकांचे निरसन अधिकारी व्यक्तींकडून किंवा गुरूंकडून करून घ्यावे. एकदा का मनातील शंका दूर झाल्या की निःशंक मनाने आपण हरिभक्ती करू शकतो.
स्वसंवाद
१. मी संतांचे विचार किंवा धार्मिक ग्रंथ केवळ माझे ज्ञान वाढावे म्हणून वाचतो, की त्यामुळे माझ्या वागण्यात बदल घडून यावा या हेतूने वाचतो?
२. संत सोहिरोबांनी म्हटले आहे, “अनुभवाविण मान डोलवू नको रे”, मी उगीचच मला सर्व कळते म्हणून मान डोलावतो की नामस्मरणाचा स्वतः अनुभव घेऊन माझी भक्ती दृढ करतो?
३. माझ्या रोजच्या बोलण्यात किंवा समाजमाध्यमांवरील चर्चेत मी केवळ माझा अहंकार शमवण्यासाठी ‘व्यर्थ वाद’ घालत बसतो, की शंकांचे निरसन करणारा ‘हितकारी संवाद’ साधतो?
४. तुकाराम महाराजांच्या सूत्राप्रमाणे, जर ‘बोले तैसा चाले’ हेच साधुत्वाचे खरे लक्षण असेल, तर माझे स्वतःचे जगणे माझ्याच बोलण्याशी किती प्रामाणिक आहे?
काळाच्या प्रदीर्घ प्रवाहात कितीतरी गोष्टी वाहून गेल्या. राजे गेले, राजवटी गेल्या. साम्राज्ये उभी राहिली आणि इतिहासाच्या पानांत विरून गेली. पिढ्या बदलल्या. जगण्याची साधने बदलली.
पण एक गोष्ट अजूनही तशीच आहे—
– – सत्याचा शोध घेणाऱ्या मनाची ओढ.
हजारो वर्षांपूर्वी एखाद्या अरण्यातील आश्रमात, यज्ञकुंडाजवळ किंवा निसर्गाच्या सान्निध्यात बसून एका ऋषीने जो प्रश्न विचारला असेल, तोच प्रश्न आजचा माणूस वेगळ्या भाषेत विचारत आहे—
“जीवनाचा अर्थ काय? ”
– – याच प्रश्नाच्या शोधातून भारतीय संस्कृतीची एक विराट परंपरा उभी राहिली.
– ती म्हणजे ऋषीपरंपरा.
– आणि भाद्रपद शुक्ल पंचमी तिच्या स्मरणाची पवित्र तिथी—ऋषिपंचमी.
ऋषी म्हणजे केवळ प्राचीन काळातील तपस्वी नव्हेत.
– ते ज्ञानाचे उपासक होते. चिंतनाचे साधक होते. सत्याच्या शोधात स्वतःला झोकून देणारे अनासक्त पुरुष होते.
– त्यांच्याजवळ राजदंड नव्हता; पण विचारांचे सामर्थ्य होते.
– संपत्ती नव्हती; पण प्रज्ञेची श्रीमंती होती.
– ऐहिक वैभव नव्हते; पण अंतःकरणात विश्व सामावून घेण्याची विशालता होती.
– – त्यांनी आकाशाकडे पाहिले आणि विश्वाचा शोध घेतला. निसर्गाकडे पाहिले आणि त्याच्याशी नाते ओळखले. स्वतःच्या अंतर्मनात उतरले आणि अस्तित्वाचा अर्थ शोधला.
त्यांनी प्रश्न विचारले.
प्रश्नांमागे गेले.
आणि उत्तरांपेक्षाही शोधाला मोठे मानले.
वेदांच्या ऋचा, उपनिषदांचे चिंतन, जीवनमूल्यांची जडणघडण—या प्रदीर्घ ज्ञानपरंपरेमागे ऋषींच्या तपश्चर्येचा अदृश्य हात आहे.
– म्हणूनच भारतीय मनाने ऋषींना केवळ विद्वान मानले नाही.
त्यांना वंदनीय मानले. त्यांच्या ज्ञानापुढे मस्तक नमविले. त्यांच्या तपस्येविषयी कृतज्ञता बाळगली. आणि त्यांच्या परंपरेला आपल्या संस्कृतीच्या स्मृतिपटलावर जपून ठेवले.
– – ऋषिपंचमीचे मर्म याच कृतज्ञतेत आहे.
या तिथीला सप्तर्षींचे स्मरण केले जाते.
– – पण त्या स्मरणाचा अर्थ केवळ एका धार्मिक विधीत शोधला, तर ऋषिपंचमीचा व्यापक आशय आपल्या हातातून निसटून जाईल.
ही तिथी आपल्याला सांगते—
आपण आज जे आहोत, ते केवळ आपल्या प्रयत्नांचे फल नाही.
आपल्यामागे असंख्य पिढ्यांचे चिंतन आहे. अनुभव आहे. तपश्चर्या आहे. ज्ञानसाधना आहे.
आपण आज ज्या भूमीवर उभे आहोत, तिच्या मातीमध्ये पूर्वजांच्या पावलांचे ठसे आहेत; आणि आपल्या विचारविश्वाच्या पायाभरणीत ऋषींच्या चिंतनाचे संस्कार आहेत.
म्हणून ऋषिपंचमी म्हणजे ऋषिऋणाची जाणीव.
काळ बदलला आहे.
– – आज ज्ञानासाठी अरण्यातील आश्रम शोधावा लागत नाही. एका क्षणात जगभरातील माहिती आपल्या हातात येते. विज्ञानाने विश्वाची अनेक रहस्ये उलगडली आहेत. तंत्रज्ञानाने माणसाच्या हातांना अभूतपूर्व सामर्थ्य दिले आहे.
– – पण सामर्थ्य वाढले म्हणून प्रश्न संपलेले नाहीत. उलट ते अधिक गंभीर झाले आहेत.
– – ज्ञान किती असावे यापेक्षा त्याचा उपयोग कसा करावा, हा प्रश्न महत्त्वाचा झाला आहे.
– वेग मिळाला आहे; पण दिशा आहे का?
– माहिती वाढली आहे; पण विवेक वाढला आहे का?
– साधने वाढली आहेत; पण माणूसपण टिकले आहे का?
– – याच ठिकाणी ऋषींची परंपरा आजही आपल्याशी संवाद साधते.
– ऋषी आपल्याला आधुनिकतेपासून दूर नेत नाहीत. उलट ते आधुनिकतेला विवेकाची चौकट देतात.
– विज्ञानाने विश्व जिंकण्याची शक्ती दिली, तर ऋषींची दृष्टी विचारते—स्वतःवर विजय मिळविला का?
– तंत्रज्ञानाने जग जवळ आणले, तर ऋषी विचारतात—मनुष्य मनुष्याच्या जवळ आला का?
– प्रगतीने सुखसाधने वाढविली, तर ऋषींची जीवनदृष्टी विचारते—या सुखाला समाधानाची जोड आहे का?
– – म्हणून ऋषी कालबाह्य झालेले नाहीत.
त्यांची गरज आजही आहे. कदाचित अधिकच आहे.
म्हणूनच ऋषिपंचमी हा केवळ स्मरणाचा दिवस नाही; तो आपल्या दायित्वाचा दिवस आहे.
परंपरा आपल्याला वारशाने मिळते; पण तिचे रक्षण आपोआप होत नाही.
– पुढच्या पिढीला केवळ आधुनिक जगाची साधने देऊन आपले कर्तव्य संपत नाही. त्यांना प्रश्न विचारण्याची दृष्टी द्यावी लागेल. ज्ञानाची ओढ द्यावी लागेल. सत्याचा आग्रह द्यावा लागेल. निसर्गाशी नाते जोडावे लागेल. आणि आपल्या संस्कृतीकडे अंधश्रद्धेने नव्हे, तर समजुतीने आणि स्वाभिमानाने पाहायला शिकवावे लागेल.
ऋषींचा वारसा म्हणजे भूतकाळाला कवटाळून बसणे नव्हे.
– – भूतकाळातून मूल्य घेऊन भविष्य घडविणे होय.
– हीच खरी परंपरानिष्ठा.
– हीच खरी ऋषिपूजा.
आजऋषिपंचमी.
सप्तर्षींचे स्मरण होईल. पूजा होईल. नमस्कार होतील.
पण त्या नमस्कारामागे एक जाणीव जागी झाली, तरच त्या पूजेचे सार्थक होईल—
– – आपण एका महान परंपरेचे वारसदार आहोत.
– – आणि वारसदार असणे म्हणजे केवळ अभिमान बाळगणे नव्हे; ऋण स्वीकारणे होय.
ऋषींनी आपल्याला जे दिले, त्याची परतफेड कदाचित कधीच करता येणार नाही.
– कारण ऋण पैशाचे नाही.
– ते ज्ञानाचे आहे.
– ते संस्कारांचे आहे.
– ते प्रज्ञेचे आहे.
– – ते अस्तित्वाला अर्थ देणाऱ्या एका अखंड शोधाचे आहे.
– – म्हणून ऋषींच्या चरणी मस्तक ठेवताना एवढेच मागावेसे वाटते…
हे ऋषिवर्यांनो,
तुमच्या तपस्येची स्मृती आमच्या मनातून पुसू देऊ नका; तुमच्या ज्ञानाची ज्योत आमच्या विचारांत मंद होऊ देऊ नका; आणि तुमच्याकडून मिळालेला हा अमूल्य वारसा आमच्या हातून पुढच्या पिढीपर्यंत अखंड पोहोचू दे.
कारण—
– – ऋषी गेले नाहीत.
– ते आपल्या स्मृतीत आहेत.
– ते आपल्या संस्कारांत आहेत.
– ते सत्याचा शोध घेणाऱ्या प्रत्येक प्रश्नात आहेत.
– – आणि जोपर्यंत एखाद्या मनात “सत्य काय? ” हा प्रश्न जिवंत आहे,
☆ “खऱ्या अर्थाने जगणं…” – लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुती – राधा पै ☆
मी जितकी वर्षे जगलो आहे, त्यापेक्षा आता कमी वर्षे जगायची आहेत, हे समजल्यापासून माझ्यात झालेले बदल:
आता एखाद्या जवळच्या व्यक्तीच्या निधनाने मी फार रडत नाही, कारण आज नाही तर उद्या माझीही वेळ येणार आहे हे मला उमगले आहे.
माझे अचानक निधन झाले तर, माझ्यानंतर काय होईल याची चिंता करणे मी सोडून दिले आहे. कारण माझ्याविना कोणी उपाशी राहणार नाही, माझ्यावाचून कुणाचे काहीही अडणार नाही. हे जग आधी होते तसेच अव्याहत सुरू राहणार आहे. माझी संपत्ती माझ्यासोबत येणार नाही, हेही उमगले आहे.
समोरच्या व्यक्तीकडे असलेला पैसा, पद, सत्ता, प्रतिष्ठा पाहून, आता मला इर्षा, असूया किंवा भीती वाटत नाही.
स्वतःसाठी भरपूर वेळ काढू लागलो आहे. जग माझ्या खांद्यावर टिकून नाही आणि माझ्याविना काहीच थांबणार नाही, हे लक्षात आले आहे.
छोट्या विक्रेत्यांशी आणि फेरीवाल्यांशी घासाघीस करणे आता मी बंद केले आहे. कधी आपली फसवणूक होते आहे, हे कळत असूनही ते हसत स्वीकारायला शिकलो आहे.
भंगार गोळा करणाऱ्यांना जुनी वर्तमानपत्रे, रिकामे डबे सहज देऊन टाकतो. त्यातून त्यांना मिळणारा आनंद पाहून मलाही समाधान मिळते.
रस्त्यावर बसून व्यापार करणाऱ्या एखाद्या गरजू व्यक्तीकडून कधी गरज नसलेली वस्तूही विकत घेऊ लागलो आहे.
ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान मुलांचे तेच तेच बोलणे कितीही वेळा शांतपणे ऐकतो. “हे आधीही सांगून झाले आहे, ” असे म्हणणे सोडले आहे.
चुकीच्या व्यक्तीशी वाद घालण्यापेक्षा मानसिक शांतता जपणे पसंत करू लागलो आहे.
लोकांच्या चांगल्या कामांची आणि विचारांची मनापासून प्रशंसा करतो. त्यातून आनंद मिळतो. स्वतःच्या वाईट/चुकीच्या सवयी आणि हट्टी समजुती माझ्यावर लादण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या लोकांपासून अंतर ठेवायला शिकलो आहे. त्यांना बदलवण्याचा प्रयत्न आता करत नाही.
जीवनाच्या शर्यतीत मला मागे टाकण्यासाठी कोणी डावपेच खेळत असेल, तर मी शांतपणे त्याला पुढे जाऊ देतो. कारण, माझा कोणी प्रतिस्पर्धीही नाही आणि मी कोणाशी स्पर्धाही करू इच्छित नाही.
स्वतःला आनंद देणाऱ्या गोष्टी करायला शिकलो आहे. लोक काय म्हणतील, याची चिंता त्यांच्यावरच सोपवली आहे. इतरांना खूश ठेवण्यासाठी स्वतःचे मन मारणे बंद केले आहे.
पंचतारांकित हॉटेलांपेक्षा निसर्गाच्या सान्निध्यात राहणे आवडू लागले आहे. जंक फूडपेक्षा साध्या, पौष्टिक अन्नात जास्त समाधान मिळते, हे आता लक्षात आले आहे.
गरज नसताना, स्वतःवर हजारो रुपये खर्च करण्यापेक्षा एखाद्या गरजूच्या हातात मदतीची रक्कम ठेवण्याचा आनंद अधिक मोठा वाटतो. मदत करण्याची वृत्ती पूर्वीही होती, आता ती प्रयत्नपूर्वक वाढवू लागलो आहे.
चुकीच्या माणसांसमोर स्वतःला बरोबर सिद्ध करण्यापेक्षा शांत राहणे पसंत करतो. जास्त बोलण्यापेक्षा मौनाची निवड करतो. स्वतःवर जास्त प्रेम करायला शिकलो आहे.
मी या जगातला एक प्रवासी आहे. माझ्यासोबत फक्त केलेली सत्कर्मे, वाटलेले प्रेम, आदर आणि माणुसकीच येणार आहे, याची खात्री पटली आहे.
हा देह आई-वडिलांची देणगी आहे, आत्मा ही परमेश्वराची देणगी आहे, माझे नावही इतरांनी दिलेले आहे. जेव्हा माझे स्वतःचे काहीच नाही, तेव्हा नफा-तोट्याची गणिते कशाला?
माझे दुःख, अडचणी, काळज्या, तक्रारी लोकांना सांगणे बंद केले आहे. कारण
जे समजून घेतात, त्यांना सांगावे लागत नाही आणि ज्यांना सांगायची वेळ येते, त्यांना समजूनच घ्यायचे नसते, हे वास्तव आता लक्षात आले आहे.
आता मी माझ्या स्वतःच्या आनंदात रमतो. माझ्या सुख-दुःखासाठी शेवटी मी स्वतःच जबाबदार आहे, हे मला उमगले आहे.
मी प्रत्येक क्षण जगायला शिकलो आहे. जीवन अत्यंत मौल्यवान आहे. कधीही काहीही घडू शकते, हे वास्तव स्वीकारले आहे. चांगले किंवा वाईट दिवसही निघून जातील. कारण, येथे काहीही कायमचे नाही.
अंतःकरणातील आनंदासाठी अध्यात्माचा मार्ग स्वीकारला आहे. मानवसेवा, जीवदया आणि निसर्गसेवेत स्वतःला झोकून दिले आहे. अनंताकडे जाणारा मार्ग याच्यातून जातो, हे लक्षात आले आहे. निसर्गाच्या कुशीत राहायला शिकलो आहे, कारण उशिरा का होईना, शेवटी त्याच्याच कुशीत विलीन व्हायचे आहे, हे समजले आहे.
कदाचित मला आता खऱ्या अर्थाने जगता यायला लागले आहे.
लेखक:अज्ञात
प्रस्तुती: राधा पै
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
☆ “विकसित भारत २०४७” – लेखक : डॉ. शरद कुंटे ☆ परिचय – श्री हर्षल सुरेश भानुशाली ☆
पुस्तक : “ विकसित भारत २०४७”
– – सुखी, समृद्ध, समरस, संघटित, समर्थ, अखंड भारत
लेखक: डॉ. शरद कुंटे
पृष्ठः २८५
मूल्य: ३५०₹
भारताने स्वातंत्र्याची ७५ वर्षे पूर्ण केली आहेत. मात्र विकसित राष्ट्रांच्या तुलनेत भारतासमोर अजूनही आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक, तांत्रिक आणि पायाभूत विकासाची अनेक आव्हाने आहेत. २०४७ हे भारताच्या स्वातंत्र्याचे शताब्दी वर्ष आहे. त्या टप्प्यापर्यंत भारताला विकसित राष्ट्र म्हणून उभे करण्याची कल्पना आज राष्ट्रीय विकासाच्या चर्चेचा महत्त्वाचा भाग बनली आहे.
भारत स्वतंत्र होऊन 75 वर्षे पूर्ण झाली, तरीही अजून भारतातील जनता आपल्या मूलभूत समस्या सोडवण्यातच गुंतलेली आहे. युरोप आणि अमेरिकेतील अनेक देश विकास प्रक्रियेमध्ये आपल्या कितीतरी पुढे जाऊन पोचलेले आहेत.
जगातील सर्व प्रगत देशांची बरोबरी करण्यासाठी भारताला अजून बरीच मोठी मजल मारावी लागणार आहे. 2022 च्या 15 ऑगस्ट रोजी लाल किल्ल्यावरून भाषण करताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी घोषणा केली, की आगामी २५ वर्षांमध्ये भारत एक विकसित राष्ट्र बनेल व आज असलेल्या युरोप अमेरिकेतील विकसित देशांच्या मांडीला मांडी लावून बसेल! प्रत्यक्ष हा पल्ला गाठण्यासाठी भारताला कोणत्या कोणत्या क्षेत्रामध्ये किती वेगाने प्रगती करावी लागेल याचा आराखडा करण्याचे काम आता देशभर सुरू झालेले आहे. आपल्या हाताशी असलेल्या साधनसामग्रीचा, आपल्या देशात असलेल्या बौद्धिक कौशल्याचा व देशाचा विकास घडवून आणण्यासाठी युवकांमध्ये जागृत झालेल्या ऊर्जेचा उपयोग करून घेऊन आपल्याला वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्ये कशाप्रकारे प्रगती करता येईल याची चर्चा या पुस्तकात केलेली आहे.
जागतिक बँकेने विकसित देशाचे जे आयाम निश्चित करून दिलेले आहेत, ते सर्व आयाम 2047 पर्यंत पूर्ण करण्यासाठी भारताला कशाप्रकारे वाटचाल करावी लागेल, याचा प्रत्येक आयामानुसार आराखडा या पुस्तकांमध्ये संग्रहित केलेला आहे. विकासाची वाटचाल तर प्रत्यक्ष सुरू झालेली आहे व आपण अपेक्षित असलेला प्रगतीचा हा टप्पा निश्चितपणे गाठू असा आत्मविश्वास राज्यकर्त्यांना, देशातील शास्त्रज्ञांना, उद्योजकांना व शिक्षण क्षेत्रातील तज्ञ व्यक्तींना निश्चितपणे वाटतो आहे. आज देशाच्या विकासासंबंधी असलेली वस्तू स्थिती व आगामी काळात आपल्याला करावयाचा प्रवास यासंबंधीचे या पुस्तकात आलेले विवेचन देशातील वाचकांना प्रेरणादायक ठरेल असा मला विश्वास वाटतो.
हे पुस्तक केवळ भारताच्या विकासाचे स्वप्न मांडत नाही; तर विकसित राष्ट्राची वैशिष्ट्ये आणि भारताला त्या दिशेने कोणत्या प्रकारची वाटचाल करावी लागेल, याचा विषयवार विचार करते. पुस्तकात भारताच्या आर्थिक आणि सामाजिक प्रगतीसोबतच विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण, उद्योग, मानवी कौशल्य, राष्ट्रीय सामर्थ्य आणि विविध विकासपरिमाणांचा विचार करण्यात आला आहे. “सुखी, समृद्ध, समरस, संघटित, समर्थ, अखंड भारत” ही या पुस्तकाच्या विचारांची व्यापक दिशा आहे
या पुस्तकातील प्रमुख विषय ––
– विकसित भारत २०४७ची संकल्पना
– आर्थिक विकास आणि समृद्धी
– शिक्षण व ज्ञानाधारित समाज
– विज्ञान आणि तंत्रज्ञान
– बौद्धिक संपदा आणि नवोन्मेष
– उद्योग आणि उत्पादनक्षमता
– युवकशक्तीचा विकास
– शाश्वत आणि सर्वसमावेशक विकास
– पायाभूत सुविधांची आवश्यकता
– सामाजिक समरसता आणि संघटन
– भारताचे राष्ट्रीय सामर्थ्य
– जागतिक स्तरावर भारताची भूमिका
– २०४७ पर्यंतच्या भारतासाठी दीर्घकालीन विचार
परिचय : श्री हर्षल सुरेश भानुशाली
पालघर
मो.9619800030
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(डा. मुक्ता जीहरियाणा साहित्य अकादमी की पूर्व निदेशक एवं माननीय राष्ट्रपति द्वारा सम्मानित/पुरस्कृत हैं। साप्ताहिक स्तम्भ “डॉ. मुक्ता का संवेदनात्मक साहित्य” के माध्यम से हम आपको प्रत्येक शुक्रवार डॉ मुक्ता जी की उत्कृष्ट रचनाओं से रूबरू कराने का प्रयास करते हैं। आज प्रस्तुत है डॉ मुक्ता जी की मानवीय जीवन पर आधारित एक विचारणीय आलेख संवाद : संबंधों की जीवन-रेखा। यह डॉ मुक्ता जी के जीवन के प्रति गंभीर चिंतन का दस्तावेज है। डॉ मुक्ता जी की लेखनी को इस गंभीर चिंतन से परिपूर्ण आलेख के लिए सादर नमन। कृपया इसे गंभीरता से आत्मसात करें।)
(शिक्षक दिवस पर ” संभवम् ” संस्था द्वारा डॉ मुक्ता जी का सम्मान – 16 September 2026)
☆ साप्ताहिक स्तम्भ – डॉ. मुक्ता का संवेदनात्मक साहित्य # ३३८ ☆
☆ संवाद : संबंधों की जीवन-रेखा… ☆ डॉ. मुक्ता ☆
‘संवाद संबंधों की जीवन-रेखा है। परंतु जब आप संवाद अर्थात् वार्तालाप करना बंद कर देते हैं, तो आप अपने अनमोल संबंध खो देते हैं।’ यह वाक्य गहन-गूढ़ अर्थ को परिलक्षित करता है। जैसे संवाद अथवा कथोपथन कहानी या नाटक को गति प्रदान करते हैं; वैसे ही संवाद हमारे जीवन को ऊर्जा व जीवंतता प्रदान करते हैं… हमारे अंतर्मन में जीने की उमंग जाग्रत करते हैं। जैसाकि सर्वविदित है– मानव एक सामाजिक प्राणी है और वह अकेला रहने में स्वयं को असमर्थ पाता है। इसलिए ही वह जन्म- जात संबंधों के रहते भी अन्य संबंध स्थापित करता है, क्योंकि वह अपने सुख-दु:ख की अभिव्यक्ति किए बिना ज़िंदा नहीं रह सकता। वह अपने हृदय के भावों को अभिव्यक्ति प्रदान कर सुक़ून पाता है तथा स्वयं को अकेला, असहाय व विवश अनुभव नहीं करता।
यदि आप वार्तालाप/ संवाद करना बंद कर देते हैं, तो अनमोल संबंधों को खो देते हैं। संवादहीनता मान-दशा तक तो वाज़िब है, परंतु उसके बाद यह सज़ा बनकर रह जाती है और एक अंतराल के पश्चात् मानव स्वयं को नितांत अकेला अनुभव करता है। प्रश्न उठता है– क्या संबंध बनाए रखने के लिए मानव को दूसरों को प्रसन्न रखने के लिए अपने आत्म-सम्मान को दाँव पर लगा देना चाहिए? नहीं…यह तो चाटुकारिता कहलायेगी। यदि लंबे समय तक यह स्थिति बनी रहती है, तो मानव तनाव, चिंता व अवसाद से घिर जाता है और अंततः उस व्यूह को भेदना मानव के वश से बाहर हो जाता है। तनाव संबंधों की ताज़गी व पारस्परिक स्नेह-सौहार्द को लील जाता है और ऐसे व्यक्ति के साथ रहने से दूसरे पक्ष के लोग भी गुरेज़ करना प्रारंभ कर देते हैं। सो! उसे जीवन में अकेले विषम परिस्थितियों का सामना करना पड़ता है।
लंबे समय तक तनाव की यह स्थिति मानव को चिंता के अथाह सागर में धकेल देती है। चिंता चिता समान है, जो दीमक की भांति मानव के उत्साह, साहस, धैर्य आदि को लील कर, शरीर रूपी इमारत की चूलों को हिला कर खोखला कर देती है। चिंताग्रस्त मानव सदैव ख़ुद से बेखबर स्वनिर्मित लोक में विचरण करता रहता है। वह बेसिर-पैर की कल्पनाओं में खोया, अनगिनत शंकाओं में घिरा स्वयं को अपाहिज-सा अनुभव करता है। यदि ऐसा-वैसा हो गया, तो उसका क्या होगा? उसके परिवार की क्या दशा होगी? उन विषम परिस्थितियों से वे कैसे निज़ात पा सकेगे? चिंताग्रस्त मानव को चारों ओर अंधकार ही अंधकार नज़र आता है। जीवन में उसे आशा की कोई किरण दिखाई नहीं पड़ती और न ही कोई उम्मीद की झलक दिखाई पड़ती है…उसे जीवन मरु-सम भासता है। उसकी दशा रेगिस्तान के उस हिरण-सी हो जाती है, जो प्यास से आकुल-व्याकुल सूर्य की किरणों को जल समझ उनके पीछे दौड़ा चला जाता है और अंत में अपने प्राणों से हाथ धो बैठता है। यही होती है अवसाद-ग्रस्त मानव की मन:स्थिति… जिसके जीवन में न कोई उमंग रहती है; न ही कोई तरंग; न प्रसन्नता; न ही उल्लास…वह तो नितांत अकेला, तन्हा-सा अपना जीवन बसर करता है अर्थात् ढोता है।
संवादहीनता मानव को उस कग़ार पर लाकर खड़ा कर देती है, जहां वह हरदम तन्हाई के दंश झेलता है; जो नासूर बन उसे आजीवन सालते हैं। संवादहीनता आजकल सभी रिश्ते-नातों में सेंध लगाकर जीवन के सुक़ून व सुखों पर डाका डाल रही है। सुक़ून मन की वह निर्विकार अवस्था है, जहां मानव राग-द्वेष व स्व-पर की निकृष्टतम वृत्तियों से ऊपर उठ जाता है और अंतर्मन रूपी सागर के शांत जल में निरंतर अवगाहन करता रहता है और वहां पहुचने के पश्चात् सभी इच्छाओं का शमन हो जाता है। परंतु उस स्थिति तक पहुंचने में मानव को वर्षों तक साधना-तपस्या करनी पड़ती है।
आइए! हम संबंध-निर्वाह के विषय पर चर्चा कर लें। संबंध विश्वास के आधार पर स्थापित तो हो जाते हैं, परंतु उनका निबाह करने के लिए आवश्यकता होती है बर्दाश्त करने की…यदि हममें सहनशीलता का मादा है, तो संबंध स्थायी व स्थिर रह सकते हैं, अन्यथा वे पानी के बुलबुले की भांति पल-भर में विलीन हो जाते हैं। संबंध कभी भी दूसरों से जीतकर नहीं निभाए जा सकते; उन्हें बनाए रखने के लिए तो जीतकर भी हारना पड़ता है। उनकी भावनाओं को महत्व देते हुए, प्रियजनों की प्रसन्नता के लिए पराजय को स्वीकारना पड़ता है। इसके विपरीत यदि आप वार्तालाप बंद कर देते हैं, तो संबंध टूट जाते हैं; समाप्त हो जाते हैं और उन विषम परिस्थितियों में आप अकेले रह जाते हैं और कोई पल-भर के लिए भी आपके साथ समय व्यतीत करना पसंद नहीं करता।
यदि हम संबंधों को चिरस्थाई व शाश्वत् रूप प्रदान करना चाहते हैं, तो हमारे लिए यथासमय झुकना व दूसरों को सहन करना कारग़र होगा। दूसरे शब्दों में हमें परिस्थितियों के अनुसार समझौता करना होगा। झुकना, सहना व समझौता करने की एक ही मांग होती है…अहं का विसर्जन। यह ही एक ऐसा उपादान है; जिसके द्वारा आप दूसरों का हृदय परिवर्तित कर सकते हैं…अपने प्रति दूसरों के मन में विश्वास जाग्रत कर सकते हैं। वैसे भी जीवन केवल संघर्ष ही नहीं; समझौता है। संघर्ष की स्थिति हमारे अंतर्मन की आंतरिक शक्तियों को जाग्रत करती है; प्रेरित करती है; हमें अपने लक्ष्य तक पहुंचाती है। दूसरे शब्दों में समझौता हमारे अंतर्मन की दुष्प्रवृत्तियों का शमन कर, संबंधों को शाश्वत रूप प्रदान कर हमें सुक़ून देता है; जीने की प्रेरणा देता है। सो! संबंधों को सार्थकता प्रदान करने हेतु जहां संवादों की दरक़ार है; वहीं समझौता भी वह संजीवनी है, जिसमें प्राणदायिनी शक्ति निहित है।
अंतत: हम कह सकते हैं कि जीवन में कभी संवादहीनता की स्थिति न पनपने दें, क्योंकि यह वह सुनामी है; जो संबंधों को लील जाता है और जीवन को शून्यता से भर देता है। यह स्थिति मानव के लिए अत्यंत घातक है, विस्फोटक है। सो! हम सबको अपने दायित्व का वहन करना चाहिए और समाज में स्नेह, सौहार्द, समन्वय, सामंजस्यता व समरसता की स्थिति बनाए रखने के लिए अपने अहम् का विसर्जन कर, संबंधों को सार्थक बनाने का भरसक प्रयास करना चाहिए …यही समय की मांग है और मानव-मात्र से अपेक्षित है।
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
जीवनरंग 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही 
