अमेरिकेला येण्याची नाना व कमलताईंची पहिलीच वेळ होती. मुलगा फारच मागे लागला म्हणून ते तयार झाले खरे पण नवी सूनबाई, कशी असेल, कशी वागेल काही अंदाज येत नव्हता. ते येऊन पोचले तेव्हा हिना कामाला गेली होती. आपण येणार त्या दिवशीही अर्धा दिवस देखील सुट्टी टाकता येत नाही हा विचार दोघांच्या मनात येऊन गेला पण त्यांनी जयंतला काही विचारलं नाही. त्यांच्या आयुष्यात ढवळाढवळ करायची नाही हे ठरवून ते आले होते.
त्यांच्या मुलगा जयंत गेली बारा वर्षे अमेरिकेत रहात होता. जयंत हिनाला कुठल्याशा डेटिंग साईट वर भेटला व कोविडच्या काळात त्याचे लग्न झाले. त्यानंतर नील जन्माला आला व भारतात आई बाबांना भेटायला जाणे पुढे गेले. शेवटी जयंतनं आई बाबांनाच आग्रह करून अमेरिकेत बोलावले.
कमलताईंनी बेसनाचे लाडू केले. जयंतचे आवडते बेसनाचे लाडू! बाकी काही आणू नको अशी त्याची सक्त ताकीद होती. धडधडत्या ह्रुदयाने व थरथरत्या पावलांनी दोघांनी जयंतच्या घरात प्रवेश केला.
जयंत व हिनानं घर सुंदर सजवलं होतं. कलाकुसरीच्या वस्तूंनी सुशोभित केलं होतं. समोरच असलेला गजाननाचा भव्य फोटो बघून त्यांचं मन सुखावलं. तेवढ्यात हिना नीलला डे केअर मधून घेऊन घरी आली.
“आई-नाना, कसा झाला प्रवास? ” तिनं शुद्ध मराठीत विचारलं व कमलाताई आश्चर्यचकित झाल्या. नेहमी फोनवर एखादं दुसरं हिंदी वाक्य बोलणारी हिना किती सुरेख मराठी बोलते आहे असं मनात येतय न येतय तोच हिना म्हणाली, “मैत्रीणीकडे मराठी शिकते आहे. ” हिनाचे प्रयत्न बघून नानाही खूष झाले.
“किती छान आहे ना हिना? फोनवर बोलताना किंवा फोटोमधून फारसं काही कळत नाही. ” कमलताईंनी नानांकडे उत्तराच्या अपेक्षेने बघितले पण नानांना झोप लागली होती.
जेटलॅगमुळे दोघांनाही बराच वेळ झोप लागली. जयंत जेवणासाठी उठवायला आला.
“चला गरम गरम पोळ्या करतोय. या जेवायला. ” कमलताई व नाना स्वयंपाक घरात आले व कणिक मळणाऱ्या जयंतकडे पहातच राहिले. त्याने डाळ फोडणीस टाकली. तो भराभर पोळ्या करू लागला.
“जयंत, रायता बनव हं. ” हिनाचा आतून आवाज आला. ती नीलला झोपवत होती. हिना डावरी आहे असं कमलताईंच्या लक्षात आलं.. सारं काही करताना डावा हात पुढे होता. अगदी नीलला भरवतानाही! डाव्या हाताने भरवलेलं त्यांना कससच वाटलं.
हिना जेवून बाहेर येऊन काहीतरी वाचत बसली. जयंतनं सगळा स्वयंपाक करून जेवणं झाल्यावर मागचं आवरलं. हिना झोपायला गेल्यावर कमलताईंनी न राहवून विचारलं.
“जयंत, हिनाची तब्ब्येत बरी नाही का? स्वयंपाक तूच केलास म्हणून विचारते. ”
“नाही आई. तिला काही झालेलं नाही. तिला कुकिंग जमत नाही व आवडतही नाही. ” जयंत अगदी सहजपणे सांगत होता.
“पण खाण्याची आवड आहे ना? कुकिंग आवडत नाही म्हणजे? ” कमलताईंनी मनातला प्रश्न मनातच ठेवला पण मगाशी एकदम छान वाटणारी हिना आता मनातून उतरू लागली होती.
जयंत कामाला जाण्यापूर्वी नीलला तयार करत असे. आठ वाजता हिना तयार होऊन कामाला जात असे व नीलला डे-केअरला पोचवून साडेआठला जयंत कामाला जात असे.
हिनाचा डबा पण जयंतनं तयार केला होता.
“अहो घरातलं काहीही काम न करता नवऱ्याला सगळं करायला लावणं या मुलीला कसं बरं वाटतं? इकडची काडी तिकडं करत नाही. असे होतात का संसार? ” कमलताईंना सुचत नव्हतं.
“तुम्ही यात पडू नये असं मला वाटतं. जयंत आनंदी दिसतो आहे. त्यांना जे करायचे ते करू देत. ” नानांनी विचार करून सांगितलं. कमलताईंना ते पटलं नाही. त्यांनी स्वयंपाकाची सूत्रं हातात घेतली व सर्वांचा स्वयंपाक त्या करू लागल्या.
‘सासु सासरे असताना तरी एखादी चार गोष्टी करेल ना स्वयंपाक घरात जाऊन? शोभतं का हे वागणं? माझा मुलगा बिचारा मर मर राबतो आहे. आणि नाना म्हणतात तू यात पडू नको. आपण केवळ महिनाभर राहणार आहोत इथे. ’ कमलताईंना विचारांनी घेरलं होतं. चैन पडत नव्हतं.
एक दिवस जयंत व नाना नीलला घेऊन बाहेर गेले होते. कमलताईंनी धाडस करून हिनाशी बोलायचं ठरवलं.
“हिना तू कधीच कुकिंग करत नाहीस? ”
“नाही. ” एकच शब्द बोलून ती थांबली.
“बरय ग तुझं. आम्ही न आवडून कुणाला सांगणार. पर्यायच नसतो. संसार म्हटलं की बाईला सारं करावच लागतं. ” कमलताई यावर ती काय बोलते म्हणून वाट बघू लागल्या.
“जयंतला फार काम पडतं असं वाटतं म्हणून विचारत आहात ना? ” हिनाचा प्रश्न रास्त होता.
“आई, हा विषय कधी ना कधी निघणार याची खात्री होती. ” तिनं उजवा हात मनगटापासून बाहेर काढला. तो प्रोस्थेटिक हात होता. तिला कोपरापुढे हातच नव्हता. पण त्या हाताची बनावट इतकी सुरेख होती की कधी हा खोटा हात आहे असं वाटतचं नव्हतं.
कमलताईंनी धक्का बसला.. त्या गडबडल्या.. गोऱ्यामोऱ्या झाल्या.
“आई, आम्ही दोघं भेटलो व एकमेकांच्या प्रेमात पडलो. मला उजवा हात नाही हे मी जयंतला प्रथमच सांगितलं होतं. तरी तो मला भेटत राहिला. मी अशीच जन्मले आहे. डावा हात वापरून बऱ्याच गोष्टी जमत होत्या पण नील झाला तेव्हापासून त्याला उचलून डावा हात दुखत आहे. जयंत सगळी कामं करतो. त्यानं लग्न होण्यापूर्वी मला सांगितलं होतं की तो घरकाम करेल. मी बाहेरची कामं व माझी नोकरी सांभाळून त्याला जमेल तशी मदत करत असते पण तुम्ही असताना मला हा विषय नको होता. पण तुम्ही मायेपोटी विचारलंत. माझ्यावर टीका करण्यासाठी नाही हे मला समजतय सो इटस् ओके. ” हिनाचं बोलणं ऐकून कमलताईंना लाज वाटत होती.
जयंत व नाना घरी आले. हिनाचा प्रोस्थेटिक आर्म टेबलावर ठेवलेला बघून जयंतला सगळं समजलं.
जयंत हिनाशेजारी जाऊन उभा राहिला व म्हणाला,
“आई, हिचा उजवा हात मी आहे. ”
नानांना काय बोलावे कळत नव्हते. कमलताईंना हे सारं पाहून धक्का बसला होता. त्या स्तब्ध झाल्या होत्या.
क्षणभरापूर्वी वाटत होतं.. माझा मुलगा बिचारा मरमर राबतो. आता जाणवत होतं की तो राबत होता त्याच्या प्रेमासाठी. तिच्यातील कमी भरून काढण्यासाठी..
कमलताईंनी स्वयंपाकघरातून लाडवाचा डबा घेऊन बाहेर आल्या. टेबलावरील प्रोस्थेटिक आर्म ला जो पंजा होता त्यावर त्यांनी लाडू ठेवला.
“हिना मला माफ कर. तू स्वयंपाक करत नाहीस याबद्दल तुला मी कमी लेखत होते पण आज कळलं… हात नसला तरी माणूस संसाराला हातभार लावू शकतो. मी तुला नेहमीच्या चाकोरीत बसवलं आणि काहीही माहित नसताना उगीचच तर्क करत बसले. माणूस असाच असतो.. पूर्ण माहिती नसताना तर्क करणारा. बरोबर नाही हे.. ”
क्षणभर शांतता पसरली. मग कमलताईंनी जयंतकडे पाहिलं. “आणि खरंच.. हात असूनही… काही लोक समोरच्या माणसाचा हात धरायला शिकत नाहीत. ”
जयंत गोंधळून त्यांच्याकडे पाहू लागला. त्यांनी हिनाचा हात दंडाला पकडला. “मला तुझी ओळख करून घ्यायची आहे.
तुला सुनेच्या साच्यात बसवून नाही तर एक माणूस म्हणून. तू लहानपणापासून अपंग आहेस पण सांगू का? कितीतरी लोक शरीराने नाही पण मनानं अपंग असतात – माझ्या सारखे!
“आई, हिनाचा हात जन्मापासून असा नव्हता.. जरी तिनं ते सांगितलं तरी. आम्ही दोघं नायगारा बघायला चाललो होतो. मी गाडी चालवत होतो. गाडीला अपघात झाला व त्या अपघातात हिच्या हाताची ही तऱ्हा झाली. आता लग्न करायला नको असं हिना म्हणत होती. पण प्रेम केलं मी तिच्यावर. माझ्या चुकीने अपघात झाला होता पण ती एका शब्दाने मला काही म्हणाली नाही. ” जयंतचे डोळे भरून आले होते.
“आई मला अजिबात कुकिंग येत नाही असं नाही बरका. मी शिरा कसा करते बघाच म्हणून हिना स्वयंपाक घरात गेली.
जयंतला दोष न देता माझा हात लहानपणापासून असा आहे म्हणून सांगणाऱ्या हिना बद्दल कमलताईंच्या मनात प्रेम दाटून आलं..
नानांचं वाक्य आज त्यांना मनोमन पटलं होत.
‘जिथे तर्क संपतो, तिथे माणुसकी सुरू होते आणि त्या क्षणी आयुष्य बदलून जातं..
लेखिका : ज्योती रानडे
प्रस्तुती : शोभा जोशी
कार्यकर्ती, जनजाती कल्याण आश्रम, पुणे महानगर.
मो ९४२२३१९९६२
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
मोबाईल आले आणि फोन बुक नावाचे नविन काहीतरी समजले. आज पर्यंत इतरांनी लिहीलेले आम्ही वाचले. पण फोन बुकमध्ये आम्हीच लिहितो आणि गरज पडेल तसे आम्हीच वाचतो.
फोन बुकचे एक बरे असते, आपणच हवं ते नांव निवडतो आणि सेव्ह करतो. वारंवार ते बदलता देखील येते. आपल्या शाळेच्या दाखल्यासारखे ते कायम नसते.
फार फार वर्षांपूर्वीचे असे नाही, पण काही वर्षांपूर्वी जवळपास प्रत्येकाजवळ आणि प्रत्येक घरात (घरी फोन नसला तरीही) एक डायरी असायची. यात महत्वाचे फोन नंबर नावासह लिहिलेले असायचे. अशी एक छोटी डायरी खिशात देखील असे. हा लॅंडलाईन फोनचा जमाना होता.
नंतर काळ झपाट्याने बदलला, आणि मोबाईल फोन आला. या फोनमध्येच नांव लिहून ठेवण्याची सोय झाली. मग काय? माझे फोन बुक अस्तित्वात आले.
हिटलर माझी आई, वय वर्षे ८५. तिला देखील मोबाईल आला. तिला मोबाईलवरुन फोन करता येत नाही, पण आलेला घेता येतो. आता वयोमानानुसार तिला कमी ऐकू येते. काही गोष्टीत तिचा हट्ट असतो, तर काहीत मी सांगते म्हणून अशी हुकूमशाही. म्हणून तीचे नांव मी हिटलर असे सेव्ह केले आहे.
आता आईला देखील मोबाईल आला म्हटल्यावर बायको, मुले, भाऊ यांच्याजवळ देखील मोबाईल असणार हे ओघाने आलेच.
मुलांचे नंबर मी मागणी पुरवणी नंबर १ आणि मागणी पुरवणी नंबर २ असे सेव्ह केले आहेत. याचे कारण मी कितीतरी वेळा कितीतरी कारणांनी त्यांना फोन केले असतील. पण त्यांना काही हवे असल्यास त्यांचा मला फोन येतो, एरवी कमी. त्यांचे बजेट मंजूर झाल्यावर देखील ही मागणी जास्तीची (आणि त्यांच्या दृष्टीने रास्त असते.) असल्याने त्यांची नांवे मागणी पुरवणी अशी सेव्ह केली.
आता नंबर बायकोच्या फोनचा. तिचा स्वतःचा एक आणि ऑफिसने दिलेला एक, असे दोन नंबर तिचे आहेत.
फोन बुकमध्ये तिचे नांव मी बऱ्याचदा बदलले आहे. आपण तिला नाही तर किमान नावाला बदलवू शकतो याचे समाधान. (तिचेही माझ्या बद्दल हेच मत असेल याची खात्री आहे.)
आमच्या लग्नाचा वेळी मोबाईल नव्हते. नाहितर तिचे नांव लग्नाआधी राणी लग्ना नंतर महाराणी, आणि खूssssssप नंतर गा-हाणी किंवा संतवाणी असे कदाचीत सेव्ह केले असते.
सध्या तिचे नांव मी आकाशवाणी आणि वन वे असे सेव्ह केले आहे.
रेडिओ लावला तर आपल्याला त्यावर काय सुरू असेल ते आणि तेच ऐकावे लागते. आपल्याला आपले मत बोलून लगेच सांगता येत नाही. तसेच हिचा फोन आला किंवा आपण लावला तरी अगोदर ऐकावेच लागते. अगदी आपण फोन केला तरी, बरे झाले, तुमचा फोन आला. आत्ता तुम्हालाच फोन लावत होते. या वाक्यानेच सुरुवात होते. आपले सगळे ऐकून म्हणजे तिचे सांगून झाल्यावर (तिच्या लक्षात आले तर……..) ती विचारते…… हां…… फोन कशासाठी केला होता…….
आकाशवाणीचा कार्यक्रम आवडला नाही तर, निदान रेडिओ बंद तरी करता येतो. पण आपण फोन बंद केला तर तिकडून परत फोन येतो(च), आणि कार्यक्रमाचा उर्वरित भाग (माझी आवड) या सदराखाली ऐकावा लागतो.
आता तिचा दुसरा नंबर कोणत्या नावाने सेव्ह करावा? हा प्रश्न होता. (बायको असे म्हटले तरी पुरुषांना विनाकारण काही प्रश्न पडतात, तसाच हा प्रकार……) तो प्रश्न मी एकेरी वाहतूक या वाहतूक नियमांच्या फलकावरुन वन वे असा सेव्ह करून सोडवला. कारण परत तेच……. एकेरी वाहतूक या रस्त्यावर एकाच दिशेने जाता येते तसेच या फोनवर देखील फक्त ऐकावे लागते. बोलण्याची संधी कमीच…… एकेरी वाहतूक याचा अर्थ मला रस्त्यापेक्षा जास्त इथे समजला.
आता काही भावांचे आपसात पटते, किंवा काही वेळा पटत नाही. पण आमचे पटते आणि सगळ्या गोष्टीत त्याला माझ्या पेक्षा जास्त इंटरेस्ट असतो. थोडक्यात तो खाणेपिणे, गाणे यातला दर्दी आहे, आणि या गोष्टी करायची त्याला घाई म्हणजेच गर्दी असते. म्हणून भाऊगर्दी या वरुन मी त्याचे नांव भाऊदर्दी असे सेव्ह केले आहे.
बहिणीला फोन झाला की गप्पांमध्ये घरचा विषय निघतोच, त्यावर ती, आई काय करणार? तिचं वय झालंय, तिचं बरोबर आहे. माझ्या बद्दल बोलताना तज असं का केलंस? बायको बद्दल बोलतांना तिचं काय चुकले? असे आपल्यालाच प्रश्न करत आपले म्हणणे खोडून काढते……… म्हणून तिचे नांव खोडरबर म्हणून सेव्ह केले आहे. तिच्याशी बोलताना, बोलतोय का प्रश्नपत्रिका सोडवतोय तेच समजत नाही.
एक बहिण परदेशात असते. तिथल्या परिस्थिती बद्दल बोलतांना ती भरभरून बोलते. पण आपलं म्हणणं ऐकताना आपण जे काही भरभरून बोलत असू त्यामुळे तिला भडभडून येत असावे. पण फोनच्या माध्यमातून आम्ही सांस्कृतिक देवाणघेवाण करतो आणि परदेशाशी चांगले संबंध ठेवतो. तिचे नांव मी फाॅरेन एक्सचेंज असे सेव्ह केले आहे.
आता आपला भाऊ तसेच बायकोचे देखील भाऊ आहेतच नां…….. आता तिच्या मोठ्या भावाचा फोन आला तर घ्यावाच लागतो. कारण कौटुंबीक घडामोडी त्याच्याकडून समजतातच. पण इतरही अनेक गमतीजमती असतात. तो फोन घेण्याशिवाय पर्याय नसतो. पण कामात असलो तर तिच्या लहान भावाला मी थोड्यावेळाने करतो, असे सांगता येते. म्हणून मोठ्या भावाचा जंतरमंतर तर लहान भावाचा मध्यंतर म्हणून सेव्ह केले आहेत. दोनच भाऊ आहेत. तिसरा असता तर कदाचित त्यांच्या वागण्यानुसार गत्यंतर किंवा अवांतर असे म्हणून सेव्ह केला असता.
तशीच मित्रांची देखील आहेत. सगळीच सांगत नाही, वकील मित्राचा मिलाॅर्ड. डाॅक्टर मित्राचा जेवणानंतर, जेवणाअगोदर. व्यापारी मित्राचा आज रोख, कल उधार असे आहेत. पण काही मित्रांचे फोन नंबर मी संध्याकाळी ७ नंतर, गार… व्हा, आकाशी झेप घे, द्राक्षासव असे सेव्ह केले आहेत. अशा नावांच्या स्पष्टीकरणांची गरज नसावी. कारण यांच्याशी भेट झाल्यावर नंतर स्पष्ट बोलण्याचा प्रयत्न होतो. (सुज्ञास सांगणे नलगे)
आता घरातील मंडळींनी देखील फोन नंबर सेव्ह केले असतीलच. तर मुलीने मुलाचा (तिच्या भावाचा) इडियट. तर मुलाने मुलीचा (त्याच्या बहिणीचा) कटकट म्हणून सेव्ह केल्याचे समजले.
मी सहज सगळ्यांना विचारले. काय, तुम्ही माझा नंबर काय म्हणून सेव्ह केला आहे.
सगळ्यांनी एकदम आणि एका स्वरात उत्तर दिले आश्वासन…
काय करणार… मी माझ्या मोबाइलवर सेव्ह केलेली नांवे बदलायला घेतली, आणि त्यांच्या खऱ्या नावाने नंबर सेव्ह केले…
☆ डॉक्टर फॉर बेगर्स ☆ “हिऱ्याची अंगठी आणि मी…!!!” – भाग – २ ☆ डॉ अभिजीत सोनवणे ☆
(‘आजी तुम्हाला मुलाचा फोन नंबर माहित आहे का, पत्ता माहित आहे का? मी तुम्हाला सोडतो, ते वाट बघत असतील तुमची. ‘
‘मला समदं म्हाईत हाय बाळा, पन वाट चुकलेल्याची बघत्यात, सोडून दिलेल्याची न्हायी. माजी वाट बघणारं आता तिथं कुणी न्हायी’ तिने डोळ्याला पदर लावला.)
इथून पुढे – –
निरक्षर आजीने एकाच वाक्यात जीवनाचं कटू सत्य सांगितलं…. *वाट चुकलेल्याची बघत्यात, सोडून दिलेल्याची न्हायी… * माझ्या अंगावर काटा आला.
‘प्रतिष्ठित लोक सुद्धा असे वागतात, खरंच पटत नाही’ मी स्वतःशी पुटपुटलो आजीला ते ऐकू गेलं असावं. ती म्हणाली, ‘बाळा आपल्याकडून दुसऱ्याला काय हवं आसलं, तर दुसरी लोकं आपल्याला किंमत देत्यात, बसाय जागा देत्यात, तूच लय मोठा… तूच लय मोठा म्हून तोंडावर बोलत्यात, त्येला उगंचच झाडावर चढवत्यात… त्येला म्हणत्यात पर्तीशटा….!
‘पर्तीशटा देणाऱ्याला कायतर पायजे आसतं म्हणून त्यो दुसऱ्याला पर्तीशटा देतो…. आन ह्येला वाटतं मी लय परतीष्टीत झालो…! संस्कार महत्त्वाचे बाळा… चरित्र महत्त्वाचं…. पर्तीशटा न्हाय… आपल्याकडचं काई द्यायचं संपलं की लोकं आपल्याला बी पर्तीशटा द्यायची कमी करत्यात, न्हवं देतच न्हायित.. आरं हाड.. आसली पर्तीशटा काय कामाची…? त्या परास संस्कार आनी चरित्र महत्वाचं…
संस्कार आणि चरित्र असं मागून मिळत न्ह्याई रं, ते कमवावं लागतं, आन त्येच कायम राहतं… आशा मानसाला खोट्या पर्तीशटेची गरज नसती, त्यान्ला आपोआप आदर मिळतू…. आपुन गेल्यावर पर्तीशटा बी आपल्या संग जळून जाती… संस्कार आन चरित्र मात्र आपुन गेल्यावर बी हित्तच राहत्यात.. ‘ हित्तच, म्हणताना तिने उकिरड्यावर तीन-चार वेळा हात मारला…
मी आ वासून आजीकडे पाहत राहिलो. ‘आजी कुठे शिकलीस एवढं? शाळेत जाऊन आम्ही फक्त गणित, भूगोल, शास्त्र, इतिहास शिकत असतो. या गोष्टी आम्हाला कोणीच कधी शिकवल्या नाहीत, तू कुठे शिकलीस….? ‘
ती बोलली काहीच नाही, एका बोटाने तिने रस्ता, माणसं आणि उकिरडा दाखवला… परिस्थिती सर्व शिकवते बाळा हेच तिला म्हणायचं असावं.. ती पुढे म्हणाली, ‘कंच्याच साळंत आणि वर्गात चारित्र्य म्हंजी काय, मानूसकी म्हंजी काय ते शिकवीत न्हायित, फुडं जावून मोटा झाला कि मानसाचं वागणं – बोलणं आयीकलं कि समजतंय, आत्ता त्यो कंच्या वर्गात आन यत्तेत (ईयत्तेत) हाय….! ‘
सरस्वतीच्या रूपात एखाद्या आजीनं समोर यावं आणि आयुष्याचं तत्त्वज्ञान शिकवावं असं मला वाटायला लागलं. समोर सरस्वतीच बसलीये तर काहीतरी जाणून घ्यावं, म्हणून मी तिला विचारलं, ‘आजी संस्कार म्हणजे नेमकं काय…?
येडा का खुळा? या नजरेने तिने मला पाहून सांगितलं, ‘तू रोज आंगुळ करतो म्हणजे शरीराची सुद्धी करतो, रोज घर आणि अंगण झाडतो म्हणजे घराची आणि अंगणाची सुद्धी करतो, खरकटी भांडी घासतो म्हणजे भांड्याची सुद्धी करतो, जे नको हाय ते टाकून देनं, आन जे चांगलं हाय ते मनात ठेवनं, म्हंजे संस्कार….! ‘
संस्काराची याहून सोपी व्याख्या कुठली असेल….?
*’मनात संस्कार आनि वागन्यात मानूसकी ठिवली तर चरित्र आपोआप घडतंय बग’* उकिरड्या वरची हातात आलेली काडी घेऊन काहीतरी रेघोट्या मारत ती हे वाक्य बोलून गेली.
आजीच्या समोर उकिरड्यावर बसून मी संपूर्ण ब्रह्मांड पहात असल्याचा भास झाला..!
‘तू कंच्या साळंत जातूस? ‘ मला तीने सहज प्रश्न विचारला.
खरंच या शब्दांनी मला लाज वाटली… आयुष्यभर काय शिकलो होतो आणि आज तिने अर्ध्या तासात काय शिकवले… मला खरंच माझी लाज वाटली! तीला समजणार नाही अशा पद्धतीने गळ्यातला स्टेथोस्कोप दुसरीकडे लपवत, खाली मान घालून मी तिला म्हणालो, ‘आजी मी कंच्याच साळंत जात न्हायी…! ‘
तीने माझ्या खांद्यावर हात ठेवला आणि म्हणाली ‘घोड्या एवढा घोडा झालास तरी अजून कंच्याच साळंत जात न्हायीस… ‘ आत्ता प्रथमच तिच्या चेहऱ्यावरच्या सुरकुत्यांमध्ये हास्य पसरलं होतं.. मी सुद्धा केविलवाणा हसतो आणि उत्तर देतो ‘न्हायी मी कंच्याच साळत जात न्हायी’ हे आणखी खाली मान घालून बोललो आणि विषय बदलतो…
‘आपण पोलिसात जाऊन तुझ्या मुलाविरुद्ध तक्रार देऊया का? पोलीस बरोब्बर त्यांच्या भाषेत तुझ्या मुलाला सांगतील तुला सांभाळायला’ मी म्हणालो.
‘ती घाबरली, चेहऱ्यावरचं हास्य जावून सर्व सुरकुत्यांमध्ये भीती पसरली… ‘नको… नको… पोलीस मारत्याल त्याला, मी अजून चार बोटं न्हाई लावली माज्या लेकाला. त्याला बी तीन लेकरं हायत… बापाला मारताना बघून त्यान्ला कसं वाटल? ‘
पोलीस केस नको म्हणून आजीने माझे पाय धरले. पुन्हा शांत होऊन म्हणाली, ‘पोलिसांच्या भीतीने जरी त्यानं मला घरी न्हेली तरी तो प्रेमानं वागल का माज्याशी? बाळा मला भुकेला “घास” नको प्रेमाचा *भास* पायजे. भीतीनं आनि मारून मुटकून आई सांबाळण्यापेक्षा ती उकिरड्यावरच राहिलेली बरी…
माझा नाईलाज झाला.. एखाद्या वृद्धाश्रमात तीची सोय करायची म्हणून मी फटाफट फोन लावले, खूप वेळानंतर एका ठिकाणी सोय झाली, मी रिक्षा बोलावली. मी हाताला धरून तिला उठवत होतो, तिच्या अंगात त्राण नव्हते, त्यातूनही ती कण्हत म्हणाली, ‘तू जेवलास का रं सोन्या, जेवत जा बाळा टायमावर… ‘
इतका वेळ दाबून धरलेले अश्रू आता मात्र सावरू शकलो नाही. स्वतः दहा दिवस उपाशी राहून दुसऱ्या लेकराच्या भुकेची काळजी करणारी ही माऊली….! तिला आश्रमात सोडले, रिक्षातून उतरताना आभाळाकडे पहात हात जोडून खूप वेळ ती काहीतरी पुटपुटत होती.
मी हसत म्हणालो ‘आजी हा माझ्या मित्राचा वृद्धाश्रम आहे, तुला काहीही काळजी करायची कारण नाही. अध्ये मध्ये मी तुला भेटायला येथे येत जाईन, तुला कशाचीही कमी येथे पडणार नाही. देव तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण करेल बरं… ‘ मी पुन्हा हसत बोललो.
ती म्हणाली, ‘माजी मेली कसली आली विच्छा? आता माझ्या पोराला, सुनेला आणि नातवंडांना सुखाचं आयुष्य दे इतकंच शेवटचं मागितलं.. त्यो तर काय हितं भेटायला येणार नाही. ‘
ज्याने घराबाहेर काढून दिलं, त्याच्याच सुखाची अपेक्षा धरते, आईनं आज पुन्हा तीचं मातृत्व सिद्ध केलं…! तीने पदराने डोळे पुसले, यानंतर डोक्यावरचा पदर सावरत तीने माझे दोन्ही हात हातात घेतले, ते कपाळाला लावले, ‘कोण कुठला रं बाळा तू.. तुज नाव पण मला म्हाईत न्हाई… तू इतकी माजी येवस्ता केलीस… सुकी ऱ्हा माज्या राजा’ म्हणत ती आश्रमाकडे चालू लागली. आश्रमातला कार्यकर्ता तिला हाताला धरून आश्रमाकडे घेऊन जात होता. मी त्या माऊलीला पाठमोरी पहात हात जोडले. जाताना आजी त्याला सांगत होती, ‘चल बाबा, जगण्याचा “सोहळा” संपला आता मेल्यावर “कावळा” यायची वाट पाहायची..!!! ‘
मी काय बोलू??? उरल्या सुरल्या अश्रूंनी माझा शर्ट भरून गेला… अशा अब्जावधी रुपयांच्या अंगठ्या आणि सोन्याची नाणी मला रस्त्याकडेला तळमळत, उकिरड्यावर आणि गटाराशेजारी सापडतात. कशातही किंमत होणार नाही, अशा या सापडलेल्या हिऱ्यांच्या अंगठ्या आणि सोन्याची नाणी मी मनातल्या मनात म्युझियम करून जतन करून ठेवतो, आणि वेळ मिळेल तेव्हा त्याला शब्दरूप देतो. या अंगठ्यांना, ना वजन, ना आकारमान, ना रुपयातली किंमत.. तरीही त्या आहेत मौल्यवान आणि मूल्यवान…!
आता तुम्हीच सांगा माउली, ज्याला खूप वस्तुमान, आकारमान आणि वजन आहे असे शिव्या शाप, तिरस्कार मी सांभाळत बसू?? कि या मौल्यवान आणि मूल्यवान गोष्टींचं जतन, करू….??? मला मिळालेल्या शिव्या शापांबद्दल लिहू, सुरे लावणाऱ्या लोकांबद्दल लिहू, कि तोंडावर थुंकलेल्या आणि चप्पल फेकणाऱ्या लोकांबद्दल लिहू….??? कि इतिहासात कधीही नोंद न होणाऱ्या माणुसकीचं दर्शन घडवू…?
दिवसभरात मला मिळालेले 99 अपमान तिरस्कार मी रोज गाडून टाकतो जाळून टाकतो… आणि रोज नव्या दमानं उठून, उकिरडे, रस्त्याकडेची गटारे, अस्ताव्यस्त पसरलेले फुटपाथ, सुलभ शौचालयाच्या मागील बाजू मी हुंगत असतो, एखाद्या कुत्र्यासारखा….! न जाणो लोकांनी फेकलेल्या अशा मौल्यवान अंगठ्या आणि सोन्याची नाणी मला सापडतील आणि “माणूस” म्हणून मी सुद्धा कधीतरी “श्रीमंत” होऊन जाईन….!!!
तब्बल दहा वर्षांनी गणपतीसाठी सहकुटुंब भारतात आलो.घरचे बाप्पा विराजमान झाल्यावर आईसोबत गप्पा मारताना वाड्यातल्या गणपतीचा विषय निघाला.तेव्हा वाड्यात जायची इच्छा झाली.तिथं पोचलो तर खूप सारं बदललेलं.वाड्यांच्या जागी बिल्डिंग झालेल्या तरी दोनचार वाडे जुन्या काळाची साक्ष देत उभे होते. आम्ही रहायचो त्या वाड्याच्या जागी झालेल्या बिल्डिंगकडे पाहताना खूप साऱ्या आठवणी डोळ्यासमोर आल्या.इतक्यात समोरून साठीपार केलेल्या बाई गणपती घेऊन येताना दिसल्या.कोणीही सोबत नव्हतं.वयानुसार फरक झाला असला तरी मी प्रमीलाकाकूंना ओळखलं.हाक मारल्यावर काकू थांबल्या.
“गणपती बाप्पा मोरया!!”मी उत्साहानं म्हणालो
“मोरया,आपण??”ओळख सांगितल्यावर काकू एकदम खूष.आग्रहानं घरी घेऊन गेल्या.पंधरा बाय वीस फुटांची खोली होती.“अजूनही एकटीचं गणपती मंडळ चालूयं.”
“अध्यक्ष आणि कार्यकर्ती मीच.शक्य आहे तोपर्यंत चालवायचं.नंतरचं माहीत नाही.तुला तर माझा स्वभाव माहितीये.तुसडी म्हणून फेमस आहे.जरा जास्तच स्पष्ट बोलते.प्रत्येकाशी भांडलेय.लोक अंतर ठेवून वागतात.जास्त नादी लागत नाही.कोणी येत पण नाही ”
“आता उतरत्या वयात एकटेपणाचा त्रास होत असेलच”
“कसला त्रास उलट आयुष्यभर तोच सोबतीला राहिलाय”काकू भकास हसल्या.
“असं का बोलता.बहिणी आहेत की..”
“नावापुरती असलेली रक्ताची नाती म्हणजे अवघड जागेची दुखणी.सहन होत नाही अन सांगता येत नाही.”
“मूर्ती छान आहे”मी मुद्दाम विषय बदलला.
“आवडली ना.आई-वडील गेले.बहिणी संसारात रमल्या.नशिबात लग्नाचा योग नसल्यानं मी एकटी राहिले.तेव्हापासून वडिलांची गणपती सेवेची परंपरा चालवतेय.”
“वाडा जाऊन बिल्डिंग आली तरी तुम्ही मात्र तशाच आहात.”
“आणि शेवटपर्यंत अशीच राहणार.जी काही जमापुंजी आहे त्यात छान चाललंय.”
“तरीपण सोबत पाहिजे ना”
“आता दहा दिवस साक्षात गणपती सोबतीला आहेत.अजून काय पाहिजे.इतरवेळी नाही पण गणपतीत माझं दार सर्वांसाठी खुलं असतं.संध्याकाळची आरती तर मुलांच्या हस्तेच आणि रोज वेगवेगळा प्रसाद असतो.”
“हो.आठवतंय.लहानपणी मीसुद्धा दोनदा आरती केलीय.”
“पूर्वी वाड्यातली मुलं करायची आता बिल्डिंगमधली मुलं करतात.”
“तुमची गणपतीवर खूप श्रद्धा आहे.”
“तोच माझा एकमेव आधार.हा एकच पाहुणा नियमितपणे माझ्याकडं येतो.दहा दिवसाच्या मुक्कामात वर्षभराची ऊर्जा देतो.आमच्यात खूप गप्पा होतात म्हणजे मी बोलते आणि बाप्पा ऐकतात.मन मोकळं केल्यानं छान वाटतं.”
“नातेवाईक जाऊ दया.तुम्हांला मैत्रिणसुद्धा नाही.”
“खरं सांगू,आलेल्या वाईट अनुभवांमुळे कोणावरच विश्वास राहिला नाही.बहीणींनी फसवलं आणि वडिलांची प्रॉपर्टी आपसात वाटून घेतली अन हे घर मला दिलं.त्यालाही वारस म्हणून स्वतःचीच नाव लावली.मतलबी माणसांपेक्षा एकटेपणा बरा.”काकू बोलायच्या थांबल्या.मलाही काय बोलावं असा प्रश्न पडलेला.काहीवेळ शांतता होती. काकू म्हणाल्या “आवर्जून भेटलास,
बोललास खूप बरं वाटलं.शक्य झालं तर आरतीला ये” मी नकार देऊ शकलो नाही.नमस्कार करून निघालो.जाताना वळून पाहिलं तर तिसऱ्या मजल्यावरील खिडकीतून पाहणाऱ्या काकूंचा चेहरा निर्वीकार होता पण डोळे मात्र पाणावलेले.
“पाऊस” एकच पण प्रत्येकासोबत त्याचं नातं वेगवेगळं असतं – गणपतीचं बाप्पांचं सुद्धा तसंच !!
☆ “क्रिकेटच्या भांडणातून जन्माला आलेले “वंदे मातरम्” – मूळ इंग्लिश लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात ☆ अनुवादक – श्री मोहन निमोणकर ☆
बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय
आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना माहीत नसेल की ” वंदे मातरम ” या गाण्याचा जन्म क्रिकेट ग्राउंड वरील एका भांडणामधून झालाय.
सुमारे 145 वर्षांपूर्वी, प. बंगाल मधील बेहरामपूर येथील बर्रॅक चौकातील (आता चेस्कवर फील्ड)एका मैदानावर झालेल्या भांडणामुळे बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांना हे देशभक्तीपर गीत लिहिण्याची स्फूर्ती मिळाली. त्या दिवशी जर इंग्रज कर्नल डफीन याने त्या क्रिकेट मॅचमध्ये बंकीमबाबूंवर हल्ला केला नसता तर “वंदे मातरम ” कधीच लिहिले गेले नसते.
१५ डिसेंबर १८७३ची संध्याकाळ.
तेव्हा मुर्शिदाबाद जिल्ह्याचे डेप्युटी कलेक्टर असलेले बंकिमचंद्र चटर्जी पालखीतून घरी परतत होते. अनवधानाने पालखीवाल्यांनी जवळचा रस्ता म्हणून त्या क्रिकेटच्या ग्राउंडमधून पालखी नेली, आणि खेळात अडथळा होईल असा शॉर्टकट मैदानातून घेतला. त्यामुळे साहजिकच खेळामध्ये अडथळा आला.
याचा राग आल्याने बेहरामपूर लष्कराचा अधिकारी असलेला संघाचा कॅप्टन कर्नल डफिनने खेळ थांबवून लगेचच पालखी थांबवली, बंकिमबाबूंना बाहेर खेचले आणि त्यांना ४-५ फटके मारले.
हा प्रकार बऱ्याच प्रसिद्ध व्यक्तींसमोर घडला. त्या व्यक्तींमध्ये प्रिन्सिपॉल रॉबर्ट हॅन्ड, रेव्ह. बारलो, न्यायमूर्ती बेनरबीज, लालगोळ्याचे राजा जोगेंद्र नारायण रे, दुर्गाचरण भट्टाचार्य आणि इतर बऱ्याच इंग्रजी आणि भारतीय प्रतिष्ठित व्यक्ती होत्या.
अपमानाचा बदला – न्यायालयात लढा
बंकिमबाबून्नी कोर्टात केस दाखल केली आणि या अपमानाचा न्याय मागितला.
16 डिसेंबर 1873 रोजी त्यांनी कर्नल डफीन विरुद्ध मुर्शिदाबाद येथे जिल्हा न्यायाधीश श्री विंटर यांच्या न्यायालयात तक्रार दाखल केली. प्रत्यक्ष घटना बघितलेल्यांना साक्षीदार केले गेले. परंतु बऱ्याच इंग्रज अधिकाऱ्यांनी असा काही प्रसंग घडल्याचे अमान्य केले. पण प्रिन्सिपॉल रॉबर्ट हॅन्ड, राजा जोगेंद्र नारायण रे आणि दुर्गाचरण भट्टाचार्य यांनी बंकिंगबाबूंच्या बाजूने साक्ष दिली.
पुढची तारीख 12 जानेवारी 1874 ठरली.
त्या सकाळी हजारो भारतीय आणि इंग्रज प्रेक्षक कोर्टात जमले. केस चालू असताना, न्यायाधीश बेन ब्रिज यांनी जिल्हाधिकाऱ्यांना त्यांच्या खोलीत बोलावून घेतले आणि केस मागे घ्यायची विनंती केली. सुरुवातीला बंकिमबाबुनी नकार दिला पण नंतर एका अटीवर ते तयार झाले, ‘ ‘ जर कर्नल डफीनने सार्वजनिक माफी मागितली तर मी केस मागे घेतो. ’ अर्थातच कर्नल डफीनने कोर्टात हाताची घडी घालून गुपचूप पणे माफी मागितली.
भारतीय तरुणांनी हशा टाळ्या आणि जयजयकाराने कोर्ट दुमदुमून टाकले. इंग्रज अधिकारी कोर्टाच्या या निर्णयाने संतापले आणि त्यांनी बंकिमबाबूंचा खून करण्याची योजना आखली. राजा जोगेंद्र नारायण रे यांना हे समजताच त्यांनी बंकिमबाबूंना लालगोला येथे बोलावून घेतले. तेथे ते जानेवारी 1874 पर्यंत राहिले.
लालगोला येथील वास्तव्यात बंकिमबाबुनी जगद्धात्रि दुर्गा आणि कालीमातेच्या मंदिरांना भेटी दिल्या. तेथे त्यांनी इंग्रज राजवाटिविरुद्ध सर्व भारतीयांना केवळ एका मंत्राने कसे एकत्र आणता येईल याचे विचारमंथन केले.
अखेर 31 जानेवारी 1874 च्या रात्री, माघी पौर्णिमेला एक बारा अक्षरी गीत “वंदे मातरम ” तयार केलं. (vande mataram =12 लेटर्स.) एका मंत्राने भारतीयांमध्ये देशभक्तीचा ज्वाला पेटवली आणि ब्रिटिशांच्या मनात धडकीही.
नंतर त्यांच्या “आनंदमठ ” या कादंबरीचे काही भाग, “बंग दर्शन “या मासिकात (खंड ७)1881 साली प्रसिद्ध झाले आणि पूर्ण पुस्तक 1882 साली प्रसिद्ध झाले. इंग्रजांनी बंकिमबाबुना काही भाग बदलायला सांगितले आणि त्यासाठी दबावही आणला. पण ब्रिटिशांच्या दबावामुळे परिणामी बंकिमचंद्रांनी त्या सरकारी नोकरीतून सेवानिवृत्ती घेतली.. ते वर्ष होते 1885-86.
वरील प्रसंगावरून हेच सिद्ध होते की अपमान, न्यायासाठीचा लढा आणि स्वातंत्र्याची तळमळ आणि स्वातंत्र्य मिळविण्याची दुर्दम्य इच्छा यांनी “वंदे मातरम् “ ला कसा जन्म दिला!
आज १४५ वर्षांनंतरही “वंदे मातरम्” ऐकताच आपल्या अंगावर शहारे येतात! हे गीत आपल्यात देशभक्ती जागवते.
…. आजही हे गीत आपल्या हृदयात देशभक्तीची ज्योत तेवत ठेवते आहे, यात अजिबात शंका नाही.
“वंदे मातरम्!!!!! “
मूळ इंग्लिश लेखक / माहिती संग्राहक : अज्ञात
अनुवादक : मोहन निमोणकर
संपर्क – सिंहगडरोड, पुणे-५१ मो. ८४४६३९५७१३.
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
बी लावायचे, पाणी घालायचे नित्यनेमाने, मग त्याचे रोपटे तयार होते, जोपासलेल्या रोपट्याला कळी येते अन कळीचे फूल कधी होते कळतच नाही. हे फूल बाजारात विक्रीसाठी देताना मळा? रिकामा होऊन जातो. अशावेळी माळ्याची जी घालमेल होते तीच घालमेल कन्या सासरी जाताना प्रत्येक आईवडिलांची होते. पण काय करणार, आपल्या 16 संस्कारामध्ये विवाह संस्कारास अनन्य साधारण महत्व आहे. परंपरेप्रमाणे प्रत्येक मातापित्यास “कन्यादान” हे करावेच लागते. इथे मी चांगल्या अर्थाने म्हणते बरं का, “आलिया भोगासी असावे सादर” कारण “कन्या हे परक्याचे धन!!
मुलींबरोबर बागडण्यातला आनंद, बालपणीचे लडिवाळ हट्ट, छंद, सतत चाललेला चिवचिवाट हे सगळेच संपते कन्या सासरी गेली की अगदी तीन तासाच्या चित्रपटासारखे. तरी जमाना बदललाय, मुली येऊ शकतात आईबाबांकडे केव्हाही. पण तरीही विवाहित मुलगी त्यांना पाहुणीच वाटत असते. त्यांचे हे वाटणेही स्वाभाविकच असते जनप्रथेनुसार.!!! चालीरीती, परंपरा व रूढी या त्रिसूक्तीचा प्रभाव नगण्य टक्के अपवाद वगळता अजूनतरी आहे असाच आहे.
☆ गणपती बाप्पांचं विसर्जन…– लेखक : अज्ञात ☆ प्रस्तुति – श्री मनोहर जांबोटकर ☆
☆
एकदा माझ्या एका ख्रिश्चन मित्राने मला सहज विचारलं,
“तुम्ही गणपती बाप्पांना इतक्या श्रद्धेने घरी आणता, दहा दिवस पूजा करता, आरती करता, नैवेद्य दाखवता… आणि मग त्याच बाप्पांच्या मूर्तीचं विसर्जन का करता? “
प्रश्न अगदी मनापासून विचारलेला होता.
मी त्याला म्हणालो,
“मित्रा, गणपती बाप्पांचं विसर्जन म्हणजे देवाला निरोप देणं नाही; तर एका गहन सत्याची जाणीव करून घेणं आहे. “
परंपरेत गणपतीची मूर्ती मातीची बनवली जाते. आपण त्या मूर्तीत देवत्व अनुभवतो, तिची श्रद्धेने पूजा करतो आणि शेवटी ती मूर्ती पुन्हा पाण्यात विलीन होते. म्हणजेच जे निसर्गातून आलं, ते पुन्हा निसर्गात विलीन होतं.
मूर्ती विरघळते… पण श्रद्धा विरघळत नाही.
रूप नष्ट होतं… पण देवत्व नष्ट होत नाही.
यात आपल्या जीवनाचाही एक सुंदर संदेश दडलेला आहे.
आपण या जगात येतो, काही काळ जगतो, घर बांधतो, पैसा कमावतो, नाती जोडतो, सुख-दुःख अनुभवतो… आणि शेवटी हे शरीरही पंचमहाभूतांत विलीन होतं.
मग कशाचा अहंकार?
कशाचा गर्व?
कशासाठी द्वेष?
कशासाठी मनात राग आणि वैर?
गणपती बाप्पांचं विसर्जन आपल्याला सांगतं—
“आलो आहोत… एक दिवस जायचं आहे. “
म्हणून जोपर्यंत आयुष्य आहे, तोपर्यंत—
प्रेमाने जगा.
आनंदाने जगा.
२०२६शक्य असेल तिथे माफ करा.
नाती जपा.
आणि शक्य तितका दुसऱ्यांच्या आयुष्यात आनंद निर्माण करा.
कारण उद्या आपल्याकडे वेळ असेलच, याची खात्री नाही.
म्हणूनच गणपती बाप्पांचं विसर्जन हा केवळ एका मूर्तीचा निरोप नाही…
तो आपल्या जीवनाला दिलेला एक सुंदर संदेश आहे —
“रूप तात्पुरतं आहे, पण प्रेम, श्रद्धा आणि चैतन्य शाश्वत आहेत. “
गणपती बाप्पा मोरया!
मंगलमूर्ती मोरया!
पुढच्या वर्षी लवकर या!
*
लेखक:अज्ञात
प्रस्तुती :श्री मनोहर जांबोटकर
≈संस्थापक संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित / मंजुषा मुळे/ गौरी गाडेकर≈
विसाव्या शतकाच्या अखेरीस ‘ग्लोबल व्हिलेज’ ही एक संकल्पना अस्तित्वात आली. तंत्रज्ञाच्या प्रगतीमुळे सर्व जग एक खेड आहे. जगभरात सर्व प्रकाराची देवाण घेवाण अतिशय वेगाने होते. पण २०० वर्षांपूर्वी ही परिस्थिती नव्हती. तेव्हापासून आजपर्यंत जगभरातील स्त्रिया लेखन करत आहेत. आपल्या भावना मांडत आहेत. अशा जगप्रसिद्ध लेखिकांची ओळख या पुस्तकात एकाच ठिकाणी मिळते. संजीवनी खेर आणि ग्रंथाली यांनी सुरू केलेल्या ‘ग्लोकल लेखिका’ या पॉडकास्टचे रूपांतर पुस्तकात केले आहे.
ग्लोकल अर्थात ग्लोबल आणि लोकल यांचा संगम. पुस्तकाचे मुखपृष्ठ देखील त्या नावाला साजेसे असे आहे. चित्रात अथेन्सनगरीची ज्ञान व संरक्षणाची विदेशी देवी अथिनी आणि आपली बुद्धीची सरस्वती देवी, दौतीच्या लेखणीवर उभ्या आहेत. आणि जगप्रसिद्ध लेखिकेंच्या साहित्याबरोबर लेखिकेने त्यांच्या चरित्राची, जिथे त्यांचा जन्म झाला त्या प्रदेशाची, तेथील सामाजिक- कौटुंबिक वातावरण, त्यांची कर्मभूमी, त्यांच्यावर असलेल्या प्रभावाची- विचारसारणीची अशी सर्व अंगाने ओळख करून दिली आहे. यात काळ आणि परिसर यांचा खूप विस्तृत पट आहे. म्हणजे विश्वातील सर्व खंडांमधील लेखिकांचा यात परिचय आहे. काळाच्या पटात २०० वर्षांपूर्वीच्या कादंबरीबरोबर सद्य काळातील सुधा मूर्ती, अरुंधती रॉय या लेखिकांची माहिती आहे. या जगप्रसिद्ध ५० लेखिकांमध्ये २५ भारतीय ज्यात ४ मराठी लेखिका आहेत. लक्ष्मीबाई टिळक, मालतीबाई बेडेकर, दुर्गा भागवत आणि तारा भवाळकर या मराठी लेखिकांचा समावेश आहे. तर काही भारतीय लेखिकांची नावे – महाश्वेतादेवी, अमृता प्रीतम, इंदिरा गोस्वामी, महादेवी वर्मा, तमिळ लेखिका शिवशंकरी, पोपटी हिरानंदानी (सिंधी भाषिक लेखिका), चित्रा मृदगल, अंबई. यातील अनेक लेखिका आणि त्यांच्या साहित्याची नावे आपण ऐकलेली असतील. पण त्यापलीकडे जाऊन या सर्व लेखिकांच्या जीवनाबद्दलची माहिती या पुस्तकातून उलगडत जाते. यातील बहुतेक सर्व लेखिकांनी स्त्रियांविरुध्द होणारा अन्याय, अत्याचार यावर प्रकाश टाकला आहे. या लेखिकांनी स्त्री म्हणून आखलेली एक चौकट मोडून लेखन केले आहे. त्याला स्त्रीच्या मानवी भावनांची झालर आहे. म्हणून ते लेखन कालातीत आहे. तसेच या सर्व लेखिकांनी आपल्या जीवनात केलेला संघर्ष या पुस्तकात मांडला आहे. तो वाचताना डोळे ओले झाल्याशिवाय रहात नाहीत.
स्वेतलाना अलेक्सीविच ही बेलारूस मधील नोबेल पुरस्कार प्राप्त पत्रकार, लेखिका. तिच्या ‘अनवुमनली फेस ऑफ वॉर’ ह्या पुस्तकात स्वेतलानाने एक विदारक सत्य जगासमोर आणले आहे. दुसर्‍या महायुद्धात आठ लाख स्त्रियांनी भाग घेतला होता. इतिहासात या स्त्री सैनिकांच्या लखलखत्या शौर्याची आणि पराक्रमाची गाथा कुठेच नोंदवली गेली नाही. हा एक क्रूर अन्याय दूर करण्याचा स्वेतलानाने प्रयत्न केला आहे. शोध पत्रकारिकेतून स्वेतलानाने अनेक विषय पुस्तकारूपाने जगासमोर आणले. ‘लास्ट विटनेस’, ‘झिंक बॉईज’, ‘अनवुमनली फेस ऑफ वॉर’ ही तिची काही पुस्तके.
एलफ्रीडे येलीनिक या लेखिकेला २००४ साली साहित्यासाठीचे नोबेल पारितोषिक मिळाले आहे. या ऑस्ट्रियन लेखिकेणे जर्मन भाषेतून लेखन केले आहे.
रूथ प्रावर झाबवाला ही मूळची जर्मन ज्यु. लग्नानंतर ती चोवीस वर्षे भारतात राहिली होती. तिने ५५ पुस्तक लिहिली. या सर्व पुस्तकात भारतीय वातावरणा आणि घरेलू संवेदनशीलता व्यक्त झाली आहे. तिने कादंबरी, लघुकथा, चित्रपट पटकथा अशा विविध प्रकारात लेखन केले आहे.
एमिली ब्रॉन्टे या इंग्लिश लेखिकेने केवळ एकच कादंबरी लिहिली आहे. ‘वुदरिंग हाईटस’. जिवंतपणी या लेखिकेला तिच्या लेखनाचे श्रेय मिळाले नाही. तरी आज दोनशे वर्षांनंतर देखील तिच्या लेखनाचा अभ्यास होत आहे. तिची कादंबरी लोकप्रिय आहे. यावरून त्या लेखिकेच्या लेखनाचे महत्व लक्षात येते.
ज्या लेखिका व त्यांचे साहित्य माहित आहे, त्या लेखिकेंच्या इतर साहित्याबद्दल माहिती या पुस्तकात मिळते. तसेच जगभरातील अनेक नवीन लेखिकेंच्याबद्दल माहिती मिळते. एक संदर्भ ग्रंथ म्हणून अतिशय उपयुक्त असे हे पुस्तक आहे.
पुस्तकाच्या लेखिका स्वतः पत्रकार आहेत. त्यामुळे अतिशय अभ्यासपूर्वक, थोडक्यात तरीही महत्वाची सर्व माहिती यात आहे. पॉडकास्टसाठी लेखिका संजीवनी खेर यांनी घेतलेली मेहनत अतिशय कौतुकास्पद आहे.
या पुस्तकाला कुमार केतकर सरांसारख्या जेष्ठ पत्रकारांनी प्रस्तावना दिली आहे. प्रस्तावनेत लिहिल्याप्रमाणे यातील सर्व लेखिकांचा परिचय इथे करून देणे, अशक्य आहे. पुस्तकात क्यू-आर कोड दिलेला असल्यामुळे वाचकांना ऐकता देखील येईल.
परिचय : वीणा रारावीकर
दक्षिण मुंबई
≈संपादक – श्री हेमन्त बावनकर/सम्पादक मंडळ (मराठी) – सौ. उज्ज्वला केळकर/श्री सुहास रघुनाथ पंडित /सौ. मंजुषा मुळे/सौ. गौरी गाडेकर≈
(संस्कारधानी जबलपुर के हमारी वरिष्ठतम पीढ़ी के साहित्यकार गुरुवर आचार्य भगवत दुबे जी को सादर चरण स्पर्श । वे आज भी हमारी उंगलियां थामकर अपने अनुभव की विरासत हमसे समय-समय पर साझा करते रहते हैं। इस पीढ़ी ने अपना सारा जीवन साहित्य सेवा में अर्पित कर दिया है।सीमित शब्दों में आपकी उपलब्धियों का उल्लेख अकल्पनीय है। आचार्य भगवत दुबे जी के व्यक्तित्व एवं कृतित्व की विस्तृत जानकारी के लिए कृपया इस लिंक पर क्लिक करें 👉 ☆ हिन्दी साहित्य – आलेख – ☆ आचार्य भगवत दुबे – व्यक्तित्व और कृतित्व ☆.आप निश्चित ही हमारे आदर्श हैं और प्रेरणा स्त्रोत हैं। हमारे विशेष अनुरोध पर आपने अपना साहित्य हमारे प्रबुद्ध पाठकों से साझा करना सहर्ष स्वीकार किया है। अब आप आचार्य जी की रचनाएँ प्रत्येक मंगलवार को आत्मसात कर सकें गे।
आज प्रस्तुत हैं बुन्देली कविता – “लरका रय हैं हुँदरा देखौ“।)
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # १६४ ☆
☆ बुन्देली कविता – “लरका रय हैं हुँदरा देखौ“☆ आचार्य भगवत दुबे
कवितेचा उत्सव 
विविधा 
मनमंजुषेतून 
इंद्रधनुष्य 
वाचताना वेचलेले 
पुस्तकावर बोलू काही
साप्ताहिक स्तम्भ – ☆ कादम्बरी # १६४ ☆
